sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 31 mei 2013

Deze zomer organiseert Crescas een vijfdaagse cursus over de Duits-Joodse filosoof Walter Benjamin. Samen met The Amsterdam-Maastricht Summer University en de faculteit filosofie van de Vrije Universiteit. Deze bijzonder interessante cursus gaat over de filosofische basis van zijn werk.

In mijn zoektocht door de Joodse literatuur van de vorige eeuw kwam ik Benjamin regelmatig tegen. Zo noemde ik hem in mijn column over de briefwisseling tussen Hannah Arendt en Gershom Scholem. Benjamin schreef bovendien indringende teksten over Franz Kafka en poëtisch verdichte herinneringen aan zijn jeugd in Berlijn. Zijn belangrijke essay over Kafka uit 1934, Zur zehnten Wiederkehr seines Todestages, is in vertaling opgenomen in Proces-verbaal van Franz Kafka, SUN, Nijmegen 1987. Berliner Kindheit um Neunzehnhundert is in 1974 in vertaling verschenen in de serie privé-domein van de Arbeiderspers. Antiquarisch zijn beide uitgaven gemakkelijk te vinden.

Walter Benjamin werd 15 juli 1892 in Berlijn geboren in een zeer welvarend, geassimileerd gezin. Hij bezocht het Kaiser-Friedrich Gymnasium aan de Savignyplatz in Berlijn-Charlottenburg. En daar wil ik het in deze column over hebben omdat vorig jaar bij Siedler Verlag, München, Klassenbild mit Walter Benjamin, Eine Spurensuche, is verschenen (ook als e-book te downloaden). Momme Brodersen beschrijft daarin de levensloop van Benjamin en zijn klasgenoten aan de hand van hun eindexamenfoto uit 1912. Benjamin neemt in die beschrijving geen prominentere plaats in dan de andere leerlingen. Ook over hen heeft Brodersen veel weten te achterhalen. Zo is in beknopte vorm een boeiend tijdsbeeld ontstaan.

De uitgever stuurde mij desgevraagd de best mogelijke afdruk van de klassenfoto en ik kreeg toestemming die hier over te nemen. In 1972 heeft één van de medeleerlingen van Benjamin, Fritz Strauss, de foto aan Gershom Scholem gegeven. Achterop de foto heeft Scholem genoteerd dat Strauss hem vertelde dat Benjamin in één van de bankjes op de tweede rij zit. Volgens Strauss is Benjamin de tweede leerling links. Scholem zelf meende daarentegen dat de leerling die op de eerste rij helemaal links zit, het meest op Benjamin lijkt. De foto is echter te onduidelijk om daarover met zekerheid iets te kunnen zeggen. Een medeleerling uit die tijd is nog de meest betrouwbare bron, zodat we het maar op de door Strauss aangewezen leerling houden. Eerlijksheidshalve moet daar nog aan worden toegevoegd dat Brodersen, die naar ieder van de leerlingen onderzoek heeft gedaan, in de analen van de school heeft teruggevonden dat in 1912 eindexamen werd gedaan door 22 leerlingen en dat slechts 20 van hen op de foto staan. Volgens Brodersen zou het dus zelfs zo kunnen zijn dat Benjamin helemaal niet aanwezig was toen de foto werd gemaakt.

De leerlingen van het Kaiser-Friedrich Gymnasium, allemaal jongens, kwamen overwegend uit de hogere en gegoede Berlijnse kringen. De beroepen van de vaders zijn bij ieder van hen vermeld. In 1912 was van de in totaal 820 leerlingen (naast het gymnasium telde de school ook Realschulklassen) ongeveer 35 procent Joods. In de eindexamenklas 1912 waren zelfs 13 van de 22 leerlingen Joods. Het merendeel dus. Daarover werd kennelijk wel eens geklaagd. Brodersen citeert uit door hem gevonden archiefstukken:

Ueber den starken Prozentsatz der jüdischen Schüler ist wiederholt berichtet worden; wenn er auch bedauerlich ist, so sind doch irgend welche Misstände bei der wirtschaftlichen Lage und den geistigen Interessen der Kreise, aus denen die Schüler stammen, nicht hervorgetreten.

Met zijn vrienden maakte Benjamin reizen waarvan hij dagboeken bijhield. Zo maakte hij Pinksteren 1911 samen met klasgenoten Steinfeld en Blumenthal (Benjamin noemt zijn vrienden altijd bij de achternaam) een reis naar Thüringen. En Pinksteren 1912 maakte hij samen met zijn klasgenoten Katz en Simon een Bildungsreise naar Italië. Uit het eerste dagboek haal ik de volgende passage aan:

12.4.11. Heute ist Jontew. Eben habe ich der Hagadda gelesen. – Beim Essen sagt Herr Chariz immer: “Ja, was soll man an Jontew machen” (d.h. kochen) Man sagt nicht: guten Tag, sondern: gut Jontew. Beim Abendbrot stand ein dreiarmiger Leuchter auf dem Tisch. Gott sei Dank wurde nicht Seder gemacht. Es wäre wohl sehr interessant gewesen und es hätte mich vielleicht auch ergriffen aber es wäre mir für mich wie unheiliges Theater vorgekommen.

De dagboeknotitie bevestigt dat Benjamin uit een geassimileerd gezin kwam. De schoolvrienden met wie hij omging, waren echter allen Joden. In het Duitsland van die tijd was dat meestal het geval.

Het Kaiser-Friedrich Gymnasium, gesticht rond de eeuwwisseling, had de naam van een moderne, liberale school. Niettemin namen Zucht, Ordnung und rechte Vaterlandsliebe een belangrijke plaats in. Benjamin was later, in zijn Berliner Chronik, niet erg te spreken over zijn middelbare school, al legt hij vooral een verbinding met het gebouw waarin de school gevestigd was: der ganze Bau ist von altjungferlicher, trauriger Sprödigkeit. Mehr noch als den Erlebnissen, die ich in seinem Innern hatte, ist es wahrscheinlich diesem seinen Äussern zuzuschreiben, dass ich keine einzige heitere Erinnerung an ihn bewahre. Dit kan echter mede liggen aan de tijd die Benjamin om gezondheidsredenen in het in Thüringen gelegen Landerziehungsheim Haubinda doorbracht waar hij sterk onder invloed kwam van de onderwijsvernieuwer Gustav Wyneken. In het werk van Benjamin zijn daarvan de sporen terug te vinden.


Walter Benjamin omstreeks 1910

Vaderlandsliefde bracht met zich dat de eindexaminandi die op de foto staan, zich in 1914 vrijwel allemaal vrijwillig voor het leger meldden. Dat gold ook voor de Joden onder hen. In dieser Stunde gilt es für uns aufs neue zu zeigen, dass wir stammestolzen Juden zu den besten Söhnen des Vaterlandes gehören, zo gaf de Reichsverein der Deutschen Juden het algemene gevoelen weer. Ook Benjamin meldde zich vrijwillig, al was het, schreef hij later, zonder enige Funken Kriegsbegeisterung im Herzen. Benjamin, die in eerste instantie was afgekeurd, onttrok zich in 1917 aan een nog steeds mogelijke dienstplicht door in Bern te gaan studeren.

Vier klasgenoten van Benjamin zijn in de Eerste Wereldoorlog omgekomen. Steinfeld, de reisgenoot van Benjamin in 1911, pleegde vermoedelijk zelfmoord door een in 1915 bij de geneeskundige troepen opgelopen kwikvergiftiging niet te laten behandelen. Theodor Böninger en Hans-Albrecht Korschel kwamen om in Galicië. Friedrich Bröseke in Darmstadt tijdens zijn opleiding tot piloot. Fritz Lefèvre vond de dood in Noord-Frankrijk.

Hoe is het de andere reisgenoten van Benjamin, Katz en Simon, volgens Brodersen vergaan? Erich Katz studeerde rechten en vestigde zich als advocaat en notaris in Berlijn. In 1933 probeerde hij weg te komen maar werd op verdenking van deviezensmokkel gearresteerd. Tot tien jaar tuchthuisstraf veroordeeld, werd hij in de beruchte strafinrichting Brandenburg-Görden opgesloten. Sinds 1937 ontbreekt van hem elk spoor. Franz Simon bracht het na zijn studie tot hoogleraar chemie in Berlijn en Breslau. Hij emigreerde in 1933 naar Engeland waar hij tot zijn dood, 31 oktober 1956, in Oxford heeft gewerkt. Het lukte hem uranium-235 te splitsen waardoor hij een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van de atoombom. Voor zijn wetenschappelijk werk is hij geridderd.

Van de dertien Joodse leerlingen van het Kaiser-Friedrich-Gymnasium zijn er acht aan de klauwen van de nationaalsocialisten ontstapt. Niet alleen Simon, maar ook Alfred Brauer, Werner Fraustädter, Max Grünberg, Werner Lachmann, Ernst Marcus, Franz Sachs en Fritz Strauss.

Brauer, een wiskundige, wist juni 1939 naar de Verenigde Staten te ontkomen waar hij op verschillende universiteiten les gaf. De jurist Fraustädter werd mede door zijn ervaringen tijdens de Eerste Wereldoorlog een overtuigd sociaal-democraat en was redacteur van de Jüdische Arbeiterstimme. Hij verliet Duitsland in 1933 en bereikte in 1935 Palestina. Fraustädter stierf 29 januari 1962 in Tel Aviv. Grunberg was eveneens jurist en ook hij verliet Duitsland in 1933. Hij ontsnapte uiteindelijk naar Chili waar hij tot zijn dood in 1953 heeft gewoond. De oogarts Lachmann is in 1939 naar Palestina ontkomen. Hij stierf 1 oktober 1971 in Haifa. Marcus kon in 1936 Duitsland verlaten nadat hij aan de universiteit van Sao Paulo tot hoogleraar zoölogie was benoemd. Hij stierf 30 juni 1968 in Brazilië. Sachs behoorde tot de vele juristen onder de klasgenoten. Hij emigreerde in 1935 naar Zuid-Afrika. Fritz Strauss, die in 1972 de klassenfoto aan Gershom Scholem gaf, wist al in 1933 Palestina te bereiken. Hij overleed 26 maart 1988 in Tel Aviv.

Vier van de niet-Joodse klasgenoten hebben zich bij de nationaalsocialisten aangesloten, Alfred Faeke, Walter Kränz, Lothar Nerger en Max Schoch. Nerger had in 1918 de Duitse nederlaag als ein grosses deutsches Unglück ervaren. Zijn toen al reactionaire politieke opvattingen sloten naadloos aan bij die van de nationaalsocialisten. Nerger studeerde theologie en werd in 1934 predikant in Berlijn. Hij was lid van de Glaubensbewegung Deutscher Christen, een antisemitische stroming die de bijbel van jüdischen Elementen und Einflüssen wilde ontdoen. Volgens ooggetuigen zou Nerger diensten hebben geleid in SA-uniform, duidelijk zichtbaar onder zijn toga.

Omgebracht door de nationaalsoscialisten zijn de Joodse klasgenoten Wolfgang Brandt, Erich Katz en Richard Salomon. Brandt bleef na 1933 in Duitsland. Hij werd tot dwangarbeid verplicht en 28 maart 1942 op transport gesteld naar het doorgangskamp Piaski bij Lublin. Daarna ontbreekt van hem elk spoor. Het lot van Katz, een schoolvriend van Benjamin, is hiervoor al aangehaald. De jurist Salomon is december 1942 naar Auschwitz gedeporteerd. Ook van hem ontbreekt elk verder spoor.

Daarmee is de geschiedenis nog niet helemaal verteld. Waarschijnlijk zullen Benjamin en zijn klasgenoten Bruno Tesch hebben gekend die twee jaar eerder aan de Kaiser-Friedrich Schule eindexamen had gedaan. Tesch ging chemie studeren en was in 1924 medeoprichter van de firma Tesch und Stabenow, Internationale Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung. In 1942 was Tesch de enige eigenaar van deze firma en leverde hij Zyklon B voor de gaskamers van Auschwitz-Birkenau. Daarvoor heeft hij na de oorlog de doodstraf gekregen die in 1946 ten uitvoer is gelegd.

Walter Benjamin is in 1933, hij verbleef toen in het buitenland, niet naar Duitsland teruggekeerd. De Eröffnungsfeierlichkeiten des Dritten Reiches, zo liet hij zijn vriend Gershom Scholem weten, wilde hij geen eer bewijzen. Na een verblijf in Parijs probeerde hij met anderen illegaal Spanje te bereiken. Dat lukte, maar de vluchtelingen werden aangehouden door de Spaanse grenspolitie die dreigde hen terug te sturen. In de nacht van 26 op 27 september 1940 benam Benjamin zich in de grensplaats Port-Bou het leven. Het brengt het aantal slachtoffers van de sjoa onder de klasgenoten op vier.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon