sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 23 oktober 2009

Op 12 april 1801 trouwt Rose Levin uit Berlijn met de Amsterdamse jurist Carolus Asser. Haar zuster Rahel Levin is bij het huwelijk niet aanwezig. Dat vindt haar familie minder gewenst. Rahel, dan 29 jaar oud, is onvoldoende salonfähig na haar stormachtige liefdesrelatie met Karl Graf von Finckenstein. Kort na het huwelijk gaat Rahel haar zuster Rose alsnog opzoeken. Zij zal met Carolus Asser een goede relatie opbouwen waarvoor haar levenswandel en latere doop geen beletsel vormen, ook al speelde Carolus Asser een belangrijke rol in Joods Nederland. Carolus Asser was in 1806 één van de afgevaardigden van de afgescheiden gemeente Adath Jessurun naar het Grand Sanhedrin van Napoleon en maakte zich sterk voor de emancipatie van de Joden in Nederland. Hij deed dat voor de Joden als groep. Ook Rahel Levin wilde zich cultureel en sociaal ontwikkelen, maar zij probeerde dat door te assimileren, door zich aan haar Joodse afkomst te onttrekken. Daarover gaat deze column.

Rahel Levin, rebelse dochter van een rijke Joodse bankier uit Berlijn, was een boeiende persoonlijkheid. Goethe bewonderde haar grote originaliteit. Ze was intelligent en scherp van tong en pen, met veel kennis van theater en literatuur. Als twintigjarige had ze al Rousseau, Lessing, Shakespeare, Dante en Montaigne gelezen. Ze is bekend geworden door haar salon waar kunstenaars, filosofen en diplomaten kwamen. Wat had ik een dergelijke salon graag eens meegemaakt. Ik zou daar de mooie Henriette Herz en ook Dorothea Veit, de dochter van Moses Mendelssohn, hebben ontmoet en later de jonge Heinrich Heine. Rahel was goed in het onderhouden van vriendschappen en een groot brievenschrijver. Al kort na haar dood verscheen Das Buch des Andenkens für ihre Freunde. De brievenboeken naar de originele handschriften die de laatste tijd één voor één door C.H. Beck worden uitgegeven, beslaan vele delen.

Rahel Levin was niet de enige jonge Joodse vrouw die in de jaren vóór 1806 salon hield. Het was in die tijd voor vrouwen vrijwel de enige mogelijkheid om deel te kunnen nemen aan het sociale en culturele leven. De vrouwen van de Berlijnse salons wilden zich bovendien ontworstelen aan de beperkingen die voor hen als vrouw en als Jodin golden. Het afstand willen nemen van haar Joodse achtergrond heeft Rahel in de briefwisseling met haar jeugdvriend David Veith meermalen verwoord, vaak ook in voor Joden weinig vleiende bewoordingen. Solche Leute wie wir, können nicht Juden sein. Door doop en huwelijk dacht men zich aan het jodendom te kunnen onttrekken. Opvallend voor deze Berlijnse salons rond 1800 is de rol die de Duitse adel daarin speelt. Ook Rahel wil via de adel hogerop komen: Ich bin eine Falschgeborene und sollte eine Hochgeborene sein. Over de contacten tussen deze Joodse vrouwen en de Duitse adel valt veel te lezen in het boek van Deborah Hertz, Die jüdischen Salons im alten Berlin. Daarin tevens interessante gegevens over het aantal Joden dat zich in die tijd liet dopen.

Op 27 september 1814 trouwt Rahel Levin met de veertien jaar jongere Karl August Varnhagen. Ook Rahel heeft zich enige dagen voor haar huwelijk laten dopen en ze heet voortaan Friederike Antonie Varnhagen von Ense. Voor vrienden bleef ze echter Rahel en onder de naam Rahel Varnhagen is ze bekend gebleven. Ze bleef zichzelf als Rahel zien: Der Zug R bleibt mein Wappen.

Er zijn genoeg boeken over het bewogen leven van Rahel Varnhagen voorhanden. Maar ook de biografie van Hannah Arendt, Rahel Varnhagen, Lebensgeschichte einer deutschen Jüdin aus der Romantik, is nog steeds het lezen waard. Hannah Arendt schreef haar boek over Rahel Varnhagen in twee gedeelten, de eerste hoofdstukken in het begin van de jaren dertig, de laatste twee hoofdstukken zomer 1938, toen zij zich al bewust was van de naderende ondergang van het Duitse Jodendom. Het kleurt de laatste hoofdstukken. Hannah Arendt nam het manuscript in 1941 mee naar Amerika. In 1958 is haar biografie van Rahel Varnhagen voor het eerst in druk verschenen.

Rahel Varnhagen heeft geprobeerd te assimileren maar, concludeert Hannah Arendt in het laatste hoofdstuk van haar boek, aus der Judentum kommt man nicht heraus. Hannah Arendt beschrijft hoe Rahel Varnhagen, die geborene Aussenseiterin, op latere leeftijd heeft ingezien dat al haar pogingen om te assimileren tot mislukken waren gedoemd. Angewachsen ist Rahel das Judentum wie dem Lahmen sein zu kurzes Bein. De vergelijking van Hannah Arendt is treffend. Rahel had het fysiek niet gemakkelijk, ze had reuma en haar gezondheid liet vaak te wensen over. Haar ene been was korter dan het andere. In 1819 was in Duitsland het Hep-Hep niet van de lucht. Rahel is hierover gränzenlos treurig en ze schrijft aan haar broer, sinds drie jaar zeg ik het: de Joden zullen aangevallen worden ... Dit is de Duitse moed om in opstand te komen ... het aanvallen van de Joden. Rahel komt tot het besef dat het haar niet is gelukt zich geheel en al van haar afkomst te bevrijden. Op 7 maart 1833 sterft ze en Varnhagen bericht dat zij op haar sterfbed moet hebben gezegd: Datgene wat ik mijn hele leven het allermeeste betreurd heb en wat het grote verdriet en het ongeluk van mijn leven was, dat ik als Joodse geboren ben, had ik nu voor geen goud willen missen.

Interessant is de analyse van Hannah Arendt dat assimileren tot mislukken is gedoemd omdat men dan tevens het antisemitisme moet overnemen en omarmen. Jodenhaat, concludeert Hannah Arendt in 1938, behoort tot de Europese geschiedenis. Wie volledig wil assimileren, conformeert zich ook aan het antisemitisme van zijn tijd. En vooral indien antisemitisme uitgaat van de negatieve eigenschappen van het Joodse ras, is dat een onoplosbare paradox. Tegen die paradox is Rahel Varnhagen opgelopen. Dat geldt later ook voor Walter Rathenau, die in zijn jeugdjaren assimilatie heeft aangeprezen en heeft opgemerkt dat dit betekent dat je alle eigenschappen van de eigen groep, de slechte maar ook de goede, achter je moet laten als de meerderheid zich aan die eigenschappen ergert. Tegenwoordig hebben we het over integratie en niet meer over assimilatie. Het kan echter geen kwaad ons te blijven afvragen of wij wel helemaal gebroken hebben met de opvatting dat allochtonen zich maar moeten aanpassen en daarom volledig afstand moeten nemen van alles wat ons niet aanstaat, ook als dat hun identiteit aantast. Want die opvatting, zo leert de geschiedenis, staat integratie in de weg.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon