sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 21 september 2012

Precies een eeuw geleden, in 1912, viel Jom Kipoer op 21 september. Voor de eerste keer ging Kafka dat jaar tijdens de Hoge Feestdagen niet naar de synagoge. In de nacht van 22 op 23 september schreef hij in één ruk zijn verhaal Het oordeel. ‘Alleen zo kan geschreven worden, alleen in een dergelijke samenhang met zo’n volslagen openen van lichaam en ziel’, noteert hij 23 september 1912 in zijn dagboek. Het wordt algemeen beschouwd als zijn literaire doorbraak.

Bij de bespreking van het boek van Rodger Kamenetz, Burnt Books, Rabbi Nachman of Bratslav and Franz Kafka, zie mijn column van 2 oktober 2011, citeerde ik Kamenetz die opmerkt dat in Kafka’s verhaal voor de Joodse lezer doorklinkt wat tijdens Jom Kipoer wordt gezegd: ‘Op de Grote Verzoendag wordt het bezegeld ... Wie leven, wie sterven zal ... Wie door ’t vuur, wie door het water’. Als de vader zijn zoon veroordeelt tot de verdrinkingsdood, schrijft Kamenetz, hoor je de echo van het Unetaneh Tokef.

Kafka’s ‘The Judgment’ carries the feeling tone of Yom Kippur into an entirely secular context. It’s an assimilated story, though: its connection to Yom Kippur can be felt by those who know the feeling, and completely missed by those who don’t.

Waar ging Kafka eigenlijk naar sjoel? Dat is terug te vinden bij Hartmut Binder die in 2008 bij Rowohlt Verlag een prachtig (maar nogal duur) boek heeft gepubliceerd onder de titel Kafkas Welt, Eine Lebenschronik in Bildern. Voor wie alles wil weten over Kafka, de plaatsen die hij bezocht en de personen met wie hij omging, is dit de bron bij uitstek. Afgebeeld staan de verschillende synagogen waar Kafka diensten heeft bijgewoond met de teksten en vindplaatsen die daarbij horen.

We beginnen met de Zigeunersynagoge in de Joodse wijk van Praag. Deze synagoge, genoemd naar Salkind Zigeuner, is in 1906 afgebroken. Het voormalige getto moest plaatsmaken voor meer moderne architectuur. De Zigeunersynagoge was de synagoge waar de familie Kafka vóór 1906 naar toeging. Hun zoon Franz werd daar 13 juni 1896 bar mitswa.


Zigeunersynagoge (Yad Vashem fotoarchief)

In de bekende, nooit verzonden brief aan zijn vader, geschreven in 1919, kijkt Kafka terug op het sjoelbezoek uit zijn jeugd.

Ik liet daar dus de vele uren gapend en dommelend verstrijken (...) en probeerde nog enig plezier te beleven aan de paar kleine afleidingen die er waren, bijvoorbeeld wanneer de Arke des Verbonds werd geopend, wat me altijd aan de schiettenten deed denken waar ook, wanneer je in de roos schoot, een kastdeurtje openging, alleen kwam daar dan altijd iets interessants uit en hier altijd maar weer die oude poppen zonder hoofd.
(vertaling Gerda Meijerink en Willem van Toorn)

Erg vaak ging de familie Kafka niet naar de synagoge. Sjoelbezoek bleef beperkt tot de belangrijkste feestdagen. Jij, schreef Kafka aan zijn vader, had uit de kleine getto-achtige dorpsgemeente werkelijk nog een beetje jodendom meegebracht (...) maar om verder te worden overgeleverd was het voor een kind te weinig, het sijpelde helemaal weg terwijl je het doorgaf.


Alt-Neu Synagoge (Yad Vashem fotoarchief)

Over Jom Kipoer schreef Kafka 1 oktober 1910 in zijn dagboek:

Gisteren de Alt-Neu-Synagoge. Kol Nidre. Gedempt gemompel als in de effectenbeurs. In het voorportaal bussen met het opschrift: ‘Milde gaven in stilte verzachten de tegenzin.’ Kerkachtig interieur. Drie vrome, klaarblijkelijk uit het Oosten komende joden. Op hun kousen. Over het gebedenboek gebogen, de gebedsmantel over het hoofd getrokken, zich zo klein mogelijk gemaakt. Twee van hen huilen, alleen ontroerd door de feestdag? (...) In de Pinkas-synagoge was ik oneindig veel sterker van het jodendom onder de indruk.
(vertaling Nini Brunt)

Kafka bezocht ook verschillende keren de Spaanse synagoge waar zijn zusters Elli en Valli onder de choepa stonden.


Spaanse synagoge (foto Joods Museum Praag)

In een brief aan Max Brod van 5 juli 1916 is Kafka hierover opnieuw nogal negatief. Hij noemt de trouwplechtigheid in de Spaanse synagoge het naspelen van een sprookje.

Maar bij deze tekst plaatst Binder een waarschuwing:

Kafkas ablehnende Haltung gegenüber jüdischen Riten darf nicht darüber hinwegtäuschen, dass er sich nach religiöser Geborgenheit sehnte.

Een terechte waarschuwing. Uit de brief aan zijn vader citeerde ik het verwijt van Kafka dat zijn vader hem het jodendom nauwelijks had doorgegeven waardoor het wegsijpelde. Er staat echter meer in die brief uit 1919. Kafka schrijft ook dat hij zich de laatste jaren (...) meer bezighield met joodse dingen. Kafka speekt over zijn nieuwe jodendom. Dateringen van uitspraken moet men altijd goed in de gaten houden. Met veel voorbeelden kan worden aangetoond dat Kafka zich in de loop van de tijd steeds meer voor zijn jodendom is gaan interesseren. In eerdere columns heb ik daar al eens de aandacht voor gevraagd.

Binder laat het niet bij zijn waarschuwing. Ter illustratie citeert hij een ongedateerde en niet gepubliceerde brief van Kafka aan zijn zuster Elli. Deze brief, over Jom Kipoer, vult de eerdere citaten uit de dagboeken en brieven van Kafka mooi aan. Volgende week is het weer Jom Kipoer. Redenen genoeg om een gedeelte uit de brief aan Elli aan te halen:

Wird das Kind z.B. jüdisch gläubig erzogen und kommt das Kind dieser Erziehung entgegen, so wird es auf die natürlichste Weise ohne geheimnisvolle Belehrungen allmählich erkennen, dass der Versöhnungstag einer der höchsten Feiertage ist und im Tempel mit Fasten verbracht werden muss.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon