sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 26 oktober 2012

De belangstelling voor het werk van Kafka, en daarmee ook voor zijn persoon, is zo groot dat nog steeds naarstig wordt gezocht naar alles wat nog van hem te vinden is. En daar zijn redenen voor.

Zo heeft de Gestapo 8 augustus 1933 alles in de woning van Dora Diamant in beslag genomen, waaronder aan haar gerichte brieven van Kafka en diens laatste dagboeken. Dora Diamant, de levenspartner van Kafka in diens laatste jaren, heeft deze brieven en dagboeken kennelijk niet vernietigd, hoewel Kafka dat haar uitdrukkelijk had gevraagd. De beslissing tot inbeslagname is door een ‘Kanzleiangestellte’ met vermelding van de toepasselijke wettelijke bepalingen geregistreerd. Dat document is teruggevonden. De in beslag genomen brieven en dagboeken zijn spoorloos. Definitief, zo lijkt het.

En dan de nalatenschap van Max Brod waarover de Israëlische rechter 14 oktober jl. heeft beslist dat alles moet worden overgedragen aan The National Library of Israel. De erfgenamen hebben aangekondigd tegen deze uitspraak in beroep te gaan. Het zal dus nog wel even duren tot we zekerheid hebben en de vraag is of er nog belangrijke stukken resteren omdat al eerder gedeelten van de nalatenschap, waaronder originele manuscripten van Kafka, aan het Deutsches Literaturarchiv Marbach en het Oxford Kafka Research Centre overgedragen zijn. Insiders betwijfelen dan ook of in deze nalatenschap nu nog veel van Kafka te vinden is. Wel moeten er in ieder geval nog dagboeken van Max Brod zijn die licht kunnen werpen op de vriendschap tussen hem en Kafka. Talia Kopelman-Pardo, de Israëlische rechter die op de zaak zat, schreef in haar uitspraak over a window into the lives, desires, frustrations and the souls of two of the greatest thinkers of the 20th century.

In één van mijn eerste columns schreef ik over Dora Diamant naar aanleiding van Kafka’s last Love, het boek dat Kathi Diamant over Dora Diamant heeft geschreven. Zie ook mijn column van begin van dit jaar over Die Herrlichkeit des Lebens van Michael Kumpfmüller, de roman die de liefde tussen Kafka en Dora Diamant beschrijft.

De column over Dora Diamant eindigde met de woorden: In Israël moet nog ergens een goudkleurige haarborstel liggen. Dora Diamant had namelijk in 1950 in kibboets Ein Charod de goudkleurige haarborstel van Kafka achtergelaten, dus toch, schreef ik, een stukje van Kafka in Israël en bovendien een talisman ter verzekering van haar eigen terugkeer naar Israël. Daarvan is het echter niet meer gekomen, omdat Dora ernstig ziek werd en 15 augustus 1952 in Engeland overleed.

Die goudkleurige haarborstel is teruggevonden! Kathi Diamant verzorgt samen met de San Diego State University een site over Kafka, het Kafkaproject, waarin zij van haar zoektocht en vondst verslag heeft gedaan. Op de site staat een foto van de haarborstel en ik kreeg toestemming van Kathi Diamant de foto over te nemen. Gaat dat niet wat ver? Een haarborstel? Niet als je tot je laat doordringen welke reis die haarborstel heeft gemaakt, van Duitsland naar Rusland, van Rusland via Nederland naar Engeland, en uiteindelijk naar Israël. Een reis die symbool kan staan voor de lange en moeizame tochten van zovelen.

Over Kafka zijn nog meer wetenswaardigheden te melden. In mijn column van begin september berichtte ik over het nieuwe boek van Reiner Stach, Ist das Kafka? 99 Fundstücke. Alle vondsten van Stach, zo zag ik nu, zijn op franzkafka.de terug te vinden. Stach is de schrijver van een uitgebreide, boeiende en goed leesbare driedelige biografie over Kafka waarvan twee delen al zijn verschenen. Niet alleen de vondsten van Stach zijn een bezoek aan internet waard. Aardig is ook een video waarin Stach een aantal misverstanden over Kafka behandelt.

Onder de vondsten van Stach bevindt zich de in het Hebreeuws geschreven brief van Kafka aan Puah Ben-Tovim. Puah Ben-Tovim (1903-1991) heeft haar herinneringen opgeschreven in een korte bijdrage aan Als Kafka mir entgegenkam, Erinnerungen an Franz Kafka, uitgegeven door Hans-Gerd Koch, Berlijn 1995. Uit die bijdrage enkele citaten:

Nach meinem Studium in Jerusalem bin ich auf Anraten Hugo Bergmanns nach Prag gegangen, um dort weiterzustudieren. Dort schlug mir Brody, der Rabbiner der Grosssynagoge, vor das in Palästina gesprochene Hebräisch ehrenamtlich zu unterrichten.
(...)
Eines Tages erfuhr ich, dass Kafkas Mutter es gerne sehen würde, wenn ich ihrem Sohn ... Hebräischunterricht erteilte.
(...)
Er hing an mir, weil ich der erste “Hebräisch sprechende Vogel” war, der aus Palästina kam ...
(...)
Als ich mich entschloss, nach Berlin zu gehen ... drückte er sein Verständnis in einem Brief aus ...

Kafka schreef zijn oefeningen Hebreeuws in notitieboekjes die bewaard zijn gebleven. Eén van die notieboekjes is terecht gekomen in de verzameling handschriften van Avraham Schwadron en bevindt zich nu in het archief van The National Library of Israel. Het notitieboekje, aldus de archivaris van deze bibliotheek, is uit de tijd dat Kafka les had van Puah Ben-Tovim en Hebreeuwse woorden overschreef bij het lezen van een boek van Josef Chaim Brenner. Zie ook mijn column van 12 februari 2012.

Ik kreeg toestemming van The National Library of Israel om dit gedeelte uit het notitieboekje in mijn column over te nemen. Ik denk dat Aharon Appelfeld dit notitieboekje in Jeruzalem heeft gezien, waardoor hij tegenover Philip Roth kon zeggen:

I found a palpable embodiment of Kafka’s Jewish involvement in his Hebrew handwriting, for he had studied Hebrew and knew it. His handwriting is clear and amazingly beautifull, showing his effort and concentration as in his German handwriting, but his Hebrew handwriting has an additional aura of Love for the isolated letter.

Nog een laatste wetenswaardigheid als slot. Naar aanleiding van het proces over de nalatenschap van Max Brod vertoonde de Duitse televisiezender Arte 24 oktober jl. de film Kafka, der letzte Prozess van Sagi Bornstein, een film waarover, maar dit terzijde, de meningen uiteenlopen. Aan de pers overhandigde Arte een foto waarop Kafka en Max Brod te zien zouden zijn. Deze foto is in de meeste gevallen zonder commentaar overgenomen, ook bijvoorbeeld in mijn eigen televisiegids van deze week. De foto is echter, daarop is intussen door kenners gewezen, een trucage. Op de oorspronkelijke foto staan Ernst Weiss en Franz Kafka. De oorspronkelijke foto, hieronder links, is te vinden in Franz Kafka, Bilder aus seinem Leben, van Klaus Wagenbach, en toont Ernst Weiss en Kafka aan het strand, waarschijnlijk, schrijft Wagenbach, in Marienlyst. Op de door Arte aan de pers gegeven foto, hieronder rechts, is het hoofd van Ernst Weiss vervangen door het hoofd van Max Brod!

Ernst Weiss is volgens Reiner Stach de enige die naderhand bepaald onvriendelijk over Kafka heeft geschreven. Kafka wird, je länger ich von ihm entfernt bin, desto unsympathischer mit seiner schleimigen Bosheit. Het lijkt me geen reden om Weiss hiervoor te onthoofden. Het is evenmin een reden om zijn deze maand in Nederlandse vertaling verschenen en uit 1936 daterende roman De arme verkwister maar ongelezen te laten.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon