sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 29 juli 2011

Als Kafka eind 1910 voor de eerste keer in Berlijn is, noteert hij op een prentbriefkaart aan zijn vriend Max Brod: Zo juist brengen ze mij griesmeel met frambozensap, ik ben ook nog kropsla met room van plan, daar zal een kruisbessenwijn bij smaken en een kop thee van aardbeibladeren zal het slot zijn. Kafka liet zich in Berlijn alles goed smaken maar dan wel in de vegetarische restaurants, het is hier zo vegetarisch, dat zelfs fooien verboden zijn. Hij genoot in alle opzichten van de stad. In het Metropol-Theater zag hij een opvoering van Hamlet met Bassermann waarvan hij zeer onder de indruk was.

Bijna twee jaar later ontmoet Kafka bij Max Brod zijn latere verloofde Felice Bauer, die in Berlijn woont. In zijn tweede brief aan Felice, van 28 september 1912, nog met de aanhef zeer geachte Mejuffrouw, schrijft hij:

Hoe ik aan uw adres kom? Daar vraagt u toch niet naar, als u daarnaar vraagt. Ik heb gewoon uw adres op slinkse wijze veroverd. Eerst werd mij de één of andere maatschappij genoemd, maar dat beviel mij niet. Toen kreeg ik uw adres. Zonder huisnummer, en toen het huisnummer erbij. Nu was ik tevreden en schreef juist niet, want ik vond het adres in ieder geval al iets, bovendien vreesde ik dat het adres verkeerd zou zijn, want wie was Immanuel Kirch? En niets is droeviger dan een brief aan een onzeker adres schrijven, dat is dan toch geen brief, dat is meer een zucht.

Immanuel Kirch? Het doet denken aan “de componist Willem Spark”, die tijdens de oorlog onderwerp was van een lezing in het gijzelaarskamp St. Michielsgestel. In mijn editie van de vertaalde brieven aan Felice, uit 1974, staat toegelicht dat de Bauers op de vierde etage van Immanuelkirchstrasse 29 woonden, een stille, maar niet bijzonder aantrekkelijke straat in Oost-Berlijn. Hoe die straat er in 1912 uitzag, heeft Kafka gevraagd aan Jizchak Löwy, de met hem bevriende Jiddisje toneelspeler die zich toen in Berlijn bevond. Daarover schrijft Kafka op 5 november 1912 aan lieve juffrouw Felice:

‘Van de Alexanderplatz loopt een lange, niet drukke straat, Prezloer Strasse, Prenzloer Allee. Ze heeft veel kleine zijstraten. Eén van deze zijstraatjes is de Immanuelkirchstrasse. Stil, afgelegen, ver van het altijd razende Berlijn’ (...). Zo beschrijft mij in een brief die ik gisteren gekregen heb de acteur Löwy uw straat.

De Immanuelkirchstrasse ligt dus in de wijk Prenzlauerberg. In die wijk brachten wij kort geleden enkele dagen door. De Immanuelkirchstrasse is nu een mooie straat en één van de weinige plekken in Berlijn waar het nog mogelijk is over Kafka te mijmeren. Vlakbij ligt ook de liberaal-conservatieve synagoge Rykestrasse, in 1904 ingewijd. Tijdens de Kristallnacht is de synagoge van binnen geheel vernield. De nazi’s gebruikten het gebouw onder meer als paardenstal. De fraai gerestaureerde en opvallend grote synagoge is in 2005 heropend. Hans-Gerd Koch spreekt in zijn boek Kafka in Berlin het vermoeden uit dat Felice daar naar sjoel ging.


Synagoge Rykestrasse
Wikipedia (foto Mazbin)

September 1922 schrijft Kafka, hij is dan in Plana, aan Robert Klopstock:

In ieder geval is Praag een geneesmiddel tegen Berlijn, Berlijn een geneesmiddel tegen Praag, en daar de westjood ziek is en zich met geneesmiddelen voedt, mag hij, als hij zich in die kring beweegt, Berlijn niet voorbijgaan. Dat heb ik altijd gezegd, maar ik had de kracht niet mijn hand uit het bed naar deze medicijn uit te strekken. Ook probeerde ik haar, ten onrechte, met de gedachte dat het maar een geneesmiddel is te depreciëren. Tegenwoordig is Berlijn overigens meer, het geeft, geloof ik, ook een ruimer uitzicht op Palestina dan Praag.

Een ruimer uitzicht op Palestina. Kafka zal dat inderdaad in Berlijn vinden, bij Dora Diamant en in de Hochschule für Wissenschaft des Judentums. Maar het duurt nog tot zomer 1923 eer Kafka naar Müritz gaat en Dora Diamant ontmoet met wie hij in Berlijn gaat samenwonen en droomt over een toekomst in Palestina. Ik schreef daar al eens een column over.

Eind 1923 woont Kafka met Dora in Berlin-Steglitz en daarvandaan schrijft hij aan Robert Klopstock:

De Hochschule für jüdische Wissenschaft is voor mij een rustpunt in het wilde Berlijn en in de wilde ruimten van het innerlijk. (...) Een heel huis met mooie gehoorzalen, grote bibliotheek, rust, goed verwarmd, weinig leerlingen en alles gratis. Ik ben weliswaar geen gewone toehoorder, ben alleen in de voorbereidende klasse en daar maar bij één leraar en bij hem maar zelden, (...). Maar al ben ik dan geen echte leerling, de school bestaat en is mooi en is eigenlijk helemaal niet mooi, maar eerder merkwaardig tot in het groteske en bovendien tot in het ongrijpbare delicate (namelijk het liberaal-hervormende, het wetenschappelijke van het geheel).

Liberal-reformerische staat er in het Duits al was de Hochschule für Wissenschaft des Judentums in 1872 gesticht zonder binding met een bepaalde stroming binnen het jodendom. Studenten uit geassimileerde gezinnen moesten de Präpanderie (vertaald als voorbereidende klasse) volgen. Ook Kafka. Maar zelfs dan werd enige kennis van het Hebreeuws verondersteld. Biograaf Reiner Stach meldt dat Kafka niet alleen de Präpanderie volgde maar samen met Dora Diamant ook voordrachten over Talmoed bijwoonde.

De Hochschule bestaat niet meer, wel het gebouw waarin het gevestigd was, thans het Leo-Baeck-Haus met de Zentralrat der Juden in Deutschland.


Leo-Baeck-Haus
Tucholskystrasse 9

In zijn boek Kafka in Berlin verwijst Koch naar de herinneringen van Josef Tal. Nieuwsgierig geworden kon ik die gemakkelijk antiquarisch vinden. Ze zijn in 1985 bij Quadriga Verlag gepubliceerd onder de titel Der Sohn des Rabbiners, Ein Weg von Berlin nach Jerusalem. Josef Tal (1910-2008), een bekend Israëlisch componist, is de zoon van rabbijn Julius Grünthal die aan de Hochschule für die Wissenschaft des Judentums doceerde toen Kafka daar lessen volgde.

In het boek van Josef Tal komt de volgende passage voor:

Eines Abends erzählte Vater bei Tische von seinen Studenten an der Hochschule. Da war einer, der immer auf der letzten Bank im Unterrichtsraum sass und der durch seine ungewöhnlich klugen Fragen auffiel. Vater bestellte ihn nach dem Kolleg zu sich und fragte ihn, was er den täte und studiere, worauf er antwortete, er sei ein Journalist. Und sein Name? Franz Kafka. (...) Es verging noch geraume Zeit, dann besuchte uns Franz Kafka mit seiner Freundin, mit der er zusammen nach Palästina auswandern wollte. Sie kamen nachmittags zum Kaffee. Kafkas weisses Gesicht mit den tiefschwarzen Augen und sein leises und zartes Sprechen während der wenigen Minuten, die ich ihn sah, sind unvergesslich geblieben. Nicht lange danach starb er.


Josef Tal met zijn vader rabbijn Julius Grünthal

Het boek van Josef Tal bevat veel wetenswaardigheden over zijn leven in Berlijn en in Israël. Het is naast een persoonlijk relaas ook geschiedschrijving. Tal schetst bovendien een mooi portret van zijn vader, die orthodoxie en tolerantie met elkaar wist te verzoenen. Rabbijn Grünthal moet een geboren pedagoog zijn geweest. Maart 1934 is Tal met vrouw en kind naar Palestina gegaan. Zijn ouders bleven in Berlijn. Hij beschrijft aan het einde van het eerste deel van zijn herinneringen het afscheid op het Anhalter Banhhof:

Es war ein Sonderzug für jüdische Auswanderer. (...) Draussen vor unserem Coupé sassen die Eltern auf einer Bank. (...) Eine halbe Minute vor Abgang des Zuges begann die Menschenmenge die jüdische Nationalhymne “Hatikwah” zu singen. (...) Der Zug setzte sich im Schrittempo langsam in Bewegung. Die Eltern sassen auf ihrer Bank wie zwei Skulpturen. Sie sahen in eine unerreichbare Ferne. (...) Ich beugte mich aus dem Fenster und winkte meinen Eltern. Sie sassen regungslos und schauten ins Leere. Wir sollten uns nicht mehr wiedersehen.

Rabbijn Grünthal, intussen weduwnaar geworden, is eind jaren dertig naar Eindhoven uitgeweken waar zijn dochter met haar gezin onderdak had gevonden. Van haar ontvangt Josef Tal een brief, gedateerd 24 juni 1945. Hij verneemt dan wat er met zijn vader is gebeurd. Allen zijn gepakt en op transport gesteld. De dochter en haar gezin hebben het concentratiekamp wie durch ein Wunder overleefd. Der Vater hat ein furchtbares Ende erlitten. Vergast – verbrannt. Man hat ihn nach einem der schlimmsten Vernichtungslager transportiert. Nach Auschwitz.

Het is, weten we nu, niet Auschwitz maar Sobibor geweest. In Berlijn is bij het voormalige woonhuis van rabbijn Grünthal aan de Wielandstrasse 12 een Stolperstein geplaatst. Om ook hem te gedenken. Dat zag ik op internet, toen we al uit Berlijn terug waren. Er zijn dus toch meer plekken dan de wijk Prenzlauerberg om over Kafka te mijmeren. Wie naar de Wielandstrasse gaat, kan ook daar een moment aan Kafka denken, eens in de Hochschule für Wissenschaft des Judentums onder het gehoor van rabbijn Grünthal.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon