sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 9 november 2012

Deze keer geen bellettrie maar we gaan via Linda de Mol naar de cantor van de Joodse gemeente van Czernowitz, Joseph Schmidt. Over Schmidt is in oktober een herziene biografie verschenen van Alfred A. Fassbind, Joseph Schmidt, Sein Lied ging um die Welt, Zürich 2012.

Hoezo Linda de Mol? In de jaren dertig kwam de tenor Schmidt regelmatig naar Nederland waar hij veel concerten gaf. Zo was er 7 maart 1935 een optreden van Schmidt in het Amsterdamse Concertgebouw waarvoor de belangstelling dermate groot was dat de politie de menigte in bedwang moest houden. En 5 juli 1936 hoorden ongeveer 100.000 bezoekers Schmidt tijdens een openluchtconcert van de VARA. Schmidt trad graag op in Nederland en daarom nam hij augustus 1937 een grammofoonplaat op met Ik hou van Holland, een compositie van Willy Schootemeijer. Op YouYube kan de opname worden beluisterd, net als veel andere opnames waarvan ik een aantal hierna zal noemen, met links.

Schmidt is 4 maart 1904 geboren in Davideny, een klein dorp niet ver van Czernowitz, de hoofdstad van de Boekovina. In een orthodox gezin dat in 1914 naar Czernowitz verhuisde. De zangstem van de jonge Schmidt viel op. Hij speelde mee in het door Elieser Steinbarg geleide kindertheater en zong al op z’n 14e in het koor van de synagoge van Czernowitz. Het ging snel met de zangcarrière van Schmidt. November 1924 trad hij al op in de grote zaal van het muziektheater. Een van de liederen die hij zong was Rachel, quand du Seigneur, uit de opera La Juive van Fromental Halévy. Hij zette dit lied later ook op de plaat.

In de tussentijd was Schmidt al tot voorzanger van de synagoge benoemd. An hohen Festtagen, meldt Fassbind, versammelten sich zunehmend ebenso viele Gläubige wie auch Musikfreunde im Tempel.

Czernowitz was voor Schmidt al gauw te klein geworden en in 1924 gaat hij naar Berlijn. Maar hij zal regelmatig in Czernowitz terugkeren en 14 september 1933 treedt de intussen beroemd geworden tenor op in het muziektheater van Czernowitz aan de Rudolfsplatz. De belangstelling was zo groot dat het concert ook te volgen was in de feestzaal van het Joodse Huis.


Deze aankondiging vond ik op internet
(met een afwijkende schrijfwijze van de achternaam)

De opbrengst van dit concert kwam ten goede aan de kinderafdeling van het Joodse ziekenhuis. Vandaar wellicht de toevoeging op de aankondiging dat de feestzaal in het Joodse Huis voor ‘onbemiddelden’ was. Mooi is het krantenverslag dat in het boek van Fassbind staat (let op het internationale Scheveningen!):

Das überfüllte Haus des Musikvereins ehrte gestern abends den berühmten Landsmann, wie man es erwartet hatte. Was sind Berlin und Wien, was das internationale Scheveningen - überall Sensation -, hier in Czernowitz jedoch sitzen Vater und Mutter im Saale, hier sind die Geschwister, hier horcht Schmidts erster Chormeister aus dem Tempel, hier sind die vielen Jugendfreunde, hier sind wir alle, die Landsleute, und sind stolz auf ihn – eine einzige grosse Familie, die den nach Hause gekommenen Sohn ein einziges Mal bewundern und sich an seiner durchgebildeten, feinkultivierten Gesangskunst erfreuen konnte.

Schmidt zal in 1936 nog eenmaal in Czernowitz optreden. Weer ziet hij af van een honorarium, nu ten gunste van de Verein zur Bekämpfung der Tuberkulose der jüdischen Bevölkerung der Bukowina. Fassbind voegt aan zijn verslag toe dat Schmidt vaak zei dat hij zich op een groot deel van de wereld wie daheim voelde maar dat ein Zuhause alleen Czernowitz gold. Schmidt heeft het lied Nur dich will ich gehören op een grammofoonplaat opgenomen. Op YouTube gaat die opname vergezeld van mooie oude afbeeldingen van Czernowitz, o.a. van de grote synagoge. Deze door de nazi’s in brand gestoken synagoge werd later tot bioscoop verbouwd. Tegenwoordig is daar een plaquette aangebracht ter herinnering aan Joseph Schmidt.


© Harrie Teunissen

We gaan terug naar de carrière van Schmidt die voorspoedig verloopt. In deze column volg ik vooral de cantor Joseph Schmidt. Als cantor heeft hij in 1929 samen met het koor van de reformgemeente van Berlijn en een aantal andere solisten de liederen en gebeden van die gemeente op de plaat gezet. Zijn vertolking, schrijft Fassbind, zeigen den gerade mal 25-jährigen auf dem absoluten Zenit seiner Ausdrucksmöglichkeiten.

Ungeachtet der internationalen Bewunderung, mit der Schmidts Schallplatten seit je aufgenommen wurden – seien dies Opernarien, Operettenlieder, bravouröse italienische Canzoni oder später jene Filmschläger, die ihn endgültig zum Megastar seiner Zeit machten -, es sind diese 14 religiösen Gesänge, die den wahren Höhepunkt seiner umfangreichen Discographie darstellen.


Schmidt als cantor in Berlijn

Op YouTube is van deze opname het gebed te horen dat aan het einde van de dienst op Jom Kipoer gezongen wordt. De muziek is van Lewandowski.

Vermeldenswaard is dat ook Paula Lindberg medewerking verleende aan deze opname van de liederen en gebeden van de reformgemeente Berlijn. Paula Lindberg is later getrouwd met Albert Salomon, de vader van de schilderes Charlotte Salomon. Charlotte Salomon is 10 oktober 1943 in Auschwitz vermoord. Paula Lindberg en haar man hebben de sjoa in Nederland overleefd. De Amsterdamse Paula Salomon-Lindberg Stichting maakt zich sterk voor het liberale chazzanoet.

Und zwischendurch singt wieder unser Liebling Joseph Schmidt, zei men op de Duitse radiozender toen 30 januari 1933 de verkiezingsuitslagen bekend werden gemaakt. Dezelfde dag nog werd Hitler tot rijkskanselier benoemd en was Schmidt niet langer unser Liebling. De Völkische Beobachter schreef in 1933 na de première van de film met het beroemde Ein Lied geht um die Welt over de Jood Schmidt die zu klein ist, zu hässlich:

Es wirkt peinlich, wenn eine Filmfirma, die in Deutschland produziert, sich einbildet, heute aus Deutschland ein Lied um die Welt gehen zu lassen, wie dieses von Joseph Schmidt gesungene ...
Das Lied, das heute durch Deutschland klingt, hat anderen Rythmus, hat schärferen Marschschritt, hat aufpeitschendere Melodie ...

Schmidt wijkt al in hetzelfde jaar 1933 uit naar Wenen waar hij met open armen wordt ontvangen. Het succes houdt aan. April 1934 geeft Schmidt concerten in Palestina. In Die Stimme, een in Wenen verschijnend zionistisch tijdschrift, doet hij daarvan verslag. Ik hoop, schrijft hij, dat ik in Palestina, dieses jüdisches Wunderland, over enkele jaren meine ständige Heimat aufschlagen und von dort aus meine Konzerttourneen unternehmen werde. Dies wird die Erfüllung meiner schönsten Wünsche bedeuten. Naar Palestina zal Schmidt echter niet gaan, ook niet als hij maart 1938 weer wordt verdreven omdat Duitsland Oostenrijk inlijft. Czernowitz, waar zijn moeder nog steeds woont, is definitief onbereikbaar geworden.

Op 21 december 1938 zingt Schmidt weer op een gala-avond van de VARA. Hij voegt een extra lied in dat hij inluidt met de woorden: Liebste Mutter, das nächtste Lied singe ich nur für dich. Het is het Wolgalied van Franz Léhar:

Allein, wieder allein – einsam wie immer.
Vorüber rauscht die Jugendzeit
in langer, banger Einsamkeit.
Mein Herz ist schwer und trüb mein Sinn,
ich sitz’ im gold’nen Käfig drin ...

Schmidt gaat eerst naar Brussel en vervolgens naar Parijs. Maar dat is al spoedig ook geen optie meer. Kort na de bezetting van Parijs, 14 juni 1940, trekt Schmidt weer verder. Net als zovelen gaat hij naar het zuiden van Frankrijk. Hij bereikt Nice en probeert weg te komen naar Cuba, maar dat mislukt. Als vervolgens de toestemming om in Nice te blijven door de Franse autoriteiten wordt ingetrokken en hij noodgedwongen naar een kleine plaats bij Clermont-Ferrand moet gaan, is elke legale vluchtweg afgesloten. In de nacht van 6 op 7 oktober 1942 passeert Schmidt daarom illegaal de grens met Zwitserland. Hij bereikt Zürich en neemt zijn intrek in een pension aan de Löwenstrasse waar een synagoge staat. Daar gaat hij heen om dank te zeggen voor zijn gelukte vlucht. Het is echter een illegale vlucht en hij wordt geïnterneerd in het vluchtelingenkamp Girenbad, zo’n 30 kilometer van Zürich. De daar ondergebrachte 300 asielzoekers zijn grotendeels Joden. Als bij Schmidt een keelontsteking is geconstateerd, wordt hij overgebracht naar een ziekenhuis. Hij heeft echter ook pijn op de borst maar dat wordt door de artsen aan zijn onzekere situatie toegeschreven, eine Reaktion der Nerven, en niet als ernstig beoordeeld. Het gevolg is dat hij na enige tijd uit het ziekenhuis wordt ontslagen. Schmidt is, meent men, lagerfähig.

Op 14 november 1942 keert Schmidt terug naar het vluchtelingenkamp Girenbad. Hij mag overdag wel naar een bijgelegen etablissement om bij te komen. Daar overlijdt hij 16 november 1942 aan een hartinfarct. Twee dagen later is Schmidt begraven op de Joodse begraafplaats Unterer Friesenberg in Zürich. De lewaja werd geleid door rabbijn dr. Zvi Taubes in aanwezigheid van slechts negen mensen. Het register van overlijden van de Joodse gemeente Zürich vermeldt over de uit de Boekovina afkomstige tenor:

Montag, 16. November 1942
Schmidt, Joseph
38 Jahre, 8 Monate, 12 Tage
staatenlos

Delen |

Reacties

Luc De Cloedt

vrijdag 9 november 2012
Wat een triest levenseinde. Staatenlos ...
Mijn moeder werd in 1911 geboren. Mijn vader in 1906. Zij bewonderden de zangers Schmidt en Scholte. Uw artikel brengt mijn overleden ouders weer tot leven. Bedankt.
Schmidt werd dus niet in Camp des Milles geïnterneerd ? Wij bezochten het kamp enkele jaren geleden, maar het was toen nog niet voor het publiek opengesteld.

Rose Marie Frijda - Bouman

vrijdag 9 november 2012
Lieve Achterneef
Vaak lees ik stukken van je en ben altijd weer verrast over de leuke informatie en interessante kennis die je doorgeeft. Dit keer werd ik bovendien geroerd; ik ben in mijn schooljaren die ik bij mijn oud - tante doorbracht min of meer opgegroeid met Joseph Schmidt! Zij was een groot muziekliefhebber en de liederen" ein Lied geht um die Welt " en het " Wolgalied" werden vaak gedraaid op de grammofoon of geneuried . Dat wilde ik je niet onthouden. En weer dank voor je informatie.
Rose Marie

Annelies van Gijsen

zaterdag 10 november 2012
Graag wijs ik op het gedicht van Gerrit Achterberg, 'Joseph Schmidt', in de bundel Dead end (1940). Het opent met:

Gij hebt mij nagelaten
van Joseph Schmidt het zo bezonken zingen,
dat het misschien nog tot u door kan dringen,
[...]

(naar Gerrit Achterberg, Verzamelde gedichten, Amsterdam 1974, p. 180)

Helena Koevoets

vrijdag 16 november 2012
Helaas vergeet u te vermelden dat 15 mensen toestemming hadden om de wagen met het dode lichaam van Joseph Schmidt ongeveer een kilometer te begeleiden richting Hinwil. Maar toen de stoet zich in beweging zette, liepen alle 350 geínterneerden mee. De bewakers waren zo met stomheid geslagen dat niemand de mensen terugriep. Joseph Schmidt had een beleiding een koning waardig. (zie blz. 262 van het hierboven genoemde boek).
Omdat Joseph Schmidt destijds bij de VARA de huistenor was, vind ik het des te schrijnender dat bij hen in de archieven NIETS meer terug te vinden is over hem.

Leo Frijda

maandag 19 november 2012
Het is goed dat u hierop wijst. Dat heeft zich wel, zo heb ik begrepen, afgespeeld vóór de eigenlijke begrafenis. Wat de VARA betreft. Er is na de oorlog een zogenaamd Varaboek uitgegeven, geschreven door Fred Bredschneyder, met als titel Ik hou van Holland, een levensbeeld van Joseph Schmidt in feiten, gebeurtenissen en herinneringen. Het is een waardig herinneringsboek met veel wetenswaardigheden en afbeeldingen.

Jan de Man

donderdag 18 december 2014
Ik volg al 55 jaar de verhalen en gram.platen en videos van Joseph Schmidt. Heb ook veel verzameld over hem. Maar nooit heb ik gelezen en gehoord dat hij het Wolga lied heeft gezongen. Kan best zijn natuurlijk maar is het waar? Misschien toch wel en blijf ik hoop hopen.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon