sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 17 februari 2012

Van boeken houden heeft een aantal voordelen, waarvan een niet-lezer geen weet heeft. Zo’n voordeel is het excuus om voor een treinreis een kaartje eersteklas te kopen en zo ongestoord in de stiltecoupé te kunnen zitten. Af en toe doe ik dit op het traject Amsterdam - Eindhoven en weer terug. Ook vorige week. Ik las toen het zo juist verschenen laatste deel, nummer 7, van het verzameld werk van Karel van het Reve. Dat verzameld werk is nogal duur en daarom wacht ik vaak op een boekenbon om weer een volgend deel te kopen. Omdat ik, een jaartje ouder geworden en met een boekenbon verwend, niet meer zeker wist welke delen ik intussen al in bezit had, schafte ik deel 7 aan, dat ik in ieder geval nog miste.

Dit boek begint met de stukjes die Van het Reve vanaf 1979 tot 1991 heeft ingesproken voor de Wereldomroep. Ze gaan vooral over Nederland en de wonderlijke zaken die zich daar afspelen. Zaken waarvan de luisteraars naar de Wereldomroep, vermoedt Van het Reve, niet op de hoogte zijn. Die stukjes hebben veelal niet aan actualiteit ingeboet. Maar soms wel, al ligt het niet aan Van het Reve dat de volgende aanvangszin, uit 1981, helaas niet meer klopt:

Er zijn een aantal dingen waar ons land goed in is: baggeren, zeeslepen, telefooncentrales, havenaanleg, dijken, sociale voorzieningen, restauratie van oude huizen, het ontbreken of althans op een laag pitje staan van nationalistische en racistische gevoelens, verdraagzaamheid jegens afwijkend gedrag en afwijkende meningen.

Na het lezen van deze opsomming heb ik enige ogenblikken uit het raam gestaard, kijkend naar het mooie besneeuwde landschap dat voorbijtrok en ik was blij dat ik in Eindhoven kon uitstappen en niet verder moest naar de provincie waar de onverdraagzaamheid woont.

In de oudere stukjes van Karel van het Reve las ik nog twee onderwerpen die me troffen en die bovendien verband houden met deze columns. Van het Reve constateert in 1979 dat er op de universiteit iets is verdwenen dat hij culturele pretentie noemt. Vroeger wisten de studenten, schrijft Van het Reve, wie Byron, Goethe of Marx waren. Als ik nu op college de naam Byron noem dan trekken de studenten een gezicht van over wie heeft hij het nu weer.

Ik heb tijdens mijn workshop op de door de CIDI-jongeren georganiseerde Holocaust Memorial Day een zelfde ervaring opgedaan. Ik dacht dat Joodse jongeren wel zouden weten wie de Joodse schrijver Imre Kertész is. Hij heeft immers in 2002 de Nobelprijs voor literatuur gekregen en vrijwel al zijn boeken zijn in het Nederlands vertaald. Maar niemand reageerde toen ik naar hem vroeg. Culturele pretentie, zoals Van het Reve dit omschrijft, lijkt op poeha maar is het niet. Het is de interesse in de lijn van de geschiedenis en daar is niets mis mee.

Nu ga ik in mijn columns niet alleen vaak uit van enige culturele pretentie bij mijn lezers maar ook van hun kennis van het Duits. De Joodse schrijvers van de 20e eeuw schreven nu eenmaal vaak in het Duits, ook als ze, zoals Kafka, niet uit Duitsland zelf afkomstig waren. In die taal is een belangrijk deel van onze geschiedenis geschreven. De door mij overgenomen Duitse citaten vertaal ik niet altijd en daar ben ik wel eens over aangesproken. Dan heb ik nu Van het Reve aan mijn zijde, die zich, zo las ik, verbaast als hij merkt dat één van zijn collega’s in een artikel citaten uit het werk van Marx vertaalt, omdat hij er blijkbaar op rekent dat de Nederlandse sociologen voor wie dat artikel bestemd was, toch al niet het slimste deel van ons volk, niet in staat waren citaten van Marx te lezen in de taal waarin ze geschreven waren. Dat, meent Van het Reve, is treurig.

Van het Reve heeft een prachtige stijl. Griffiers van het gerechtshof die moeite hadden in een proces-verbaal kort en duidelijk te verwoorden wat zich op een zitting had afgespeeld en wat daar was gezegd, raadde ik altijd aan om Multatuli, Du Perron en Karel van het Reve te gaan lezen. Drie eigenzinnige schrijvers die nog steeds goed leesbaar zijn omdat zij elke vaagheid vermeden en in helder Nederlands opschreven wat ze de lezer duidelijk wilden maken.

Er is echter nog een andere reden waarom ik Multatuli, Du Perron en Karel van het Reve in één adem noem. Hun verzameld werk is uitgegeven door Van Oorschot in mooie, goed in de hand liggende banden met een fraaie letter. Het is werkelijk een genot die gebonden boeken in handen te houden, te bekijken en te lezen. Het verzameld werk van Multatuli en van Karel van het Reve is gezet uit de letter Bembo, het verzameld werk van Du Perron uit de Romulus. De brieven van Du Perron zijn echter wel weer uit de Bembo. De vormgeving van de boeken van Van Oorschot is onlosmakelijk verbonden met de naam Helmut Salden. Van hem is de typografische verzorging van het verzameld werk van Multatuli en Du Perron.

Hieronder vier voorbeelden. Het ontwerp voor het verzameld werk van Du Perron en enkele door Salden verzorgde boeken van Joodse schrijvers.

Salden is bekend door zijn getekende belettering. Die hem typerende werkwijze vinden we in de voorbeelden terug. De door Salden ontworpen omslag voor Het achterhuis is van de eerste druk uit 1947.

In 2003 verscheen Helmut Salden, letterontwerper en boekverzorger, een uitgave die nog is voorbereid door Katja Vranken. Het boek is rijk geïllustreerd en bevat alle omslagen en monogrammen die Salden heeft ontworpen. Vranken heeft in haar boek een ‘biografische schets’ opgenomen en bovendien staan achterin enkele ‘oorlogsberichten’ die Salden zelf naderhand heeft opgetekend.

Salden, geboren 20 februari 1910 in Essen, heeft Duitsland in 1934 verlaten. Ook een andere ontwerper van boekomslagen, Henri Friedlaender, is naar Nederland uitgeweken. Friedlaender heeft in de jaren 1933 - 1940 voor de uitgeverijen Querido en Allert de Lange gewerkt. Na de oorlog ging hij naar Israël. De stijl van Friedlaender en Salden vertoont enige gelijkenis al is die van Salden wat ‘strenger’. Anders dan bij Friedlaender, was het niet een Joodse afkomst die Salden uit Duitsland verdreef. Salden was van het begin af aan een tegenstander van de nationaalsocialisten. Hij heeft mij meermalen uitgelegd, schrijft Vranken, hoe groot de zuigkracht was die er van het nazibewind uitging. In 1938 heeft Marsman Salden, die toen in Zwitserland verbleef, meegenomen naar Nederland waar hij door bemiddeling van Ter Braak werk vond als ontwerper voor verschillende uitgevers. Nadat hij was goedgekeurd om dienst te nemen in het Duitse leger, wat hij beslist niet wilde, dook hij onder. Salden werd echter gepakt en gevangen gezet. Wegens dienstweigering, Fahnenflug im Felde, is hij 28 mei 1943 ter dood veroordeeld. Die doodstraf is na gratieverlening, veel vrienden hebben voor hem bemiddeld, omgezet in gevangenisstraf. Salden is overgebracht naar het concentratiekamp Walchum-Lathem-Ems en daarna naar de gevangenis in Luckau waar hij 27 april 1945 door de Russen is bevrijd. Na de oorlog is Salden naar Nederland teruggekeerd. Met Duitsland onderhield hij altijd een gecompliceerde relatie. Hij overleed 2 januari 1996. Salden moet hebben gezegd: Mijn behoefte aan ordening en subtiliteit in mijn werk komt voort uit de chaos van mijn leven.

De omslag van de nu volledige uitgave van het verzameld werk van Karel van het Reve is niet meer van de hand van Helmut Salden maar van Gerrit Noordzij, diens opvolger bij Van Oorschot. Het fraai gebonden boek heeft het gelukkig nog niet afgelegd tegen het computerscherm. Vanaf 8 februari loopt een tentoonstelling in het gebouw van de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Het gedrukte boek: een visuele geschiedenis. Bovendien zijn de 127 meest bijzondere boeken uit de collectie gereproduceerd in Het boek van het gedrukte boek, van de hand van conservator Mathieu Lommen. Ronduit een meesterzet, deze pronkparade van opgeslagen bladzijden, schreef de NRC. Prima dit alles. Natuurlijk. Als het gedrukte boek maar niet echt geschiedenis wordt. Ik heb mijn hoop mede gevestigd op de culturele pretentie van liefhebbers.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon