sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 13 juni 2014

Het zijn niet de minsten die op het werk van Konrad Merz hebben gewezen. Menno ter Braak beschouwde diens eerste boek, Ein Mensch fällt aus Deutschland, ‘als één van de gelukkigste momenten in het literaire bestaan van de gehele Duitse emigratie’. Over het tweede boek van Merz, Generation ohne Väter, liet hij zich nog enthousiaster uit. Hij vergeleek Merz met Dostojewski en met Kafka. En dan ook nog eens Nobelprijswinnaar Herta Müller, die enige jaren geleden in een brief aan Angela Merkel gepleit heeft voor het oprichten van een Museum des Exils en in haar brief Konrad Merz uitdrukkelijk noemt.

Konrad Merz, der schon 1934 in die Niederlande floh und in einem Schrank versteckt die deutsche Besatzung überlebte. Ich habe ihn noch getroffen und ihn eingeladen und immer erleben müssen, wie dem alten Mann die Tränen kamen, wenn er an seine Jugend in Berlin dachte und den Verlust seiner Heimatstadt. Aber zurück konnte auch er nicht. Konrad Merz, der damals noch Kurt Lehmann hiess, war wahrscheinlich einer der ersten Emigranten, der zudem den ersten Roman über das Leben im Exil schrieb.


Huis in Ilpendam waar Kurt Lehmann ondergedoken was
en na de oorlog nog elf jaar heeft gewoond
(foto Van der Grijn Santen)


Wie is Konrad Merz?

Merz is op 2 april 1908 als Kurt Lehmann in Berlijn geboren. Hij was de tweede zoon van kleermaker Max Lehmann en Dorothea Treufeldt. Max Lehmann kwam al in het begin van de Eerste Wereldoorlog om het leven. ‘Wir waren Juden’, schreef Merz in Berliner Amsterdamer und ach – Jude auch, Memoiren aus neunzig Jahren. ‘Aber nur mein Vater, der aus dem Osten kam, nur mein Vater wusste es.’ Vader ging nog naar de synagoge maar, zoals vaker, in de volgende generatie had het jodendom aan betekenis ingeboet. Lehmann: ‘Mich hat der Hitler zum Judentum bekehrt’. En in een interview zei hij daarover: ‘Ik ben Jood als ze de Joden doodslaan. Dan ben ik Jood.’

Lehmann is in 1934 naar Nederland gevlucht. ‘Mijn vader is voor Duitsland gevallen, zijn zoon is uit Duitsland gevallen’, schreef Lehmann in zijn onder het pseudoniem Konrad Merz in 1936 bij Querido verschenen boek Ein Mensch fällt aus Deutschland. De roman werd vertaald door Nico Rost. Merkwaardig is dat deze vertaling is uitgegeven bij de Tijdstroom in Lochem onder de titel Duitscher aangespoeld en gelijktijdig ook bij het Boekengilde in Hilversum onder de titel Een mensch aangespoeld. In 1979 kwam bij Bruna een nieuwe vertaling uit van de hand van Lore Coutinho, onder de titel Een mens valt uit Duitsland.

Vanaf 1934 tot zijn dood in 1999 is Kurt Lehmann in Nederland gebleven. Sinds zijn eerste, onder pseudoniem gepubliceerde roman, schrijft W.B. van der Grijn Santen in zijn nieuwe boek Kurt Lehmann oder auch Konrad Merz, kan men de levensloop van Kurt Lehmann zeer wel van die van zijn alter ego Konrad Merz onderscheiden.

Kurt Lehmann ist der Flüchtling, der Exilant, der sich mühsam durchsetzt, dauernd in Geldnöten ist, bis er sich eine Existenz als ‘Masseur’, d.h. Physiotherapeut aufgebaut hat. Kurz Lehmann ist der Höllander, der in die Niederlande Integrierte (…).

Am Donnerstagabend, oder vielleicht am Dienstag- und Donnerstagvormittag, Woche für Woche, Jahr für Jahr, verwandelte sich der Masseur aus Purmerend in den Schriftsteller Konrad Merz. Dann zog er sich zurück in die deutsche Sprache (…) Da hatte er dann seine Bücher geschrieben (…)

Van der Grijn Santen schreef eerder een boek over de exilliteratuur: Makum Aleph, Amsterdam als jüdischer Zufluchtsort in der deutschen und niederländischen Literatur. Daarin behandelt hij ook Konrad Merz. Zijn nieuwste boek, Kurt Lehmann oder auch Konrad Merz, met als ondertitel Die Korrespondenz, bevat naast een korte biografie een groot aantal brieven van en aan Kurt Lehmann. Het gaat vooral om de briefwisseling met de familie en met schrijvers als Ter Braak, Marsman en Greshoff.

Toen Kurt Lehmann in 1934 naar Nederland was gevlucht, woonden zijn moeder en zijn broer Arthur met zijn (latere) vrouw Friedel nog in Berlijn. De tussen Lehmann en zijn familie gewisselde brieven tonen weer eens schrijnend aan hoe moeilijk de omstandigheden waren waarin de Duitse Joden vóór 1940 kwamen te verkeren. Het zijn documents humains.

Wie kommt man raus, wo kommt man rein

‘Du wirst wohl erfahren haben, was hier los ist, also können wir uns ja langsam auf die Socken machen (…) Jedenfalls wird dafür gesorgt, dass die Juden ihrem Glauben treu bleiben sollen (…)’, schrijft zijn moeder hem op 25 september 1935. Ook zijn moeder en broer maken plannen om weg te komen. De moeder van Lehmann, zo was de bedoeling, eveneens naar Nederland. Voor Lehmann was het echter niet gemakkelijk in ons land een bestaan op te bouwen. Ondanks de nodige hulp, kon hij maar met moeite rondkomen. Natuurlijk wilde hij zijn moeder naar Nederland halen, ‘Ich will auf keinen Fall meine Mutter in Not sehen, das hat diese Frau nicht verdient’, schrijft hij aan Arthur, maar hij ziet maar weinig mogelijkheden om zijn moeder daadwerkelijk te laten overkomen en voor haar te zorgen. ‘Ich kann es doch nicht verantworten’, verzucht hij.

Arthur Lehmann maakt ook plannen Duitsland te ontvluchten, het liefst naar Zuid-Amerika, maar hij wil zijn moeder niet alleen achterlaten. Dus moet zij eerst veilig in Nederland zijn. En dat betekent een patstelling die in een brief van Arthur van 2 februari 1938 op tragische wijze onder woorden wordt gebracht:

Ich selbst möchte nicht mehr hier bleiben, wenn ich erst meinen Erwerb verloren habe, denn wenn man erst im Elend versunken ist, gibt es so leicht kein Entrinnen mehr. So wird sicher verständlich sein, dass ich nicht gerne Mutti allein in Berlin zurücklassen möchte, und Du wirst auch verstehen, dass mir Dein stets wiederkehrender Satz, dass Du Dich vorläufig noch nicht stark genug fühlst, um für Mutti mit aufkommen zu können, recht wenig trostreich erscheint.

En op 27 oktober 1938 laat Arthur weten:

Was uns nun aufs Äusserste bewegt, das ist die Frage, ‘wie kommt man raus’ und vor allem ‘wo kommt man rein?’ Ich habe mich schon ernorm bemüht, doch habe ich immer noch nicht den greifbaren Erfolg.

Het duurt tot begin 1939 alvorens de moeder van Lehmann ook Nederland bereikt. Voor Arthur en zijn vrouw, achtergebleven in Berlijn, blijven de grenzen gesloten. Het loopt slecht af. De moeder, ‘ich habe auch schon ein Kofferchen bereit’, staat in één van haar laatste brieven, is in januari 1943 opgepakt en gedeporteerd. Op 26 januari 1943 is zij in Auschwitz vergast. ‘Meine Mutter muss mit 70 in den letzten Schornstein hinein’, schreef Konrad Merz later. Op 29 januari 1943 bericht Lehmann aan zijn broer: ’Mutti hat, in der zweiten Januarwoche, verreisen müssen’. Arthur en Friedel zouden zeker begrepen hebben wat hun broer daarmee bedoelde. Zij hebben dat bericht echter niet meer ontvangen; de briefkaart kwam terug omdat ‘die Adressaten abgereist seien, ohne ihre neue Anschrift anzugeben’. Ook Arthur en Friedel waren op transport gesteld en ook zij zijn in Auschwitz vergast.

Kurt Lehmann heeft de Duitse bezetting in de onderduik overleefd. In Ilpendam, zij het niet in een kast. Hij moet in die periode een dagboek hebben bijgehouden dat zich in zijn literaire nalatenschap bevindt die zijn weduwe in 2007 aan het Duitse literatuurarchief van Marbach heeft overgedragen. Het dagboek is helaas nog steeds niet ontsloten, mede omdat het handschrift van Lehmann moeilijk leesbaar moet zijn.

Menno ter Braak

De schrijversnaam Konrad Merz heeft ertoe bijgedragen dat de Duitse bezetter geen speciale jacht heeft gemaakt op Kurt Lehmann. Op de omslag van Ein Mensch fällt aus Deutschland stond gelukkig ook geen foto van Merz. Dat dit boek in Nederland kon worden uitgegeven, had Merz aan Menno ter Braak te danken. In zijn herinneringsboek Berliner Amsterdamer und ach - Jude auch beschrijft Merz Ter Braak liefdevol en dankbaar:

Ter Braak betupfte mich immer wie eine Sonne – es war unglaublich. Wie ein Bruder, war er immer da, war immer warm. Ich konnte bei ihm wohnen, ich konnte bei ihm Geld leihen auf Nimmerwiedersehen.


Lehmann/Merz in 1935 bij Ter Braak in Den Haag
(foto DBNL)

Toen Ter Braak het hem toegestuurde manuscript van Ein Mensch fällt aus Deutschland had gelezen, schreef hij aan Merz: ‘Das Buch ist ausgezeichnet, er gehört zu den Büchern, die mit minimalen Mitteln Maximales erreichen.’ Toch weigerde Querido Verlag in eerste instantie de roman uit te geven. Ter Braak vond dat onbegrijpelijk. ‘Wenn Querido das Buch nicht nimmt, ist er verrückt und wir geben es auf eigene Faust heraus’. Na interventie van Ter Braak en ook van Marsman besluit Querido de roman toch uit te geven. Opvallend is dat Fritz Landshoff van Querido Verlag kort na de oorlog het boek onleesbaar heeft genoemd. Dat is echter zeker niet het geval.

Ter Braak schrijft vervolgens een lovende recensie in Het Vaderland van 22 maart 1936, afgedrukt achterin de boekuitgave van 1979. Hij noemt de roman het eerste emigrantenboek, omdat daarin ‘voor het eerst een schrijver aan het woord is die uit de emigratie geboren is’. Merz: ‘Ich war fünf Minuten berühmt.’

Merz schreef een tweede boek, Generation ohne Väter, waarvan hij het manuscript op 1 juli 1938 aan Ter Braak toestuurt. Ter Braak reageert al bij brief van 3 juli 1938. ’Der Zauberberg der Emigration von Dostojewski geschrieben’, meent hij. En in een volgende brief, van 7 juli 1938: ‘Jetzt, wo ich noch etwas mehr über Ihr Buch gedacht habe, glaube ich auch den Einfluss Kafkas zu entdecken.’ Een gedeelte van de roman ‘könnte ja in Amerika zu Hause sein.’ Merz is natuurlijk verguld met zoveel lof maar de invloed van Kafka wijst hij van de hand en bovendien, laat hij Ter Braak weten, heeft hij diens roman Amerika nooit gelezen. Ook Marsman ontvangt het manuscript van Generation ohne Väter, maar hij is beduidend minder enthousiast, vooral over de eerste 200 bladzijden die hem ‘geërgerd en verveeld’ hebben.

Ter Braak, meent diens biograaf Léon Hanssen, was ‘betoverd door zijn eigen creatie: Konrad Merz’ en ‘bleef hem op onverantwoorde wijze prijzen.’

Merz in Holland

Generation ohne Väter is in Nederland nooit uitgegeven. Querido wilde de roman niet hebben en andere uitgevers waren evenmin geïnteresseerd. Na de oorlog gold het manuscript als verloren totdat het alsnog onder een la van Lehmanns bureau werd teruggevonden. In 1999, het laatste levensjaar van Merz, heeft Aufbau-Verlag de roman uitgegeven.

Konrad Merz is in het Duits blijven schrijven. Twee van zijn naoorlogse boeken zijn wel in het Nederlands vertaald, De man die niet op Hitler schoot en Geluksmachine mens. Latere boeken, Berliner Amsterdamer und ach - Jude auch en Generation ohne Väter, zijn echter onvertaald gebleven, een aanwijzing dat Merz in Nederland langzaam maar zeker in de vergetelheid is geraakt. En dat valt te betreuren. Zo verdient, wat mij betreft, in ieder geval zijn herinneringsboek Berliner Amsterdamer und ach - Jude auch een Nederlandse vertaling. De titel is daarvoor al voldoende aanwijzing. In dat boek schrijft Merz in het hoofdstuk over Ter Braak: ‘Keiner war danach mehr da in der Literatur, keiner mehr für Merz in Holland’. Dat is, kunnen we concluderen, gelukkig niet helemaal waar. Van der Grijn Santen heeft zich nu over de correspondentie van Lehmann/Merz ontfermd, zij het wel in een uitgave die in Duitsland is verschenen. En tot nu toen is daaraan alleen in Duitsland - op de radio - aandacht besteed.

Maar kijk aan, er is dit voorjaar nog een publicatie verschenen waarin ook Konrad Merz wordt besproken. Els Andringa schreef Deutsche Exilliteratur im niederländisch-deutschen Beziehungsgeflecht, eine Geschichte der Kommunikation und Rezeption 1933-2013, dat zelfs met Konrad Merz begint. Over haar brede en belangrijke studie volgende keer meer.



W.B. van der Grijn Santen, Kurt Lehmann oder auch Konrad Merz. Die Korrespondenz, Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg 2014.

De citaten in deze column zijn uit dit boek of uit Konrad Merz, Berliner Amsterdamer und ach - Jude auch, Achterland Verlagscompagnie, Bocholt en Bredevoort 1998.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon