sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 10 augustus 2012

Brievenboeken van schrijvers zijn geen zeldzaamheid en dat ligt voor de hand. Als schrijvers met elkaar corresponderen, gaat het vaak om goed leesbare brieven die ook nog eens laten zien wat hen persoonlijk en maatschappelijk bezig houdt. Een uitgave van die brieven is dan ook vrijwel altijd de moeite waard. Een voorbeeld is de briefwisseling tussen Joseph Roth en Stefan Zweig waar ik eerder al over schreef. Volgend voorjaar, dinsdag 5 maart, zal ik hierover een lezing geven, zie het Crescas-cursusprogramma.

Het schrijven van brieven is door e-mail en andere moderne communicatiemiddelen naar de achtergrond gedrongen. Ook bij schrijvers zal dit wel het geval zijn, maar mogelijk in mindere mate. Het zijn, vermoed ik, hardnekkige brievenschrijvers, al zal het in deze tijd waarschijnlijk vooral gaan om briefwisselingen die, anders dan bijvoorbeeld de correspondentie tussen Roth en Zweig, van het begin af aan voor publicatie bestemd zijn. Dat zet dan natuurlijk de toon, zoals het geval is bij het onlangs uitgekomen boek van Paul Auster en J.M. Coetzee Een manier van vriendschap, Brieven 2008-2011. Het is een gezamenlijke uitgave van Cossee, waar de boeken van Coetzee verschijnen, en De Arbeiderspers, in Nederland de uitgever van Auster.

Coetzee heeft Auster voorgesteld om met elkaar te corresponderen, samenwerken noemt hij het, en het is dus duidelijk dat hen steeds voor ogen heeft gestaan dat de brieven in boekvorm zullen verschijnen. Geen al te intieme ontboezemingen maar, zoals de wat afstandelijke Coetzee aan Auster schrijft, de gedeelde ontzetting van twee heren op leeftijd over hoe het er aan toegaat in de wereld. Auster, die zich veelal wat emotioneler uit dan Coetzee, antwoordt dat het onze plicht is te blijven mopperen en kijven, te keer te gaan tegen alle hypocrisie, onrechtvaardigheid en stompzinnigheid van de wereld waarin we leven.

Twee heren op leeftijd. Ik zocht dus op hoe oud Coetzee en Auster zijn. Coetzee en ik bleken even oud, sterker nog, wij zijn op dezelfde dag geboren. Vaak had ik de neiging om instemmend met hen mee te mopperen. Neem hun ontzetting over de bibliotheek van de toekomst waar geen papieren boeken meer te vinden zijn (al nuanceert Coetzee dit ook wel weer). Coetzee merkt op hoe hij, toen hij zestien was en wat geld te besteden had, een stuk of tien boeken kocht die het fundament van een persoonlijke bibliotheek zouden gaan vormen. Met die boeken heeft hij nog steeds een sentimentele band. Zelf kocht ik in mijn middelbareschooltijd op een boekenmarkt in Den Haag de Elsevier-editie van de Verzamelde Werken van Multatuli uit 1907. Vijf kleine groene boekjes, gedrukt op dun papier, die ik koester omdat ze het begin zijn van een blijvende band met Multatuli.

Terug naar Coetzee en Auster want in deze column gaat het me over wat zij te vertellen hebben over vriendschap. Vooral wat Coetzee daarover zegt in zijn gedachtewisseling met Auster over het conflict in het Midden-Oosten.


Coetzee en Auster samen op het Kingston WritersFest, september 2011
(foto: Bernard Clark)

Vriendschap, schrijft Auster, betekent goede manieren, vriendelijkheid, consequent gedrag. Vrienden die tegen elkaar schreeuwen, meent hij, blijven zelden vrienden.

Israël als onderwerp van gesprek is, ook tussen vrienden, wel eens ongemakkelijk. Tussen Coetzee en Auster is dat niet het geval en dat komt vooral omdat hun opvattingen over het conflict in het Midden-Oosten maar weinig van elkaar verschillen en bovendien nauwelijks afwijken van die van andere linkse intellectuelen. Toch is dit niet alles wat hierover te zeggen valt. Van belang is ook de opmerkelijk begripvolle opstelling van Coetzee tegenover zijn Joodse vrienden voor wie het lot van de staat Israël heel veel betekent.

Velen, zo vermoed ik, zullen met mij de ervaring delen dat het soms gemakkelijker is met Joodse vrienden over Israël te praten dan met niet-Joodse vrienden. De Israëlische politiek zelf is niet zozeer het struikelblok. De opvattingen daarover hoeven niet uiteen te lopen. Het zijn veeleer onbestemde onzekerheden die ruis veroorzaken. Tegenover Joodse vrienden heb ik meestal geen remmingen om duidelijk te maken dat ik ernstige bedenkingen heb tegen de huidige Israëlische politiek. Mijn Joodse vrienden weten wel dat ook ik geen eenvoudige, pasklare oplossingen voor het conflict zie en mijn betrokkenheid bij het land er ook niet minder om is. Integendeel. Maar met niet-Joodse vrienden kan dat anders liggen en ben ik soms geneigd mijn eigen bedenkingen te verpakken, bevreesd als ik ben dat die niet in een juiste context worden geplaatst. En de bedenkingen van mijn niet-Joodse vrienden, ook al ben ik het met hen eens, wil ik liever niet horen want, denk ik dan bij mezelf, zo eenvoudig ligt het nu allemaal ook weer niet. En in het ergste geval kan ik zelfs enige argwaan niet onderdrukken.

In de briefwisseling snijdt Auster het Midden-Oostenconflict aan als één van de honderden, zoniet duizenden problemen die de wereld teisteren. Het antwoord van Coetzee aan Auster is behoedzaam: Je snijdt het onderwerp Israël aan. Ik vind Israël moeilijk om over te praten, maar als je me toestaat, zal ik proberen orde te scheppen in mijn verwarde gedachten. En verderop: Zoals veel westerse intellectuelen (...) heb ik gemengde gevoelens over Israël/Palestina.

Auster valt in een volgende brief Coetzee bij: Zelfs ik, een Jood die een jaar voordat de staat Israël werd gesticht, geboren is, ben niet minder verdeeld dan jij.

Kort daarna bezoekt Auster Israël. Hij geeft uiting aan zijn verwarde en verdeelde gevoelens. Jeruzalem noemt hij een van de mooiste steden ter wereld. Jeruzalem in bloesem, het licht van mei, de indrukwekkende stenen, overal schitterende kleuren. Aan de oppervlakte gaat het leven gewoon door, schrijft hij, maar daaronder is er angst, het einde van de hoop. Auster laat geen twijfel bestaan over wat hij vindt van de genadeloze opstelling van de Israëlische regering, haar regelmatig slechte inschattingen en herhaaldelijke brute optreden. Maar, constateert hij ook, geen ander land heeft het gevoel dat het in zijn bestaan wordt bedreigd, dat totale uitroeiing een reële mogelijkheid is.

Auster kreeg van Coetzee de ruimte om op deze manier over zijn verwarde en verdeelde gevoelens te schrijven. Hun vriendschap liet dat toe. Maar ook omdat Coetzee, nadat het Midden-Oostenconflict in de briefwisseling was opgedoken, Auster had laten weten:

Ik heb Joodse vrienden voor wie het lot van de staat Israël heel veel betekent. Als ik moet kiezen tussen mijn vrienden en het principe van historische rechtvaardigheid, ben ik bang dat ik voor mijn vrienden kies – niet alleen omdat ze mijn vrienden zijn, maar ook omdat ik geloof dat hun betrokkenheid bij Israël (die niet per se steun voor enige Israëlische regering inhoudt) zorgvuldig overdacht en diepgevoeld is en op sommige momenten behoorlijk gekweld.

Deze opstelling van Coetzee trof mij. Net als Auster zou ik met Coetzee over Israël durven spreken. Zonder enige aarzeling.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon