sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 25 februari 2011

Mijn column van vorige week eindigde ik met de vraag of Stefan Zweig ook wel over Joodse onderwerpen heeft geschreven. In de meeste van zijn boeken vinden we een Joods thema immers niet rechtstreeks terug. Oliver Matuschek, de schrijver van Stefan Zweig, Drei Leben, Eine Biographie, vat de opvatting van Stefan Zweig als volgt samen: jüdische Autoren dürften sich seiner Ansicht nach keinesfalls von der übrigen Literatur absondern. Wel meent Zweig dat het op de weg van Joodse schrijvers ligt om in moeilijke tijden van vervolging den Forderungen der Zeit Rechnung zu tragen.

Het laatste is precies wat Zweig met zijn biografie van Erasmus heeft gedaan. Zweig heeft zich met Erasmus, zo verwoordt hij het in zijn autobiografie, ontworsteld aan de tragedie van zijn tijd. In een brief van januari 1934 schrijft hij:

‘Erasmus’ hat mir so sehr geholfen wie während des Krieges der ‘Jeremias’, er ist für mich eine Art ‘Nothelfer’ geworden und ich habe manches für mich selbst durch ihn in klarere Form gebracht. Wenn man sich in diesen Zeiten viel mit Geschichte beschäftigt, so sieht man auch das Gegenwärtige mit einem überlagenen Blick; ich denke nicht daran, mich in eine unfruchtbare Opposition zu Tagesgeschehnissen drängen zu lassen und mir von aussen das jüdische Problem als die einzige und wichtigste Frage des Lebens aufnötigen zu lassen.

Al wilde Zweig de Joodse problematiek niet als enige onderwerp op de voorgrond plaatsen, daarmee rust hierop nog geen taboe want ook een Joods onderwerp kan natuurlijk heel goed dienen om den Forderungen der Zeit Rechnung zu tragen. Als overtuigd pacifist schreef Zweig tijdens de Eerste Wereldoorlog het toneelstuk Jeremias. Jeremias als de man die tevergeefs had gewaarschuwd. Dit toneelstuk verscheen in 1917, het eerste van al mijn boeken dat voor mezelf waarde had, noteerde hij later. Zweig had er uitdrukkelijk voor gekozen op de omslag een menora te laten afbeelden.

In zijn autobiografie schrijft Zweig: Onbewust had ik door een thema uit de bijbel te kiezen iets aangeraakt dan tot dan toe ongebruikt in mij aanwezig was geweest: de in het donker van bloed of traditie gewortelde verbondenheid met het joodse lot. Een Joods thema dus, zij het uitdrukkelijk gebruikt om zich tegen het oorlogsgeweld van die tijd te keren.

Op de begrafenis van Stefan Zweig las rabbijn Lemle een gedeelte uit Jeremias. Ik weet niet of Zweig daar zelf nog om had gevraagd en ik weet ook niet welk gedeelte was gekozen. Misschien de laatste regels van Jeremias:

Man kan Menschen toten, aber nicht den Gott, der in ihnen lebt. Man kann ein Volk bezwingen, doch nie seinen Geist.

Zweig heeft in de loop van de tijd verschillende legenden geschreven. De eerste gaat over de derde duif uit het Noachverhaal die niet meer terugkeert. Zweig laat in zijn legende uit 1916 de derde duif in het verborgene voortleven en uit haar dromen opschrikken. Als eens de wateren, zo overstroomde nu het vuur de wereld ... Waarheen zij ook vloog, overal waren deze bliksemschichten, dit gebulder, door mensen ontketend – overal oorlog!

In 1926 schreef Zweig de legende Rahel rechtet mit Gott, directer nog dan De legende van de derde duif, een Joodse legende. Het was weer eens zo ver, het Joodse volk had haar Verbond met God vergeten en Zijn toorn was zo groot dat zelfs de doden uit hun graven kwamen. Maar God sloeg geen acht op de smeekbeden van de aartsvaders en de profeten. Toen nam Rachel het woord en haar tranen verzachtten de toorn van God.

En dan is er de legende Der begrabene Leuchter uit 1937. Ik heb de Nederlandse uitgave die dat zelfde jaar al bij Allert de Lange was verschenen. De menora moet voor Zweig een bijzondere betekenis hebben gehad.

In het jaar 455 van de gewone jaartelling nemen de Vandalen de door de Romeinen uit de verwoeste tempel van Jeruzalem geroofde gouden menora als oorlogsbuit mee naar Byzantium. De Joden van Rome benoemen elf grijsaards om de menora te volgen samen met een jongen van slechts zeven jaar, Benjamin Marnefesch, want mochten de grijsaards sterven dan kan die jongen vertellen waar de menora uit de tempel is gebleven. Het verhaal De begraven kandelaar is het verhaal van de menora, maar ook het verhaal van het Joodse volk dat door God, zo leek het, vergeten was. Hij liet hen, die hij eens had uitverkoren, onverschillig alleen in kommer en ellende, schrijft Zweig in 1937. Benjamin Marnefesch, inmiddels ook een grijsaard, zal de menora volgen tot in Byzantium en vandaar verder naar zijn vaderland, want er zal geen vrede voor God zijn, eer zijn heiligdom terugkeert naar zijn heilige plaats. Maar misschien wil God, dat het lot van de kandelaar nog geheim blijft en niet aan het volk bekend zal worden. Want waar is ons volk en waar is zijn blijvende plaats? Overal zijn wij nog opgejaagden en gedulden, nergens is ons een plek gewaarborgd, om de kandelaar waardig te bewaren. Misschien laat God hem voor eeuwig in het duister en moet ons volk ongetroost zwerven, verstoven en verstrooid over de rug van de aarde. Maar misschien – en mijn hart is vol van die verwachting – misschien zal zijn wil willen, dat ons volk naar zijn vaderland terugkeert.

Veilig door zijn geheim, wacht en wacht nog immer de eeuwige kandelaar, ongekend en ongeschonden, in zijn heimelijke graf ... en zal hij eeuwig zo rusten, verborgen en verloren voor zijn volk, dat nog altijd rusteloos rondzwerft van het ene land naar het andere, of zal eindelijk iemand hem vinden op de dag, waarop zijn volk terugkeert en zal hij weer voor hen, aan wie vrede geschonken werd, stralen in de tempel van de vrede.

Een opvallende tekst voor iemand die zo weinig zag in het zionisme van Herzl en die in 1941, toen rabbijn Lemle hem had gevraagd tijdens Jom Kipoer een lezing te houden, daarvan afzag met de woorden dass ich – wie die meisten Österreicher – sehr lax in Dingen des Glaubens erzogen wurde und ein Unsicherheitsgefühl in einer wahrhaft glaubigen Versammlung nicht bemeistern könnte. De zeker niet erg religieus ingestelde Zweig heeft niettemin de legende van De begraven kandelaar gebruikt om opnieuw den Forderungen der Zeit Rechnung zu tragen.

Er zijn nog enkele verhalen van Zweig met Joodse thema’s. Zweig heeft veel geschreven dus ik weet niet zeker of ik alles heb gevonden. Het verhaal Untergang eines Herzens uit 1927 bijvoorbeeld waarin een oude man, Salomonsohn, aan het eind van zijn leven de weg naar de synagoge terugvindt. Maar er is vooral het ontroerende verhaal Buchmendel uit 1929 (het staat in de verzamelbundel Schaaknovelle en andere verhalen). Een juweeltje.

Jakob Mendel is een kleine Galicische boeksjacheraar. De verteller had hem in het Wenen van voor de Eerste Wereldoorlog vaak zien zitten in café Gluck, aan het vierkante tafeltje met het grijsvuile, het aldoor met boeken en geschriften overladen marmeren blad ... zijn bebrilde blik hypnotisch strak op een boek gericht ... zoals hij daar zat en al lezend zoemend en brommend zijn lichaam en zijn slecht gepoetste, vlekkerige kaalkop heen en weer wiegde, een gewoonte meegebracht uit de cheder. Jakob Mendel leest in opperste concentratie, hij zag en hoorde niets van alles om zich heen. Naast hem lawaaiden en krakeelden de biljartspelers, renden de kelners, rinkelde de telefoon; men schrobde de vloer, men stookte de kachel, hij merkte er niets van.

Jakob Mendel is een uniek geheugenwonder, een bibliografisch fenomeen, een universele catalogus op twee benen. Jakob Mendel kan ieder boek voor je vinden. Hij wist van ieder werk, of dat nu gisteren was verschenen of een tweehonderd jaar oud was, op slag precies de plaats van uitgave, de schrijver, de prijs, nieuw en antiquarisch ...

Na de Eerste Wereldoorlog weer in Wenen ziet de verteller dat de plaats aan het vierkante tafeltje met het marmeren blad in café Gluck onbezet is en hij gaat na wat er met Jakob Mendel is gebeurd. Het was niet tot Jakob Mendel doorgedrongen dat het oorlog was en toen hij vanuit Wenen een briefkaart had gestuurd naar een boekhandelaar in Parijs, werd hij ondervraagd. En toen ook nog eens bleek dat hij in een plaatsje in Rusland was geboren, werd Jakob Mendel gearresteerd en naar een concentratiekamp gestuurd. Wat hij daar lijdend doorstond, van zijn hogere en enige boekenwereld afgescheiden ... hierover ontbreekt iedere getuigenis. Na de oorlog teruggekeerd, was Mendel niet meer Mendel, zoals de wereld niet meer de wereld.

Buchmendel is één van die verhalen over een verloren Joods leven die veel meer zijn dan nostalgie. Er is in de literatuur nog een Jakob Mendel, voor wie dat ook geldt. Hij heet Abraham Sulitzer en is één van de personen in Seit zweitausend Jahren van Mihail Sebastian. Ook Abraham Sulitzer trägt in seinem Gedächtnis einen allgemeinen Katalog sämtlicher jüdischer Manuskripte und Drucke im Lande, weiss besonders, auf welchem Markt, in welchem Haus sie sich befinden. Er kennt sie alle, hat sie alle hinter seinen niederen Stirne gesammelt, hinter diesen Augen, die klein und suchend blinzeln.

Ik bezit een gelimiteerde bibliofiele uitgave van Buchmendel in het Duits met tekeningen van Kurt Löb. Die tekeningen, van café Gluck en van Jakob Mendel, kan ik hier helaas niet afdrukken, maar ze zijn prachtig. In Nederland zijn onder meer nog steeds De wereld van gisteren en de door Zweig geschreven roman, Ongeduld, te koop. En ook Schaaknovelle, in een aparte uitgave. Aparte uitgaven in het Nederlands van Buchmendel (liefst met de tekeningen van Kurt Löb) en als het even kan ook van De begraven kandelaar beveel ik van harte aan. Ze behoren tot de schatkamer van de Joodse ervaringswereld.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon