sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 3 september 2010

Naast Mein Weg als Deutscher und Jude neemt de roman Der Fall Maurizius in het werk van Jakob Wassermann een centrale plaats in. De roman kon in 1928 nog verschijnen bij de vaste uitgever van Wassermann, S. Fischer Verlag in Berlijn.

De roman had onmiddellijk succes, in Duitsland en daarbuiten, en beleefde vele herdrukken. Al in 1929 kwam een Nederlandse vertaling op de markt. Wassermann stond op het toppunt van zijn roem. Nu is het boek helaas niet meer in het Nederlands te verkrijgen. In 2008 verscheen in Duitsland een bijzondere uitgave van Der Fall Maurizius, met een uitstekend nawoord van Peter de Mendelssohn.


Nederlandse uitgave van 1929

Bijzondere uitgave van 2008

Der Fall Maurizius is inderdaad nog steeds het lezen waard, al is het wel zo dat de roman niet geheel vrij is van, wat Reich-Ranicki heeft genoemd, billiger Pomp. Maar Reich-Ranicki noemt Wassermann tevens een radikaler Moralist. En dat treft doel. De stellingname van de moralist Wassermann tegen verstarring en onrecht maakt de roman, ook al zijn er mindere kanten, tot een belangrijk boek.

Waar gaat het over? De officier van justitie Andergast heeft zo’n achttien jaar tevoren een zekere Maurizius vervolgd die voor moord is veroordeeld en een levenslange gevangenisstraf moet uitzitten. Zijn zoon Etzel Andergast raakt door deze zaak gefascineerd en bewijst de onschuld van Maurizius. In karaktertrekken staan vader en zoon tegenover elkaar. De vader is een steile figuur voor wie de regels van het recht belangrijker zijn dan een zo ongrijpbaar begrip als gerechtigheid. Voor de lezer is het vanaf het begin duidelijk dat sprake is geweest van een gerechtelijke dwaling. Alle instanties leden aan wat we tegenwoordig een tunnelvisie noemen. Etzel Andergast daarentegen, die door toedoen van zijn vader in een streng keurslijf moet leven, grijpt de door zijn vader behandelde zaak Maurizius aan om met jeugdig enthousiasme de waarheid boven tafel te krijgen. In vader en zoon, schrijft Wassermann later, komt das Widerspiel von Recht und Gerechtigkeit tot uiting. Het zat er al jong bij Etzel Andergast in. In de roman komt een passage voor waarin Etzel het opneemt voor een Joodse medescholier die door een verwoed jodenhater valselijk wordt beschuldigd. Joseph Roth kon in zijn herinnering aan Wasserman, ik citeerde daaruit aan het slot van de vorige column, met recht spreken van het gevoel voor gerechtigheid dat in de boeken van Wasserman terug te vinden is.

Al komen we er bij Wassermann niet zo eenvoudig vanaf. Goed en slecht zit bij mensen door elkaar geroerd en dat geldt ook voor de romanfiguren van Wassermann. De kroongetuige in Der Fall Maurizius is een zekere Waremme die op de zitting meineed heeft gepleegd. De reden daarvoor komt omstandig aan de orde. Waremme heette eigenlijk Warschauer en komt in de roman ook weer als Warschauer tot leven. In zijn nawoord betoogt Peter de Mendelssohn dat Wassermann in Warschauer - Waremme heeft vastgelegd waar hij een leven lang mee heeft geworsteld: die Auseinandersetzung mit dem Schicksal der Juden in der deutschen Welt und der Kampf um Gerechtigkeit in der menslichen Gesellschaft. Gerechtigkeit und Judentum – sie sind für Wassermann unlöschbar miteinander verklammert.

Naast de koppeling van gerechtigheid en jodendom, die je zo sterk bij Wasserman terugvindt, is er nog een aspect dat ik wil noemen. De in mijn vorige column aangehaalde roman Caspar Hauser heeft als ondertitel oder Die Trägheit des Herzens. Trägheit des Herzens is eveneens een sleutelbegrip in het werk van Wassermann. Het kan misschien ook wel vertaald worden met niet zelfstandig kunnen denken. Op het wel zelfstandig blijven denken, door Etzel Andergast en in hem door de Duitse jeugd, zet Wassermann zijn kaarten. In 1932, de tijden worden steeds somberder, houdt Wassermann een Rede an die Jugend über das Leben im Geiste. Ook dit geschrift kon nog bij Fischer verschijnen. Wassermann houdt de Duitse jeugd voor:

Der wahrhafte Geist hat nie aufgehört, zu sein und zu wirken, bis zur heutigen Stunde nicht, trotz allen Bruchs von Tradition und Gesetz nicht, trotz der Vergiftigung der öffentlichen Meinung, trotz der Verdunkelung des Gedächtnisses und trotz der würgenden Angst nicht.

Na 1932 gaat het niet meer zo goed met Wassermann. In bijna alle nationaalsocialistische recensies, schrijft zijn biograaf Thomas Kraft, wordt Wassermann als neurotischer und überreizter Jude beschreven. En de houding van de Preussischen Akademie der Künste tegenover Joodse schrijvers liet hem (en vele anderen) geen andere keus dan uit te treden. Wassermann deed dat bij brief van 29 maart 1933. Dat was dus nog maar enkele maanden voor de boekverbranding van 10 mei 1933. Alle boeken van Wassermann stonden toen op de lijst van in Duitsland verboden boeken. In 1931 kwam Etzel Andergast, het vervolg op Der Fall Maurizius, nog bij Fischer uit. Het derde deel, Joseph Kerkhovens dritte Existenz, dat Wassermann in oktober 1933 gereed had, wilde of kon Fischer niet meer uitgeven. Wasserman was door dit alles zeer ontgoocheld. Het ging hem letterlijk aan het hart.

In december 1933 ging Wassermann naar Nederland om contact te leggen met Querido Verlag N.V. Hij hield in Nederland bovendien een lezing over Humanität und das Problem des Glaubens. Bij terugkeer had hij nog een ontmoeting met Thomas Mann, die in zijn dagboek noteert dat Wassermann er slecht uitziet. Er macht den Eindruck eines ruinierten Mannes. Op 1 januari 1934 sterft Wassermann. Marta Wasserman schreef later: es mag wohl so gewesen sein, dass er genug gelitten hatte an der Welt, an der Zeit, und dass das Schicksal, das ihm auferlegt war, eben nur bis dahin getragen werden konnte.

Joseph Kerkhovens dritte Existenz verscheen in 1934 postuum bij Querido, net als, in 1935, Tagebuch aus dem Winkel. Om Querido te eren, hier de omslag van dit nagelaten werk dat ik antiquarisch kon aanschaffen (ik dacht ten onrechte dat ik daarin de lezing over Humanität und das Problem des Glaubens zou kunnen vinden).

Ook de boeken van Ernst Toller werden op 10 mei 1933 verbrand. Zijn autobiografie, Eine Jugend in Deutschland, verscheen in 1933 ook bij Querido in Amsterdam. Ernst Toller een volgende keer.

Delen |

Reacties

Kees Wallis

woensdag 19 augustus 2015
+31636100285
Geachte heer Frijda,
Bij het googelen op Jakob Wassermann stuitte ik op de 3 columns die u aan hem wijdde en die ik met smaak las. Het geval wil dat ik vorige maand op een korte fietsvakantie Würzburg aandeed en daar de etalage van een boekhandel gewijd zag aan Jakob Wassermann die ik tot dan alleen van naam kende. Als bijzondere editie werd daar gepresenteerd 'Der Aufruhr um den Junker Ernst', (1926) uitgegeven bij Verlag Königshausen & Neumann GmbH te Würzburg (en gedrukt op 'säurefreiem, alterungsbeständigem Papier'). Het boek is voorzien van een interessant nawoord van Wolfgang Riedel waarin na een korte 'plaatsbepaling' van Wassermann onder meer zijn - waarschijnlijke - bronnenmateriaal voor het boek - de heksenvervolging in de 17e eeuw in Würzburg en omgeving - wordt besproken. Het kan, lijkt mij, geen kwaad u dit te laten weten. Ik heb het geïntrigeerd zitten lezen.
Door uw column ben ik intussen wel nieuwsgierig geworden naar Der Fall Maurizius! Ik proefde dat u het boek wel een nieuwe vertaling waard vindt. Of de Junker Ernst ooit eerder in het Nederlands is vertaald, weet ik niet. Als a.s. tweedejaars student literair vertalen uit het Duits aan de Vertalersvakschool - met die opleiding gestart na mijn pensionering als kantonrechter in Breda -lijkt mij de Junker Ernst te zijner tijd eventueel wel een hele uitdaging.

Met vriendelijke groet,
Kees Wallis (Utrecht)

Leo Frijda

maandag 24 augustus 2015
Het boek over jonker Ernst is in 1929 in het Nederlands vertaald. Op 'antiqbook' worden twee exemplaren aangeboden. Maar ik begrijp dat u het boek al in het Duits hebt gelezen. Verder hoop ik dat u toekomt aan het vertalen van Der Fall Maurizius. Met dank voor uw reactie en vriendelijke groeten.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon