sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 8 oktober 2010

Czernowitz, de hoofdstad van de Boekovina, is voor mij al langere tijd het voorbeeld van een Joodse wereld die voorgoed verloren is gegaan. Met als extra accent de woorden van Paul Celan, uit Czernowitz afkomstig, die de Boekovina een landstreek noemt waarin mensen en boeken leefden. Bij de uitreiking van de Georg Büchner-prijs verwijst Celan naar mein Landsmann Karl Emil Franzos, de uitgever van de eerste kritische verzamelde werken van Georg Büchner. In 1898 had Theodor Fontane Galicië en de Boekovina ook al de Karl-Emil-Franzos-Gegend genoemd. Mijn interesse was dus gewekt toen ik las over een ‘literaire herontdekking’, de dit jaar opnieuw uitgegeven roman Der Pojaz, eine Geschichte aus dem Osten. Mij bleek dat in Duitsland voor Franzos ruim aandacht is. Al was hij, anders dan in Nederland, nooit helemaal vergeten. Als voorbeeld twee recente boeken die een goed beeld geven van het leven en het werk van Karl Emil Franzos.

Het is Walter Benjamin die Franzos een Zweigeist heeft genoemd, het voorbeeld van een intellectueel die tegelijkertijd Jood en Duitser wilde zijn. Mein Ziel war es stets, ein treuer Deutscher und ein treuer Jude zugleich zu sein. Wie is Karl Emil Franzos die ook schreef: Ein Galizien ohne Juden wäre ein Land ohne Leben.

Karl Emil Franzos is afkomstig uit Czortkow in Oost-Galicië, een streek, grenzend aan de Boekovina, die indertijd ook Podolië werd genoemd en nu tot de Oekraïne behoort. Over zijn geboortedatum bestaat enige onzekerheid. Zelf heeft hij steeds 25 oktober 1848 opgegeven, maar er zijn aanwijzingen dat Franzos al op 25 juli 1847 moet zijn geboren. Franzos zou van Sefardische Joden afstammen, toen nog Levert geheten, die tijdens de inquisitie verjaagd zijn en via Holland naar Frankrijk zijn gegaan. Vandaar de naam Franzos. Een voorvader, Michel Levert, heeft in Frankrijk een fabriek in waskaarsen opgebouwd, met later filialen in Warschau en Tarnopol. De grootvader van Franzos kreeg de leiding van de fabriek in Tarnopol, een al ruimdenkende en Duits georiënteerde man die zijn zoon Heinrich in Oostenrijk en Duitsland medicijnen heeft laten studeren. Heinrich trouwde met een uit Galicië afkomstige vrouw en werd districtsarts in Czortkow.


Synagoge in Czortkow (uit Wikipedia)

Czortkow was indertijd een kleine plaats met een overwegend Chassidisch Joodse gemeente. Dat paste niet bij de veel vrijere opvattingen van de vader van Franzos die zijn zoon dan ook naar de school van de dominicanen stuurde. Maar dat betekende niet dat men het jodendom de rug toekeerde. Zo kreeg Franzos Hebreeuwse les, van een zekere Heinrich Wild die we later in Der Pojaz terugvinden net als veel andere autobiografische verwijzingen. De vader moet tegen zijn zoon Karl Emil hebben gezegd: als Jude geboren, hast du Jude zu bleiben. En daaraan heeft Franzos zich zijn hele leven gehouden. In zijn vertelling Judith Trachtenberg schrijft Franzos later: ... da erkantte ich, was der Glaube ist: kein Gewand, sondern die Seele selbst, und die wechselt man nicht. In Czortkow was Franzos niettemin een buitenstaander, een toeschouwer. Ich fühlte mich überall ein Fremder, im Kloster und im Ghetto ... darum beobachtete ich unwillkürich alles und prägte es mir ein. De geboorte van een schrijver.

In 1858 sterft zijn vader en al in 1859 verhuist Franzos met zijn moeder naar Czernowitz om daar, zoals zijn vader uitdrukkelijk had gewild, naar het Duitstalige gymnasium te gaan. Czernowitz, ook wel Klein-Wenen genoemd, was geen Czortkow. Integendeel. Der liberale und aufgeklärte Geist dieser Stadt, schrijft zijn biograaf Ludewig, hat Franzos zweiffellos stark geprägt und diente ihm auch zeitlebens als Vorbild. De verschillende bevolkingsgroepen gingen ruimhartig met elkaar om. Der jüdische Glaube, kon Franzos toen nog zeggen, hat noch keinen gehindert, sich als Deutscher zu fühlen. Czernowitz scheen een Vorhof zum Paradies Deutschland.

Na het gymnasium wilde Franzos klassieke filologie gaan studeren maar hij zag daarvan af. Als Jood kreeg hij daarvoor toch geen beurs en een baan aan een universiteit zat er al evenmin in. Het werd rechten, eerst in Wenen en daarna in Graz. Kenmerkend voor Franzos is dat hij in Wenen lid was van een Duits-nationale studentenvereniging, Teutonia. En hij bleef lid, ook al had hij zijn bedenkingen tegen het antisemitisme dat in die kringen bon ton was. Het rechterschap trok hem aan, aber ich war Jude, en die carrière kwam dus evenmin in aanmerking.

En zo wordt Franzos in 1872 journalist in Wenen, o.a. voor de Neue Freie Presse. Journalist en later ook uitgever. Hij wordt echter vooral bekend door zijn vele feuilletons Aus Halb-Asien, zoals hij zijn geboortestreek noemt, tegelijk liefdevol en neerbuigend. Door het succes van deze in 1876 gebundelde stukken konden in 1877 ook zijn eerder geschreven verhalen verschijnen onder de titel Die Juden von Barnow. In die verhalen heeft hij het onderwerp gekozen dat hij het beste kent: het jodendom in Podolië. Hij schrijft daarover als aanhanger en vanuit het gezichtspunt van de Haskala. Franzos merkt trots op dat zijn verhalenbundel ook in het Hebreeuws en Jiddisj is vertaald en zo im Osten eine Waffe im Kampf der Aufklärung gegen die Finsternis is geworden.


Straat in Czortkow (uit Zweigeist)

Voor Barnow stond niet alleen Czortkow model maar ook de vlakbij Czernowitz gelegen plaats Sadagora waar eveneens een beroemde Chassidische dynastie was gevestigd. Franzos noemt Barnow ein ödes, schmutziges Nest in einem gottverlassenen Winkel der Erde. Maar hij schrijft ook: Ich liebe es sehr, dieses einsame, traurige, fast unbekannte Land.

In 1887 gaat Franzos naar Berlijn. Zijn droom van een Duits-Joodse synthese achterna. Maar, heeft Franzos al spoedig moeten ondervinden, Berlijn was Wenen niet. Zijn mogelijkheden waren in Berlijn veel beperkter. Niet-Joodse kringen bleven voor hem gesloten. Franzos leefde, schrijft Ludewig, im sozialen und kulturellen Umfeld der Berliner jüdischen Gemeinde. Zijn overtuiging - der jüdische Glaube hat noch keinen gehindert, sich als Deutscher zu fühlen – werd aan het wankelen gebracht door het opkomend antisemitisme. Judith Trachtenberg, de vertelling onder die naam verscheen omstreeks 1890, zoekt tevergeefs haar weg tussen Joodse identiteit en sociale emancipatie.

Franzos had zijn roman Der Pojaz, die zich ook in Barnow afspeelt, al in 1893 af. De originele Duitse versie van Der Pojaz bleef echter in een la liggen en verscheen pas in 1905. Na het overlijden van Franzos op 28 januari 1904. Ludewig constateert: Hier gesteht Franzos erstmal dem “Ostjudentum”, den Bewohnern “Halb-Asiens”, das Recht auf einen eigenen Weg aus ihrer “selbstverschuldeten Unmündigkeit” zu, einen Weg, der nicht mehr länger ausschliesslich bestimmt ist von der Vorstellung einer heilbringenden deutschen Kultur. Over Der Pojaz, een heerlijk boek, volgende week.

Delen |

Reacties

C.Voormeij

donderdag 14 oktober 2010
Goedendag,

Zijn deze boeken ook in het Engels verkrijgbaar, en zo ja, kunt u mij vertellen waar?

Hartelijk dank, Cindy Voormeij

Leo Frijda

maandag 18 oktober 2010
Dank voor uw belangstelling.

Amazon.com is een goede website om na te gaan of er leverbare Engelse boeken zijn. Daarin vond ik van Karl Emil Franzos o.a.:

The Jews of Barnow, Nabu Press, 2010.

Judith Trachtenberg, General Books LLC, 2009.

Ook Der Pojaz is vertaald, in The clown of Barnow, en in 2004 uitgegeven door University Press of the South, maar het boek is volgens Amazon.com op dit moment niet leverbaar. Misschien kunt u bij de uitgever informeren of dit boek nog verkrijgbaar is.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon