sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 15 januari 2016

Bleib gesund! Dit is mijn eerste column dit jaar en de lezers mogen deze woorden begrijpen als mijn welgemeende wens voor een voorspoedig 2016. Graag zelfs. De aanleiding was echter een andere. Onder de titel Bleib gesund! zijn brieven van Heere Heeresma (1932-2011) gebundeld en verschenen in de mooie serie privé-domein van De Arbeiderspers. Anton de Goede schreef een voorwoord en de brieven zijn ingeleid en samengesteld door Hein Aalders.

Heeresma was ik al enigszins vergeten, hoewel ik destijds genoten had van boeken als Een dagje naar het strand uit 1962 en Han de Wit gaat in ontwikkelingshulp uit 1972. Het boek met brieven en ook Een jongen uit plan Zuid ’38-’46, dat ik bij verschijnen had gemist, hebben me verrast. Ik hoop maar dat deze uitgaven de belangstelling voor Heeresma, mocht die zijn verflauwd, nieuw leven inblazen. Ook in zijn brieven blijkt Heeresma een humoristisch schrijver die bovendien prachtig kon mopperen en jennen. In boeken hou ik daar wel van. Het had echter ook een andere kant. Zijn relatie met anderen raakte vaak verstoord. ‘Heeresma en controverse’, schrijft Hein Aalders, ‘gaan altijd samen. Het voordeel van die onverkwikkelijkheden is dat ze mooie brieven opleveren. Want er valt tenminste iets te schrijven, en vaak met hartstocht.’

Achter in het brievenboek staan de vele door Heeresma gebruikte Hebreeuwse en Jiddisje woorden. Alles bij elkaar vult de verklarende woordenlijst meer dan twee bladzijden. Niet alleen beëindigt hij enkele brieven met ‘Bleib gesund’, waaraan de titel van het boek is ontleend, maar ook gebruikt hij enkele malen ‘hob rachmones’, waarvoor in het commentaar achterin wordt verwezen naar een gedicht van Mordechai Gebirtig. Gebirtig schreef overigens ook een gedicht met de beginregel ‘Bleib gesund mein Kraków’. Verder vindt men in de brieven woorden als ‘koved’ en ‘tsores’.

In een ruim aantal brieven laat Heeresma blijken dat hij, zoals hij in 1993 aan Anton de Goede schrijft, al zo’n 30 jaar ‘de Schrift’ bestudeert. Heeresma toont zich een ‘gelovig christen’ die solidair is met de Joden en met Israël. Hij staat, zou men kunnen zeggen, niet ver van Christenen voor Israël. Waar komt dat vandaan, vroeg ik mij af. Laat ik Hein Aalders maar weer citeren: ‘Van het begin af is hij gefascineerd door de joodse religie en cultuur, muziek en denkwijze van joden. Hij verdiept zich in de Talmoed. De studie van de Schrift gaat hand in hand met die van de geschriften van zijn vader. Heeresma spelt diens publicaties in het tijdschrift De flambouw, dat senior zelf had opgericht en bestierde. Hij heeft alle schriftjes met lezingen en preekbeurten zorgvuldig bewaard. De vroeg gestorven Heeresma senior idealiseert hij tot een gedreven voorganger, onafhankelijk denker, die geen vlieg kwaad doet en iedereen van een wijs advies bedient. Het is ook senior die hem op het pad van het jodendom brengt, omdat “aan de joden de woorden Gods zijn toevertrouwd. Bij wie kun je dus beter je oor te luisteren leggen.”’

Heeresma spelt niet alleen de publicaties van Heeresma senior, die tot zijn vroege dood in 1943 godsdienstleraar was, maar bestudeert ook het boek van een zekere K.A. den Breejen, De verborgen God, ‘met een opmerkelijke visie op De Schrift’. Hij verwijst in verschillende brieven naar de door Den Breejen ‘ontwikkelde Schriftvisie’ die hij ‘adembenemend’ noemt. Aan Andreas Burnier stuurt hij het boek in 1991 zelfs op met de aanbeveling: ‘Een kristalhelder stukje Schriftstudie, een broodnuchtere visie op de maar voortdurende jammerklacht waar God toch is, gezien de ellende. En ik denk, al weet ik het natuurlijk nooit zeker, dat jij je er erg goed in zal kunnen vinden. Hoe het zij, graag gedaan.’ Of Andreas Burnier hierop gereageerd heeft, is mij onbekend. Goed mogelijk is bovendien dat zij in verwarring was in hoeverre hier van ironie of van een gemeende aanbeveling sprake was.

Die mogelijke verwarring was, vermoed ik, weggenomen als Andreas Burnier Een jongen uit plan Zuid ’38-’46 had gelezen, maar dat boek was in 1991 nog niet verschenen. Heeresma had dat boek wel al jaren eerder aangekondigd en schreef in 1992 zelfs dat het, toen nog onder de titel Kaddish voor een buurt, ‘in een kluisje van een bank in Parijs lag’. Het zal echter nog tot 2003 duren voordat hij met Anton de Goede een radioprogramma in drie delen zal maken ‘waarin hij voortwandelt in de jaren ’38-’46’, de jaren van ‘het grote verdriet’. Hij voelt zich nu eindelijk in staat zijn jeugdherinneringen daadwerkelijk op te schrijven. Het woord Kaddish laat hij vallen. Anderen hadden het al te vaak gebruikt. In 2005 verschijnen in twee delen Een jongen uit plan Zuid. In 2007 een paperbackuitgave met daarin beide delen. De derde druk is van 2015. Over de omslag van deze paperbackuitgave schreef Heeresma in één van zijn brieven: ‘Let op de verstilling. Niemand op straat of in een portiek en een zee van levenloze ramen. Alleen een boeket van aanwijzingen voor de Wehrmacht.’

G. Philip Mok heeft aan Een jongen uit plan Zuid in het NIW van 13 mei 2005 een lovende recensie gewijd die Hein Aalders in zijn inleiding aanhaalt. Over Heeresma moet Mok hebben geschreven: ‘Hij is een meesterverteller, met een geheel eigen, origineel woordgebruik, met een intense kennis van het Joodse milieu dat hem, zo blijkt, ooit als een warme deken omhuld heeft.’ Een terechte lofprijzing van Mok en Heeresma heeft die zeer gewaardeerd. In het brievenboek staat een brief van Heeresma aan Mok. Als ik goed heb opgelet, is dit de eerste brief met als afsluiting: ‘Bleib gesund!’.

In Een jongen uit plan Zuid geen hilarische anekdotes maar de gevoelige herinneringen aan de jaren van ‘het grote verdriet’, toen zijn vader plotseling overleed en veel Joden uit plan Zuid werden opgepakt en niet meer terugkeerden. Het boek begint met een bijeenkomst in 1938 of 1939 in de Apollohal. Die bijeenkomst is gericht tegen het antisemitisme in Duitsland waar de Joden worden vervolgd en gedeporteerd. Na afloop zegt zijn vader over deze bijeenkomst: ‘Ook dit zet geen zoden aan de dijk. Er is trouwens geen dijk.’ ‘Hij kreeg gelijk,' voegt Heeresma hieraan toe. Dat zet meteen de toon en we lezen gaandeweg meer verhalen over een wijze en integere vader, verhalen die Heeresma een leven lang heeft vastgehouden en gekoesterd. Verbazingwekkend is het enorme geheugen van Heeresma dat hem moet hebben geholpen zijn herinneringen op te schrijven.

Die herinneringen gaan vooral over de Joden die in zijn ouderlijk huis waren ondergedoken en over de Joodse vriendjes en vriendinnetjes die verdwenen en niet meer terugkwamen. Heeresma heeft Een jongen uit plan Zuid geschreven om hen een naam te geven en niet in totale vergetelheid te laten verdwijnen. Laat ik hier dus enkele namen noemen. Bij hem thuis waren ondergedoken: Johan Hiegentlich, rabbijn Silberstein en Käte Schlesinger. Onder de verdwenen en niet meer teruggekomen vriendjes en klasgenoten vinden we Eli, Esther, Mosjé en Judith. Ontroerend is het verhaal over de ondergedoken Rozèlle Raskower voor wie hij op een geheime plaats, verborgen onder een tegel, steeds een boek neerlegt dat zij daar kan ophalen. Totdat het laatste boek dat hij voor haar heeft neergelegd, niet meer wordt opgehaald. ‘Rozèlle verijlt, wordt een schaduw die dunner en dunner wordt. Alleen in mijn geheugen blijft ze. Een schittering waarmee ik wel eens praatte terwijl ik voortging. Maar dat deed ik met alle joodse vriendjes en vriendinnetjes die inmiddels uit- en weggevlakt zijn.’

Mordechai Gebirtig verbindt als het ware het brievenboek met Een jongen uit plan Zuid. In zijn gedicht ‘Bleib gesund mein Kraków’ schildert Gebirtig, zo luidt een samenvatting die ik op internet las, ‘die grausame Vertreibung der Juden aus ihrem Wohngebiet’.

Delen |

Reacties

Freek van Beetz

vrijdag 15 januari 2016
mooie herinnering aan een ten onrechte (bijna) vergeten schrijver

R.Boot

vrijdag 15 januari 2016
Hier raak je door geinspireerd. Gelijk bestellen

Roland van Geens

zaterdag 16 januari 2016
Hartelijk dank voor weer een heel mooi en interessant artikel. Ik heb naar aanleiding daarvan er de Jiddisje teksten bij gezocht, die ik hieronder laat volgen.

Met vriendelijke groeten,

Roland van Geens

Hob rachmones - Mordechai Gebirtig

Kalt un triblech iz in drojzen
S’rojzt un fajft der wint
Got in himmel, hob rachmones
Un basjits majn kind

Got in himmel, hob rachmones
Halt dajn rechte hant
Ojf majn kint wos zucht un blondzesjt
Ergets in a land

Tsu er stejt ojf mitt’n aker
Grod in mitt’n stejg
Tsu er brecht di harte stejner
Bojr a najm weg.

Tsu er ligt in tol, fermatert
Tracht un benkt atsint
Got in himmel, hob rachmones
Un basjits mijn kind

Blajb gezunt mir, Kroke - Mordechai Gebirtig


Blajb gezunt mir, Kroke!
Blajb-zsje mir gezunt.
S’wart di fur gesjpant sjojn far majn hojz,
S’trajbt der wilder sojne,
Wi m’trajbt a hunt,
Mit achorjes mich fun dir arojs.
.
Blajb gezunt mir, Kroke!
Ich ze zich efsjer hajnt
S’letste mol mit alts wos iz lib mir,
Ojf majn mammes kejwer
S’harts zich ojsgwaint,
Sjwer gewen dos sjajd’n zich mit mir.


Ojsgwaint di ojgn
Biz der letster trer
Banetst mit zaj dem tattens stajn
Ch’hob dem zajdns kejwer
Nisjt gefunnen mer
Es mus sjojn zamd fun zajn matjejwe zajn ...

salomon bouman

zondag 17 januari 2016
Goede Leo.......wat doe je het goed, mooi en gevoelig. 'Bleib gesund '

Leo Frijda

maandag 18 januari 2016
Allen bedankt! Ronald voor de Jiddisje teksten.

Anton de Goede

dinsdag 19 januari 2016
Wat een goede bespreking. De schrijver zou hiermee zeer verguld zijn geweest, raad ik.

Leo Frijda

dinsdag 19 januari 2016
Beste Anton de Goede,

Uw reactie waardeer ik te meer omdat u Heeresma goed hebt gekend.

Dank. Leo Frijda

J.R. van Gelder-Pinto

vrijdag 29 januari 2016
Ik merkte bij het lezen van het artikel dat ik bezig ben herinneringen aan de oorlog te verdringen. Ik werd van dit artikel dan ook ontzettend verdrietig en daarnaast boos, dat deze eliminatie van mensen zomaar zonder slag of stoot kon gebeuren. Een machteloosheid die ik ook merk bij de gebeurtenissen in het Midden-Oosten. Wanneer zet de tolerantie in: met leven en laten leven?????

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon