sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 27 november 2015

Crescas heeft veel aan Andreas Burnier te danken. De vondst van een kaartenbak, behorend tot de archieven van de bank met de misleidende naam Lippmann Rosenthal, was het begin, een vondst die concreet duidelijk had gemaakt hoeveel Joodse bezittingen medewerkers van die bank hadden geroofd. Het was vervolgens Andreas Burnier die bij Gerrit Zalm, toen minister van financiën, aanklopte en de noodzaak van een Joods kennisinstituut bepleitte. Dat kennisinstituut is Crescas, opgericht in 1999 en op voorstel van Irene Zwiep genoemd naar een vrijwel vergeten Joodse filosoof en rabbijn uit de veertiende eeuw, die zich na pogroms inzette voor het herstel van de Joodse gemeenschap.

Zo staat het opgetekend in de uitmuntende biografie die Elisabeth Lockhorn over Andreas Burnier heeft geschreven. De biografie, met als ondertitel Metselaar van de wereld, is verschenen bij Atlas Contact, tegelijk met de door Daniel van Mourik en Manja Ressler bezorgde bundel Ruiter in de wolken, Joodse essays 1990-2002, en een herdruk van Het jongensuur, de roman van Andreas Burnier uit 1969.

Het verschijnen van deze drie boeken werd vorige week dinsdag gevierd met een hommage aan Andreas Burnier in de Rode Hoed aan de Keizersgracht. Met veel sprekers en dat was wel nodig ook om de vele terreinen waarop Andreas Burnier zich heeft bewogen ook maar enigszins aan bod te laten komen. Vooral zijn mij bijgebleven het interview met Elisabeth Lockhorn en de video met het gesprek dat Adriaan van Dis met Andreas Burnier heeft gevoerd. De intelligentie en ook de humor van Andreas Burnier kwamen in dat gesprek mooi in beeld.

De biografie Metselaar van de wereld, hoewel meer dan 500 bladzijden, las ik in één ruk uit. Elisabeth Lockhorn heeft een bijzondere prestatie geleverd. In haar boek komt Andreas Burnier, die misschien in de vergetelheid dreigde te raken, terecht opnieuw tot leven. Een ruim aantal citaten van Andreas Burnier zelf helpt daarbij. Voor zover dat mogelijk is ga je haar begrijpen, in haar rol als transgender, in haar wanhoop over wat zij tijdens de sjoa had meegemaakt en in haar stellingnames, ook als zij paden bewandelt waar je zelf een andere afslag zou hebben genomen.

Met Daniel van Mourik had ik afgesproken dat ik in mijn column voor Crescas de mede door haar bezorgde Joodse essays zou bespreken. Dat, beloof ik, komt nog. De uitgever stuurde mij echter niet alleen de essaybundel maar ook de biografie en Het jongensuur. Met die boeken begon ik en daar wil ik dan ook eerst wat persoonlijke opmerkingen over kwijt.

Op de foto die tijdens de bijeenkomst in de Rode Hoed het meest in beeld was, is Andreas Burnier 21 jaar. Ouder dus dan de hoofdpersoon van haar roman Het jongensuur. Maar deze intrigerende foto lijkt me toch wel passend. De foto staat in de biografie. Ik mocht hem hier opnemen.


@ Erven Burnier

Het jongensuur heeft Andreas Burnier, geboren in 1931, haar meest autobiografische roman genoemd. Het is het relaas van onderduik en bevrijding, verteld zoals men naar het verleden kijkt, van 1945 terug naar het jaar 1940. In het eerste hoofdstuk, Lichtstad 1945, beschrijft ze hoe ze naar het sportfondsenbad gaat en een kaartje koopt, hoewel bij de ingang staat dat ‘het het uur was voor de jongens’. Ze wordt als meisje herkend en ‘vernederd’ moet ze zich weer aankleden.

Daarna staat in het hoofdstuk Lichtstad 1945 een tekst in cursieve letter die ik voor een belangrijk deel overneem:

Toen we terugkwamen na de oorlog, mijn vader en ik, stonden we eerst beneden in een trapportaal. Daarna liet mijn moeder, half huilend en verward pratend, ons bovenkomen. In een vreemde burgerkamer met geelhouten meubels omhelsde ze mijn vader. Ik stond in een hoek tussen de deur en de muurkast te wachten. Een blauwe alpinopet op mijn kortgeschoren haren, een lange blauwe gabardine regenjas tot ver over mijn knieën.
‘Wie is die jongen?’ vroeg mijn moeder ten slotte.
‘Welke jongen?’
‘Die je hebt meegebracht.’
‘Maar schat, dat is Simone.’
‘Kind, ik herkende je eerst niet. Wat ben je ontzettend veranderd.’

In de biografie lees ik dat de moeder van Andreas Burnier in Eindhoven ondergedoken was. Eindhoven was al op 18 september 1944 bevrijd en Andreas is na de bevrijding van het oosten van Nederland samen met haar vader naar Eindhoven gegaan waar zij haar moeder weer ontmoette. Vandaar Lichtstad 1945, begreep ik nu aan de hand van de biografie.

Ik las verder in Het jongensuur: ‘Iedereen zat al aan tafel in het huis aan de Bloemlaan.’

Dat moest ik even tot me laten doordringen. In Eindhoven, wist ik, is geen Bloemlaan, wel een Bloemenplein. Het Bloemenplein heeft op de hoeken zijstraatjes waar even kleine arbeidershuisjes staan als op het plein zelf. Een van die zijstraatjes is de Asterstraat, met slechts twee huizen, genummerd 1 en 2. Asterstraat 1 was het onderduikadres waar ik september 1944 samen met mijn ouders ben bevrijd.

Het laatste hoofdstuk van Het jongensuur heet Waterstad 1940 en ik weet na het lezen van de biografie dat met waterstad Scheveningen is bedoeld, de plaats waar Andreas Burnier haar jeugd heeft doorgebracht. Over Joods Scheveningen is kortgeleden bij Prometheus een boek verschenen, Hier woonden wij, Hoe een stad zijn Joodse verleden herontdekt. Wim Willems en Hanneke Verbeek hebben daarin de Joodse gemeenschap van het vooroorlogse Scheveningen weer een gezicht gegeven. De bewoners van de Harstenhoekweg staan in hun boek centraal. Een zijstraat van de Harstenhoekweg is de Gentsestraat. In een noot op bladzij 361 wordt het parfumeriehuis A. van Leeuwen genoemd, dat vanaf 1935 op het adres Gentsestraat 13 was gevestigd. A. van Leeuwen is Abraham van Leeuwen, getrouwd met Diena Jacobs, oom en tante van Andreas Burnier. Zij hebben de oorlog overleefd en konden na de oorlog het parfumeriehuis op hetzelfde adres voortzetten waar Andreas, toen ook weer in Scheveningen, ook wel eens op bezoek zal zijn geweest.

Mijn grootvader van moederskant, Samuel Speijer, had voor de oorlog een juwelierszaak aan de Valeriusstraat in Den Haag. Na de oorlog kon hij een juwelierszaak beginnen aan de Gentsestraat 11 in Scheveningen, naast het parfumeriehuis op nummer 13. Ik grijp de gelegenheid aan om van de juwelierszaak van mijn grootvader een foto te laten zien.


Juwelierszaak van mijn grootvader in 1946

Ach, ik weet dat dit slechts persoonlijke raakvlakken zijn en eigenlijk zijn het helemaal geen raakvlakken en raken deze toevalstreffers me vooral in de schaduw van de verleden tijd die ik toch al moest reconstrueren om alsnog, zeventig jaar na dato, een claim te kunnen indien bij het Child Survivor Fund. En net toen ik daarmee bezig was, kwam Andreas Burnier mij haar geschiedenis vertellen. Bijna negen jaar ouder dan ik en met een veel beter geheugen, liet ze me zien dat terugkijken betekenis heeft.

Na deze aanloop komen een volgende keer de Joodse essays aan bod. Beloofd is beloofd. Maar ik moet erover kunnen nadenken. Het volgende kan ik al wel zeggen. Andreas Burnier liet eerst eind jaren tachtig het jodendom in haar leven en denken weer toe en het is bijna onvoorstelbaar hoe snel en grondig zij kennis over de Joodse religie en geschiedenis heeft verzameld en in zich heeft opgezogen. Bovendien dacht zij daarover zelfstandig na en zal het dus niet erg vinden dat we de degens moeten kruisen.

Delen |

Reacties

Sal Stam

vrijdag 18 maart 2016
Mooi verhaal Leo, nu we het toch over raakvlakken hebben, ik woon al jaren in Scheveningen, heb vlakbij de Gentsestraat en de Harstenhoekweg gewoond. Bijzonder om te zien wat zich daar allemaal heeft afgespeeld.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon