sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 15 juli 2011

Voor wie naar Berlijn reist en van literatuur houdt, zijn er twee aardige boekjes om in de trein te lezen. Joseph Roth in Berlijn, Een leesboek voor wandelaars, van Michael Bienert. Oorspronkelijk een al wat ouder boek maar de Nederlandse vertaling, verschenen bij Atlas, dateert uit 2009. Ook de moeite waard is Kafka in Berlin, geschreven door Hans-Gerd Koch en in 2008 uitgegeven bij Verlag Klaus Wagenbach. Deze keer vooral Joseph Roth. Daarna meer over Franz Kafka en Berlijn.

De geschiedenis is in Berlijn vooral zichtbaar door wat er niet meer is. Veel is afgebroken of verwoest. Ook het Berlijn van Roth en Kafka is bijna niet meer terug te vinden. Aan de Kurfürstendamm bevindt zich nog wel het Hotel am Zoo, Roths stamkroeg vanaf halverwege de jaren twintig. Aan dezelfde staat ligt ook het hotel Askanischer Hof maar het hotel met die naam, waar Kafka indertijd verbleef, lag aan de Königgrätzer Strasse, nu Stresemannstrasse. Het hotel aan de Kurfürstendamm is wel een voortzetting van het vroegere hotel maar, schrijft Koch, de originele meubelen zijn vervangen, in Kafka’s bed kan men ook aan de Kurfürstendamm niet slapen. Vielleicht aber beim Licht einer Lampe lesen oder schreiben, die ihm (Kafka) bei einem seiner Besuche gedient hat. Wat te weinig en te onzeker om daar te gaan logeren.

Vanuit Hotel am Zoo kon Joseph Roth schuin aan de overkant de Mampe-Stube zien, Roth’s stamlokaal na sluiting van het Café des Westens. Daar hangt een gedenkplaquette:


Wikipedia (foto Doris Antony)

De Mampe-Stube, waar Roth de Radetzkymarsch schreef, is er niet meer. Net zo min als de andere beroemde literaire cafés, zoals het Café des Westens (Café Grössenwahn) of het Romanisches Café. Ook het Café Josty waar Kafka Else Lasker-Schüler ontmoette, zie hierover mijn column van 30 oktober 2009, is verdwenen. Het lag aan de Potsdamer Platz. Dat plein is na de Wende de menselijke maat ontstegen met z’n enorme gebouwen, waarvan het Sony-Center, letterlijk, de kroon spant. In het Sony-Center is wel een nieuw Café Josty maar, ach, het haalt niet bij het verleden. Of ben ik te romantisch en niet meer van deze tijd? Oordeel zelf:


Café Josty in 1880,
schilderij van Paul Hoeniger

Café Josty in het Sony-Center

In Joseph Roth in Berlijn zijn diens journalistieke stukken verzameld. Het valt op hoe helder en toegankelijk Roth schreef en hoe actueel zijn waarnemingen soms nog zijn. In een stukje uit 1922, Wolkenkrabbers, zie je de huidige Potsdamer Platz al voor je met de bioscopen en proeflokalen die, constateert Roth, in de wolkenkrabbers van Berlijn hun plaats vinden. Want de menselijke natuur verloochent haar zwakheden zelfs niet waar ze schijnbaar op het punt staat die te overwinnen.

Het megawarenhuis is ook zo’n stukje dat nog niets aan glans heeft ingeboet. Roth omschrijft de roltrap: die brengt de mens omhoog doordat hij, en niet de mens, klimt. En, vraagt Roth zich af, misschien had men het megawarenhuis nog veel hoger gebouwd, als men niet van oordeel was geweest dat het een dakterras nodig had, waar de kopers kunnen eten, drinken, van het uitzicht genieten en naar muziek luisteren zonder het koud te hebben. In het voetspoor van Roth gingen wij dus het beroemde KaDeWe in en met de roltrap naar boven want dat dakterras is er nog steeds. Maar anders dan Roth hebben we het dakterras niet gehaald want op de op één na hoogste verdieping bevindt zich tegenwoordig de afdeling gourmet waar je niet alleen allerlei heerlijks kunt kopen maar ook kunt lunchen, aan verschillende modern vorm gegeven Feinschmeckerbars, met drank en hapjes. Roth zou het waarschijnlijk maar niks hebben gevonden. Hij vergelijkt de nieuwe lunchrooms die hij in Berlijn zag met witte hygiënische operatiezalen en verwart de lange glazen staafjes aan de muren met thermometers. Het zijn echter lampen of, zoals men tegenwoordig correcter zegt: ‘lichtelementen’. Roth dacht in 1929 al met weemoed aan de zachte en kalmerende roodfluwelen wansmaak in de vertrekken waarin de mensen twintig jaar geleden nog argeloos hun leven sleten. Niettemin bleken de lunchbars in het KaDeWe zo’n plek waar de middag verglijdt en het voorgenomen bezoek aan museum of bezienswaardigheid het moet afleggen tegen prettig gezelschap en een goed glas wijn.

Roth bezocht precies twee jaar na de moord op Walter Rathenau diens woonhuis aan de Koenigsallee 65. Wij sloegen het dus over, al weet ik eigenlijk niet of het nog te bezichtigen valt. Roth tekent in kort bestek een mooi portret van Rathenau en zijn woonhuis waar een instinctief trefzekere hand liefdevol heeft geordend. Maar wat mij bij lezing van zijn verslag vooral trof was dat Roth, op één tafel vreedzaam en zinvol naast elkaar vond: de oude, wijze Schoelchan Aroech, de religieuze bon ton van de Joodse diaspora-orthodoxie, en het oude Weissenfelsisches Gesangbuch. Het hele huis en het hele wezen van deze man werden beheerst door die verzoenende geest.

De geschiedenis is in Berlijn vooral zichtbaar door wat er niet meer is. Al logeerden wij in de wijk Prenzlauerberg, een gedeelte van Berlijn dat juist niet is afgebroken of verwoest. In de tijd van de DDR was de Prenzlauerberg een verwaarloosd gedeelte van de stad, maar nu is het een gerestaureerde woonwijk met gezellige cafés en eethuizen. Roth heeft in 1920 in die wijk een daklozenasiel bezocht en merkt op dat de Prenzlauer Allee haar verleidelijke naam dankt aan de paar teringachtige bomen die aan het armoedige plaveisel van de voorstad zijn ontsproten. Dat is gelukkig verleden tijd want nu is de wijk vooral ook zo aangenaam door haar vele tot wasdom gekomen bomen.

Meermalen gingen we met de metro via de Rosa-Luxemburg-Platz naar een ander gedeelte van de stad. Roth, las ik, kwam vaak op dat plein, toen nog de Bülowplatz geheten. De nazi’s herdoopten de Bülowplatz in Horst-Wessel-Platz. Na de oorlog werd het eerst de Liebknecht-Platz en nu dus de Rosa-Luxemburg-Platz. Het plein ligt aan de rand van het Scheunenviertel, de wijk waar indertijd de Joden uit Oost-Europa hun toevlucht zochten. Ook de straten van die wijk zijn soms van naam veranderd. Zo heet de Grenadierstrasse nu Almstadtstrasse. Het verslag van een bezoek aan de Grenadierstrasse noemt Roth Overdenking bij de Klaagmuur. De Grenadierstrasse, tekent Roth op, bestaat uit louter klaagmuren. De straffende hand drukt zichtbaar op de gebogen rug van het volk (...) In totaal zijn er na de oorlog, bedoeld is de Eerste Wereldoorlog, vijftigduizend mensen uit het oosten naar Duitsland gekomen. Het lijkt evenwel of het er miljoenen zijn. Want de misère is dubbel, drie-, tienvoudig zichtbaar.


Grenadierstrasse
Wikipedia/Deutsches Bundesarchiv (foto P. Buch)

Ook in Juden auf Wanderschaft beschrijft Roth het Berlijnse Scheunenviertel met al z’n armoede maar ook met z’n hoop. Hierher kommen die Emigranten, die über Hamburg und Amsterdam nach Amerika wollen. Hier bleiben sie oft stecken. Sie haben nicht genug Geld. Oder ihre Papiere sind nicht in Ordnung. Maar laat ik de ontroerende passage citeren die daarop volgt:

Manchmal komt nach Berlin der ‘Tempel Salomonis’. Diesen Tempel hat ein Herr Frohmann aus Drohobycz getreu nach den genauen Angaben der Bibel hergestellt (...).
Und Frohmann fährt von einem Getto zum andern, von Juden zu Juden und zeigt ihnen sein Kunstwerk, Frohmann, der Hüter der Tradition und des einzigen grossen architektonischen Werkes, das die Juden jemals geschaffen haben und das sie infolgedessen niemals vergessen werden. Ich glaube, dass Frohmann der Ausdruck dieser Sehnsucht ist, der Sehnsucht eines ganzen Volkes. Ich habe einen alten Juden vor dem Miniaturtempel stehen gesehen. Er glich seinen Brüdern, die an der einzig übriggebliebenen, heiligen Mauer des zerstörten Tempels in Jerusalem stehen, weinen und beten.

Het laatste stuk dat in Joseph Roth in Berlijn is opgenomen, schreef Roth in 1933 voor de Cahiers Juifs. Het heet Het autodafe van de geest en gaat over de boekverbranding. Daarin komt een interessante passage voor over de Joden en de grote stad:

De onbetwistbare verdienste van de Joodse schrijvers voor de Duitse literatuur is dat ze het urbanisme hebben ontdekt en literair verwerkt. De Joden hebben het stedelijke landschap en het psychische landschap van de stadsbewoner ontdekt en beschreven. Ze hebben de diepe gelaagdheid van de stedelijke civilisatie ontsluierd. Ze hebben het koffiehuis en de fabriek ontdekt, de bar en het hotel, de bank en de lagere burgerij van de hoofdstad, de trefpunten van de rijken en de achterbuurten, de zonde en de ondeugd, de stad bij dag en de stad bij nacht, het karakter van de grotestadsbewoner. Deze oriëntatie was de Joodse talenten gegeven dankzij het stadsmilieu waar de meesten van hen vandaan kwamen, waarheen hun ouders om maatschappelijke redenen waren verdreven, ook dankzij hun beter ontwikkelde sensibiliteit en de kosmopolitische begaafdheid die de Joden eigen is.

In de boeken van een aantal Joodse schrijvers, Roth noemt enkelen van hen in Het Autodafe van de geest bij name, o.a. Alfred Döblin en Georg Hermann, is het vroegere Berlijn terug te vinden. Het geldt ook voor de gebundelde journalistieke stukken over Berlijn van Roth zelf. Op de Bebelplatz zagen we het monument, Bibliothek, van de Israëlische beeldhouwer Micha Ullmann: lege boekenplanken. Een aansprekend monument. Zeker. Maar ik vroeg mij toch af of die lege boekenplanken wel zo passend zijn. De verbrande boeken zijn immers niet definitief verloren gegaan en kunnen nog steeds gelezen worden. Eigenlijk vormen zij het monument.

Delen |

Reacties

Carole Maykels

vrijdag 15 juli 2011
Geachte heer Frijda,

Als altijd heb ik uw column weer met genoegen en grote belangstelling gelezen.
Wellicht ten overvloede attendeer ik u op het boekje van Mark Schaevers "Oostende, de zomer van 1936"(uitg. Atlas).
Voorts lees ik op het moment "Bloemen in de sneeuw" van Gregor von Rezzori (uitg. Atlas), dat zich grotendeels in Czernowitz/de Boekovina afspeelt. En verder maak ik u opmerkzaam op het eerste hoofdstuk van "Gevecht om te overleven" van Dan Kampelmacher (uitg. Verbum). De datum van uw lezing staat inmiddels in mijn agenda. Ik hoop te kunnen komen.

Met vriendelijke groet en dank voor uw verrijkende bijdragen aan de nieuwsbrieven van Crescas. Carole Maykels, docente Duits

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon