sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 23 november 2012

Mijn zoektocht naar Karl Emil Franzos (1848-1904) heeft deze week een klein boekje met bijzondere afbeeldingen uit 1916 opgeleverd. Van die zoektocht en vondst een verslag.

Al eerder schreef ik een column over Franzos en over zijn hoofdwerk Der Pojaz. Franzos heeft de eerste jaren van zijn leven in Czortkow doorgebracht, een kleine plaats in Podolië, waar zijn vader arts was. In zijn boeken is Barnow (de naam is verzonnen) geënt op een plaats als Czortkow met vooral chassidische Joden. Die Juden von Barnow heet de eerste bundeling van zijn verhalen. Maar ook in andere bekende werken van Franzos, Aus Halb-Asien en Der Pojaz, komt Barnow voor.

In mijn moderne herdruk van Die Juden von Barnow is het voorwoord tot de zesde druk overgenomen. Daarin vermeldt Franzos trots dat zijn boek in 16 talen is vertaald. De Nederlandse vertaling, van de hand van Susan Seligman, was de eerste. Die verscheen al in hetzelfde jaar als de oorspronkelijke uitgave van 1877. Daarna zijn nog verschillende andere boeken van Franzos in het Nederlands vertaald, waaronder Moschko von Parma en Der Pojaz, beide door S.J. Barentz-Schönberg. Naar De Joden van Barnow en De Pias, zoals de Nederlandse titels luiden, ben ik al geruime tijd tevergeefs op zoek. Wel bezit ik de Nederlandse uitgave van Moschko van Parma die ik van een andere liefhebber van Franzos cadeau heb gekregen.

De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is enkele jaren geleden het project ‘Historische kranten’ gestart dat gisteren, 22 november, feestelijk is afgesloten. Miljoenen krantenpagina’s staan nu online. Wie Karl Emil Franzos intikt, bemerkt dat aan het eind van de 19e eeuw het Nieuw Israelietisch Weekblad, Het Handelsblad en ook Het Soerabaiasch Handelsblad verhalen van Franzos hebben afgedrukt. Daaronder (in het NIW) Shylock in Barnow. In 1917 heeft Het Volk, dagblad van de arbeiderspartij, De Pias in zijn kolommen opgenomen. Dit alles steeds als feuilleton, dus over meerdere uitgaven, wat het op deze manier lezen van de verhalen nogal bemoeilijkt. Er komt, begrijp ik, ook een app Hier was het nieuws en misschien is dat een verbetering. Dit neemt niet weg dat het een geweldig project is.

In 1922 had Julius Pée, de in literatuur geïnteresseerde herkent in hem de schrijver van Multatuli en de zijnen, het voornemen om een biografie van Franzos te schrijven. Hij heeft daarover met diens weduwe Ottilie Franzos gecorrespondeerd, maar tot uitvoering van het voornemen is het niet gekomen. Na de jaren twintig van de vorige eeuw is in Nederland vrijwel elke belangstelling voor het werk van Franzos verdwenen. Wel publiceerde Siegfried van Praag in 1930 Het ghetto, beschouwing en bloemlezing van west- en oost-joodsche ghettoschetsen, met een verhaal van Franzos, De baard van Abraham Weinkäfer.

Zoals zo vaak lijken veel commentaren op het werk van Franzos nogal op elkaar en steeds stuitte ik daarbij op aanhalingen uit Die Geschichte des Erstlingswerks, een uitgave uit 1894, ingeleid door Franzos en met bijdragen van uiteenlopende schrijvers over hun eerste boek. Daarin ook een hoofdstuk van Franzos over Die Juden von Barnow. Anders dan de Nederlandse vertalingen van zijn romans en verhalen, bleek Die Geschichte des Erstlingswerks gemakkelijk te vinden, ook bij een antiquariaat in Amsterdam. Van de schrijvers die een hoofdstuk hebben geschreven, is steeds een portret met handtekening afgedrukt. Die van Franzos neem ik hier over.

De bijdrage van Franzos aan Die Geschichte des Erstlingswerks bleek inderdaad de moeite meer dan waard. Uitvoerig beschrijft hij hoe zijn vader in Czortkow terecht is gekomen. Unsere Vorfahren waren spanische Juden, die vor den Verfolgungen der Inquisition nach Holland geflüchtet und endlich in Lothringen eine neue Heimstätte gefunden. Vandaar de naam Franzos, maar dan zijn we al in Czortkow waar zijn vader, Heinrich Franzos, tot districtsarts was benoemd. Heinrich Franzos had in Berlijn gestudeerd en bracht uit die stad zijn liefde voor Mendelssohn, Lessing en Schiller mee. Hij gaf dat door aan zijn zoon, al zei hij er uitdrukkelijk bij: Als Jude geboren, hast du Jude zu bleiben. En daarmee is het thema gegeven dat Franzos zijn leven lang trouw is gebleven.

Franzos had in Czortkow weinig contact met wat hij de ‘kaftanjoden’ noemt maar kreeg als Jood niettemin ook Hebreeuwse les, van Nathan Weiser. So wuchsen mir Deutschtum und Judentum zu einer Einheit zusammen, vat Franzos samen, von beide hörte ich nur das Edelste, was mich zur Begeisterung entflammen konnte.

Ik denk dat het goed is Franzos zo te lezen. Al is het waar dat hij zich in zijn boeken ook vaak neerbuigend heeft uitgelaten over de Joden in een plaats als Barnow. Tora en Talmoed hebben hun verstand gescherpt maar, meent hij, vrome waan houdt hun ontwikkeling tegen. Die Juden von Barnow is dan ook niet alleen maar een liefdevolle beschrijving van Joods leven. Het is tevens, schreef Franzos, im Osten eine Waffe im Kampf der Aufklärung gegen die Finsternis geworden. Die stellingname is hem in commentaren vaak voor de voeten geworpen. Hij zou daardoor onvoldoende oog hebben gehad voor de eigen betekenis van het jodendom in Oost-Europa. Dat verwijt gaat overigens bepaald minder op voor zijn laatste boek Der Pojaz waarin hij een brug heeft willen slaan tussen oost en west. Franzos zag toen als zijn belangrijkste opdracht den Gegensatz zwischen dem Judentum des Ostens und dem Westens ausgleichen zu helfen.

Toen ik Die Geschichte des Erstlingswerks bij het antiquariaat ging ophalen, lagen ook enkele andere boeken van Franzos ter inzage voor mij klaar. Een klein boekje uit 1916 kon ik niet weerstaan en dus kocht ik band 54 van de Hausbücherei der Deutschen Dichter-Gedächnis-Stiftung, met vier Geschichten aus Halbasien. Eén van die verhalen heet Schiller in Barnow, geschreven in 1875. Daarover meer, ook omdat het boekje is verlucht met tekeningen van Ludwig Berwald (1865-1943). Voor wie na het lezen van deze column nieuwsgierig is geworden naar Schiller in Barnow, de volgende tip. Het verhaal is gelezen door Stefan Flemming en de daarvan gemaakte opname kan tegen betaling worden gedownload.

In Barnow, zo begint het verhaal, zijn vijf exemplaren te vinden van de gedichten van Schiller. Graf Alexander Rodzicki en de vrouw van de kantonrechter hebben een exemplaar, maar ook de stadsarts Artur, eigenlijk Aaron, Tulpenblüh en Schlome Barrascher hebben er een. Eigenlijk staat in het verhaal het vijfde exemplaar centraal, een maar armzalig boekje, slecht gedrukt en vol inktvlekken. Een antiquaar zou daarvoor niet veel willen betalen: wenn ein Antiquar fünf Kreuzer dafür geben würde, so wäre er nicht gescheit. Toch wil ik het hier niet hebben over dat vijfde exemplaar maar over Schlome Barrascher, ook al speelt hij slechts een ondergeschikte rol in Schiller in Barnow.

Schlome Barrascher had een rijke vader, ein ‘Rendar’, ein Brantweinschenker, die echter niet erg ontwikkeld was en nauwelijks het gebedenboek kon lezen. Een vader wil natuurlijk dat zijn zoon zich ontwikkelt. Darum sollte der Junge eine Leuchte werden in Israel. Schlome bestudeerde dus de Talmoed en leefde als Jood tussen de Joden. Nur dass er daneben auch gern Schiller las. Als Schlome de gedichten van Schiller leest, dan lichten zijn ogen op. Dann ist er kein müder, vereinsamter, gescheiterter Mensch mehr. Dan is hij een Glücklicher Mann!

Een vrome ‘kaftanjood’ in het Galicië van 1875 die Schiller leest. Naar deze tekening van Ludwig Berwald heb ik lang gekeken. Natuurlijk met de ogen van nu. Je zou er een heel betoog over de loop van de geschiedenis aan kunnen ophangen. Mij raakte het meest wat, denk ik, Franzos heeft bedoeld en de tekening mooi tot uitdrukking brengt. Jood zijn en blijven, natuurlijk, maar zonder je af te sluiten voor de tijd en de omgeving waarin je leeft. Daar ga je in ieder geval heel blij van kijken.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon