sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 23 april 2010

Izak de Haan, de vader van Carry van Bruggen en Jacob Israël de Haan, moet een koppige, eigenzinnige man zijn geweest maar ook intelligent en geestig en in godsdienstzaken niet zo rechtlijnig en onwrikbaar als de vaderfiguur in De verlatene.

Izak de Haan werd geboren op 25 september 1839 in Edam en werd koopman. Hij huwde twee keer, met Johanna de Vries en daarna, op 3 december 1874, met de bijna 13 jaar jongere Betje Rubens die, weten we, uit een veel aanzienlijker familie stamde dan Izak de Haan. In 1878, hij was toen dus al bijna 40 jaar oud, deed Izak de Haan examen voor de laagste rang van godsdienstonderwijzer, waardoor hij kon worden aangesteld in gemeenten met niet meer dan veertig gezinnen en de bevoegdheid kreeg van hulponderwijzer. Smilde werd zijn eerste gemeente, waarna hij via Gorredijk in 1885 in Zaandam terecht kwam.

Jaap Meijer heeft het nodige gevonden over de relatie tussen Izak de Haan en de parnasiem in de verschillende gemeenten waar hij heeft gewerkt. Daaruit rijst het beeld op van een typische vechtersnatuur die conflicten bepaald niet uit de wegging. Zo kwam hij te Gorredijk wel eens te laat in de synagoge. Toen daarop aanmerkingen werden gemaakt, gaf de eigengereide rebbe te kennen:

De voorganger zecht dat hij op zijn tijd ter Sijnagoge kwam daar hij zich regelt naar zonsondergang en zich niet kan regelen naar het Horologie van den voorzitter.

Geholpen heeft het niet want op zijn toch al karig loon werd uiteindelijk vijf gulden ingehouden. Gelukkig wel in wekelijkse termijnen.

Wat moest rebbe De Haan doen voor zijn karig loon? Dat blijkt uit zijn aanstelling in Gorredijk tot: Godsd. Onderwijzer, Voorzanger, Sjochet, Leeraar, Secretaris en Kerkelijk Inzegenaar. In Zaandam zal dat niet anders zijn geweest. Carry van Bruggen vermeldt in haar roman Eva dat de vader een boek heeft geschreven Rabbijn en Antisemiet. Jan Fontijn en Diny Schouten, de samenstellers van de uitgave over Carry van Bruggen van De Engelbewaarder, hebben in het Centraal Blad voor Israëlieten in Nederland van 1894 een feuilleton met die titel gevonden, ongetwijfeld door Izak de Haan geschreven. Hij was toen al chazzen in Zaandam. Daarin komen de volgende passages voor:

De eenzame voetganger (...) was onderwijzer bij de Israël. Gemeente te Stroomdam, doch daaraan waren nog eenige andere functiën verbonden. Hij was tevens voorzanger, ritueel beestensnijder, substituut huwelijksinzegenaar, secretaris van den kerkeraad, ziekenbezoeker, waker bij stervenden, bazuinblazer, kerkelijk besnijder, predikant en in allerlei zaken de vraagbaak van een ieder, die een gratis advies verlangde; gelukkig, dat de synagogen geen kerktorens hebben, anders ware hij zeker ook nog klokkenist geweest.
(...)
(...) Daar kwamen nog huishoudelijke zorgen bij, die den man plaagden. Huishoudelijke zorgen? Hoe kan dit? Die man moet immers, naar zijn uitgebreiden en gewichtigen werkkring te oordelen, wel een flink salaris hebben! Ja, de werkzaamheden waren veelvuldig, maar op eenige gunstige uitzonderingen na, is het inkomen van zulk een ‘Kou Bou’ – waarin zich alles vereenigen moet – gemiddeld zevenhonderd gulden ’s jaars. Neemt men nu nog daarbij in aanmerking, dat onze vriend achttien malen den gang naar het gemeentehuis had afgelegd, om van zijn vadervreugde kennis te geven, dan verwondert het u zeker niet meer, dat de man zorgen had. Want alhoewel hij nog maar zeven kinderen over had, was hem het leven bezwaarlijk genoeg, daar hij immers ook ‘stand’ moest ophouden!

Van Izak de Haan zijn de gevleugelde woorden overgeleverd dat er rebbes waren die een geringer aantal guldens per week verdienden dan ze kinderen hadden. Izak de Haan heeft zich altijd ingespannen voor betere sociale voorwaarden voor de rebbes die in de mediene aangesteld waren. Er moet een vakvereniging van Joodse Godsdienstonderwijzers, Achawa, zijn geweest waar hij een gezien spreker was. Een spreker, schrijft Jaap Meijer, die recht op de man afging.

Zo komt inderdaad het beeld naar voren van een eigenzinnige, koppige man. Ook in huis was hij de baas, zoals Mies de Haan in haar herinneringen schrijft. Vader was een prachtmens, zeer intelligent, en geestig. Hij had alles voor zijn gezin over, maar hij was een oudtestamentische patriarch. Hij duldde geen tegenspraak. En dat brengt ons op de vraag naar de godsdienstige opvattingen van Izak de Haan. En dan valt op dat Jaap Meijer uitdrukkelijk wijst op een zekere vrijzinnigheid van deze rebbe, op diens verlichte opvattingen, ook al hield hij zich aan alle voorschriften. Zijn leerlingen op het cheder hadden zelfs de indruk dat hij in de godsdienst twijfelde. Mies de Haan echter noemt haar vader heel vroom al haatte hij elk fanatisme.

Voor zijn kinderen heeft Izak de Haan altijd veel over gehad en twee van zijn kinderen, Jacob Israël de Haan en Carry van Bruggen, heeft hij naar de kweekschool laten gaan. Rebbe moest zijn zoon maar niet worden. Het was voor Izak de Haan wel moeilijk, ook door zijn werk bij de Joodse gemeente, dat beide veelbelovende kinderen zich toen afkeerden van het Joodse geloof. Uiteindelijk heeft hij zich daarbij neergelegd. Dat Carry van Bruggen met een niet-Joodse man was getrouwd, belette Izak de Haan niet om haar te bezoeken. Hij nam dan wel zijn eigen brood, bordje en mes mee. Ik denk dat dit goed aangeeft hoe Izak de Haan in die overgangstijd zijn jodendom beleefde. Hij stierf op 1 mei 1924.

In De kinderen van de Gazzan van Mies de Haan, dat met enige behoedzaamheid moet worden gelezen, staat een mooi portret van Izak de Haan. Hetzelfde portret is afgedrukt in de uitgave van de Engelbewaarder over Carry van Bruggen. Het is een lang geleden gemaakt portret en nergens staat vermeld of daarop nog rechten kunnen berusten en zo ja, wie deze rechten dan zou bezitten. Ik druk het portret van rebbe Izak de Haan daarom ook bij deze column af.

Delen |

Reacties

A.P. Schaap

dinsdag 27 november 2012
http://www.flickr.com/photos/peterschaap/8223857422/in/photostream

Leo Frijda

dinsdag 27 november 2012
Mooie en aardige foto! Dank voor de link.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon