sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 13 december 2013

In een eerdere column schreef ik over de in 2008 opgerichte stichting Jacob Israël de Haan en het streven van die stichting om te komen tot een ‘goede en complete biografie’ van De Haan.

Op 31 oktober van dit jaar organiseerde de stichting Jacob Israël de Haan al haar vijfde lezing. Dit keer sprak Ron Blom over Jacob Israël de Haan en de socialistische beweging over homoseksualiteit en jodendom. Onder de titel ‘Kanalje verenigt u, maar blijft u zelf’ is de lezing kortgeleden in druk verschenen in de serie Uitgelezen boeken.


Tekening van Maurits de Groot (november 1918)
(website DBNL)

De Haan is in 1919 naar Palestina gegaan en in 1924, naar wordt aangenomen, door een lid van de zionistische beweging vermoord. ‘De Haans rechtvaardigheidsgevoel en zijn pleidooi voor een ongedeeld Palestina stond de vorming van een joodse staat in Palestina in de weg,’ schrijft Blom. Dat klinkt de lezer heel anders in de oren dan de beschrijving van De Haan door Tom Segev in diens boek One Palestine, Complete (Jews and Arabs under the British Mandate): ‘De Haan was one of those eccentrics, adventurers, and fanatics drawn to Palestina as if to an open frontier, where all norms of behavior were suspended, where everything seemed possible.’ Was De Haan een rechtvaardige met politiek inzicht of een excentrieke fanaticus?

Over die vraag zal Jan Fontijn zich moeten buigen want hij, zo is bekend gemaakt, gaat de biografie van De Haan schrijven. In 2011 hield Fontijn de Jacob Israël de Haan-lezing, Tederheid en storm, De persoonlijkheid van Jacob Israël de Haan. Uitgeverij De Buitenkant heeft in 2012 die lezing prachtig uitgegeven. Naast de tekst van de lezing heeft Fontijn voor deze uitgave ook tien krantenstukken geselecteerd uit de vele bijdragen die De Haan sinds 1919 voor het Algemeen Handelsblad heeft geschreven. Fontijn is vol lof over deze ‘feuilletons’ van ‘een nieuwsgierig en volleerd journalist’ en spreekt de hoop uit dat zijn bloemlezing een aansporing is alle feuilletons van De Haan uit te geven.

In de tijd dat De Haan in Jeruzalem woonde, schreef hij behalve de bijdragen voor het Algemeen Handelsblad ook een groot aantal kwatrijnen. Deze Kwatrijnen verschenen postuum in 1924. Onder de titel Jerusalem waren in 1921 al enkele feuilletons gepubliceerd en een uitgebreidere bundeling onder de titel Palestina verscheen in 1925. In haar Digitale Bibliotheek heeft Crescas een aantal boeken van De Haan opgenomen. De kwatrijnen en de feuilletons echter nog niet. Deze zijn wel te vinden op de internetsite van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren, DBNL. Ze kunnen ook worden gedownload. Misschien kan Crescas op haar site links plaatsen naar andere sites. Daarvoor komen DBNL en de Koninklijke Bibliotheek in aanmerking omdat op die sites voor de doelgroep van Crescas interessante oude boeken en tijdschriften te lezen of te downloaden zijn.

Over de feuilletons van De Haan schrijft Fontijn terecht dat het schitterende krantenstukken zijn: ‘speelse, humoristische bijdragen wisselen af met bijdragen over het leven van alledag in Jeruzalem, over het onderwijs, de landbouw, de architectuur, de economie, de ontwikkeling van het Hebreeuws als moedertaal, over zijn wandelingen en tochten door Jeruzalem en Palestina, bijdragen over zijn ontmoetingen met bekende en onbekende personen uit de Joodse en Arabische samenleving.’

De feuilletons zijn bovendien meer dan krantenstukken. In het nummer van De Engelbewaarder over De Haan als correspondent in Palestina schreef Ludy Giebels dat De Haan zijn feuilletons goot ‘in de vorm van een persoonlijk dagboek’. Om zicht te krijgen op de persoonlijkheid van De Haan zijn én de feuilletons én de kwatrijnen onontbeerlijk. Zij vullen elkaar aan.

En hiermee kom ik weer op de vraag of De Haan een rechtvaardige was met politiek inzicht of een excentrieke fanaticus. Hem slechts als een excentrieke fanaticus te beschouwen, gaat zeker te ver. De Haan had soms bepaald gelijk. Hij doorzag al voordat hij in Palestina was aangekomen dat, anders dan in zionistische kringen veelal werd gedacht, ‘wij wel een volk zijn zonder land, maar ons land niet een land is zonder volk’ en dat het Arabisch nationalisme mede opkwam als reactie op het zionisme. Dat al vroeg ingenomen standpunt kan dus niet louter worden teruggevoerd op de voorkeur die hij in Palestina toonde voor Arabische jongens.

Toch zijn de waarnemingen en standpunten van De Haan tegelijkertijd moeilijk los te zien van zijn rusteloze persoonlijkheid die zo duidelijk naar voren komt in de kwatrijnen ‘waarin verlangen, droom, angst voor het leven, angst voor de dood, vertwijfeling, berusting en vooral onrust was’. Had De Haan het maar gelaten bij zijn feuilletons en gedichten en had hij zich met zijn rusteloze persoonlijkheid maar niet ingelaten met de politiek. Maar helaas, naast tuchtloos drijven was hem eerzuchtig dringen niet vreemd:

JERUZALEM

Mijn hart is hier van smarten toegeschroeid.
Vraag mij dan niet het Joodsche Lied te zingen.
Hoe kwam ik blijde en werd ik hier bedroefd
Door tuchtloos drijven en eerzuchtig dringen.

Terug naar Fontijn, de toekomstige biograaf van De Haan. Fontijn probeert, schrijft hij, een visie op de mens De Haan te ontwikkelen. Dat ‘stuit op problemen’. Fontijn ziet de onrust van De Haan, zijn doodsverlangen, zijn depressies. Maar hij vraagt zich ook af of we ‘zijn grote persoonlijke moed en gevoel voor recht’ dan niet miskennen. ‘Wie alleen maar naar psychologische verklaringen zoekt, doet te kort aan de politieke inzichten en overtuigingen van De Haan en de moed daarvoor uit te komen.’ Een voor een biografie belangwekkende afweging en ik kijk er naar uit hoe Fontijn de verschillende kanten van De Haan zal weten uit te diepen.

In het begin van Tederheid en storm schrijft Fontijn dat hij door de krantenstukken van De Haan ‘meer over Jeruzalem in die jaren te weten is gekomen dan in de geschiedenissen van die stad geschreven door Karen Armstrong en Simon Sebag Montefiori.’ En aan het eind van zijn lezing merkt hij op:

Wel weet ik nu dat allerlei feiten die De Haan registreerde, beoordeelde en veroordeelde pas in de loop van de geschiedenis van Palestina en later van Israël een duidelijke context en betekenis kregen en nog steeds krijgen.

Over het hoe en wat van die ‘context en betekenis’ laat Fontijn zich in zijn lezing niet uit. Dat is dus eveneens afwachten. Fontijn zal echter voorzichtig moeten zijn met het plaatsen van De Haan binnen de geschiedenis van Palestina en later van Israël. Ik hoop dat hij geen eenzijdige conclusies trekt maar inziet dat die geschiedenis, net als de persoon De Haan, ‘gecompliceerd’ is en ‘vol tegenstrijdigheden’ zit. Dat zijn niet mijn woorden maar die van Ari Shavit uit zijn prachtige boek Mijn beloofde land, waarover Harry van den Bergh op 22 november een lovende column schreef. Fontijn moet ook dit boek over ‘het verhaal van Israël’ maar lezen.

Mede aanleiding om nogmaals over De Haan te schrijven was het verschijnen van een nieuwe Nederlandse vertaling van De strijd om sergeant Grisja, de bekende roman uit 1927 van Arnold Zweig. Omslag noch nawoord vermelden het voor Nederlandse lezers toch waarlijk niet oninteressante gegeven dat Arnold Zweig tevens de schrijver is van De Vriendt kehrt heim, door Nico Rost in 1933 vertaald als De Vriendt keer weer. In 1939 is die vertaling in de Salamanderreeks herdrukt. Voor zover mij bekend, is het daarbij gebleven. ‘Het model van de hoofdfiguur van mijn boek,’ laat Zweig optekenen achter de vertaling van Rost, ‘was de ongelukkige dichter en onzalige politicus J.I. de Haan, die in 1924 te Jeruzalem werd vermoord.’ Daaraan voegt Zweig toe: ‘Ik geloof, dat men zal begrijpen, wat me alleen aan hem boeide, de tegenstrijdigheid en de diepe klove in zijn karakter, zijn buitengewone begaafdheid, zijn vooroordelen, hartstochtelijke overgave en het noodzakelijk einde dat hem ten deel moest vallen.’ Over Arnold Zweig volgende keer meer.

Delen |

Reacties

Izak Salomons

zondag 15 december 2013
Dagblad? Handelsblad! Verder zoals altijd een mooi en interessant verhaal, dat er nog vele mogen volgen!

Leo Frijda

maandag 16 december 2013
Dank voor deze reactie. De door mij niet opgemerkte fout heb ik natuurlijk onmiddellijk hersteld!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon