sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 13 juli 2012

Met mijn vorige column heb ik een kleine reeks over Czernowitz afgesloten. Het lijkt me wel genoeg zo. Al ben ik op Czernowitz nog steeds niet uitgekeken, want het verrast me telkens weer dat in het verhaal van die stad zo veel aspecten van onze geschiedenis zijn terug te vinden. Het begint met de spanning tussen de besloten Joodse gemeenschappen in het achterland en het opkomende klein Wenen aan de Proet. Karl Emil Franzos heeft dat in zijn roman Der Pojaz zo prachtig vorm gegeven. Wat zoek je? Bildung, antwoordt Sender Glatteis, de hoofdpersoon uit de in het Duits geschreven roman van Franzos. In Czernowitz vind je echter ook een heroriëntatie op het Jiddisj met als meest bekende schrijvers Steinbarg en Manger. De sjoa betekende de ondergang van Joods Czernowitz. Het beheerst het werk van de schrijvers die het hebben overleefd. Kort voor zijn zelf gekozen dood schreef Paul Celan: Ich habe in meinen Gedichten ein Äusserstes an menschlicher Erfahrung in dieser unserer Zeit eingebracht.

De nieuwsbrief van Crescas verschijnt deze zomermaanden minder vaak en ik zal in die tijd maar af en toe een column schrijven. Over wat mij heeft getroffen of wat ik aardig vind om door te geven. Van allerlei dus. Daarbij neem ik de vrijheid soms ook op Czernowitz terug te komen. Dat doe ik zelfs deze keer al omdat ik wil attenderen op het grote bereik van internet en op sites die het zoeken naar antiquarische boeken vergemakkelijken.

Op internet kan men boeken downloaden waarvan de auteursrechten zijn verstreken. Vaak gratis. Ook de digitale bibliotheek van Crescas kent die faciliteit. Ga daar eens kijken! Je vindt er o.a. boeken van Carry van Bruggen en Jacob Israël de Haan. Amazon biedt Der Pojaz, de belangrijkste roman van Karl Emil Franzos, gratis aan. Ook een aantal andere boeken van Franzos, waaronder Aus Halb-Asien, kan kosteloos gedownload worden. In de App Store kan je veel boeken van en over Kafka vinden, sommige gratis, andere tegen betaling van een gering bedrag. Gratis zijn bijvoorbeeld Das Urteil, Betrachtung en Ein Hungerkünstler. Der Prozess kost € 1,99.

Voor antiquarische boeken is vooral Antiqbook aan te bevelen omdat op die site veel antiquariaten samenwerken en dus ook veel te vinden is. Zo zag ik daar Juden in der deutschen Literatur, Essays über zeitgenössische Schriftsteller, Herausgegeben von Gustav Krojanker, Berlijn 1922. Verschillende exemplaren worden aangeboden en de prijzen variëren nogal. Tussen de besproken schrijvers o.a. Wassermann, Buber en Lasker-Schüler. Ik schafte dit boek echter vooral aan omdat daarin een bijdrage van Max Brod staat onder de titel Der Dichter Franz Kafka. Dat is opmerkelijk omdat in 1922 van Kafka nog slechts enkele verhalen in druk waren verschenen. De romans van Kafka heeft Brod pas na diens dood gepubliceerd, als eerste Het proces, in 1925.

In 1922 schrijft Max Brod al over Het proces, dat hij het belangrijkste werk van Kafka noemt. Brod kan nauwelijks genoeg prijzende woorden vinden om de betekenis van het nog ongepubliceerde boek van Kafka aan zijn lezers uit te leggen.

Hier gehen mir die Worte aus. Es ist nicht etwa so, dass dieser Roman mir gefällt. Sondern es gibt einfach Zeiten (Tage, Wochen), in denen mir nichts anderes gefällt als er, in denen ich völlig unter seinem Bann lebe. Dann überkommt mich die Empfindung wie bei Lektüre der wenigen, ganz grossen Meisterwerke der Weltliteratur. Die Empfindung: dieses Buch genügt, Schluss, es braucht nichts mehr, nie mehr etwas geschrieben zu werden! Dieses Buch erfüllt den Horizont, den Weltraum, neben ihm ist weder Platz für andere Bücher, noch ein Bedürfnis nach ihnen.

Bekend is dat Brod zich niet heeft gehouden aan de wens van Kafka om diens nog niet gepubliceerde boeken, waaronder Het proces, na zijn dood te vernietigen. Opvallend is dat Brod in zijn essay schrijft dat de roman naar zijn mening vollendet vorliegt, nach Ansicht des Dichters freilich unvollendet, unvollendbar, unpublizierbar. Niettemin, een Meisterwerk der Weltliteratur kon en wilde Brod niet vernietigen.

Brod heb ik in mijn studententijd in Amsterdam een keer horen spreken. Dat moet omstreeks 1960 zijn geweest. Van de lezing zelf herinner ik me niets meer. Wel staat me nog bij dat Brod al zo oud was, hij overleed in 1968, dat hij moest worden geholpen de lessenaar te bereiken. Ik hoorde de lezing samen met Piet Zeyl, een zeer in boeken geïnteresseerde studievriend die echter weigerde Het proces te lezen omdat Kafka dat uitdrukkelijk niet had gewild.

Enkele jaren later, winter 1966, was ik in Praag en bezocht ik de plekken waar nog iets van Kafka te vinden was. Dat was toen nog niet zo eenvoudig. Wel kon ik in Praag Het proces in het Tsjechisch aanschaffen. De door Kafka zelf nog gepubliceerde verhalen, Der Heizer, Die Verwandlung, Das Urteil en Betrachtung, waren al kort na verschijnen door Milena Jesenska in het Tsjechisch vertaald. Milena Jesenska was net als Brod onder de indruk van het werk van Kafka en zij was zijn eerste vertaler. Tussen haar en Kafka ontstond een liefdesrelatie die we in de Brieven aan Milena kunnen volgen. Milena Jesenska was een interessante persoonlijkheid. Margarete Buber-Neumann schreef over haar een mooie biografie, Milena, Kafkas Freundin. Na de bezetting van Tsjecho-Slowakije door de nazi’s heeft Milena Jesenska actief deelgenomen aan het verzet en, zelf niet-Joods, veel Joden helpen ontsnappen. Het leidde tot haar gevangenneming en deportatie naar Ravensbrück waar zij, nog maar 47 jaar oud, 17 mei 1944 overleed.


Tsjechische uitgave van Het proces uit 1965

Na de oorlog konden in de landen met een communistisch regiem de verhalen en romans van Kafka niet gepubliceerd worden. Kafka, vond men, was maar een burgerlijk en decadent schrijver en zijn werk in strijd met de geest van het socialisme. Toch waren er uitzonderingen. In 1958 verscheen in Tsjecho-Slowakije een vertaling van Het proces. De belangstelling was groot en zelfs al voordat de vertaling was gedrukt, was de gehele oplage van 100.000 exemplaren uitverkocht. Daar blijft het dan bij. Mei 1963 komt er echter een kentering als in Slot Liblice, vlak bij Praag, een conferentie over Kafka wordt gehouden. Ik schreef daar al eerder over in mijn column over Anna Seghers van 15 april jl. Mede als gevolg daarvan kon in 1965 een nieuwe vertaling van Het proces in het Tsjechisch verschijnen. Het is die uitgave die ik winter 1966 in Praag kon kopen, echter niet voor mijzelf maar voor mijn studievriend die weigerde deze roman te lezen omdat Kafka dat niet had gewild. Een knipoog naar Max Brod die we samen hadden aangehoord. Zo bezat hij het boek wel maar kon hij het toch niet lezen. Enige tijd geleden is hij overleden en toen ik mijn column van 15 april jl. voorbereidde, was ik nieuwsgierig naar de uitgave van destijds, vooral ook de datum van verschijnen, waarover ik met zijn weduwe sprak. Zij gaf mij het boek terug dat ik nu koester ter nagedachtenis aan een goede boekenvriend.

Nog één opmerking over Het proces. Bij Uitgeverij Athenaeum is dit jaar in de Perpetua-reeks een nieuwe vertaling verschenen van de hand van Willem van Toorn. De Perpetua-reeks bevat de honderd mooiste boeken uit de wereldliteratuur. Max Brod zou dat hebben geapprecieerd. De door Brod geredigeerde versies van de roman heeft Van Toorn niet gevolgd. Er bestaat intussen een kritische Ausgabe van het manuscript en daarvan is Van Toorn bij zijn vertaling uitgegaan.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon