sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 27 maart 2009

Op 10 mei 1933, drie maanden na het aan de macht komen van de nationaalsocialisten, branden in Duitsland boeken. In Berlijn op de Opernplatz. Eén schrijver, Erich Kästner, stond erbij, terwijl ook zijn boeken onder fanatiek geschreeuw van de duizenden studenten en toeschouwers in het vuur werden geworpen. Dat enkele omstanders boeken uit het vuur hebben gered, is een fabel. Protesten waren er niet of nauwelijks.

Volker Weidemann heeft een boek geschreven over deze eerste grootschalige boekverbranding: Das Buch der verbrannten Bücher. De boekverbranding was een initiatief van de Duitse studenten, die gebruik maakten van een door een nationaalsocialistische bibliothecaris, Wolfgang Herrmann, op eigen initiatief opgestelde lijst van schrijvers die volgens hem uit de bibliotheken zouden moeten worden verwijderd. Een belangrijk aantal van die schrijvers is in vergetelheid geraakt. Sommigen natuurlijk niet, onder wie Egon Erwin Kisch, Heinrich Mann, Erich Maria Remarque, Joseph Roth, Arthur Schnitzler, Kurt Tucholsky en Stefan Zweig. Weidemann heeft in zijn boek van alle 131 schrijvers van de Lijst Herrmann een korte biografie geschreven. Zo zijn zij allemaal aan de vergetelheid onttrokken en is zijn boek een belangrijk document geworden ter herinnering aan wat op 10 mei 1933 heeft plaatsgehad. In het laatste hoofdstuk van zijn boek noemt Weidemann bovendien de verzamelaar Georg Salzmann, die op zoek is gegaan naar eerste drukken van alle boeken van de schrijvers die op de Lijst Herrmann stonden. Zijn verzameling, eveneens een monument tegen het vergeten, bestaat uit 12.500 boeken met als pronkstuk de verzameling boeken van Stefan Zweig, schrijver van Die Welt von gestern. In 1933 schreef Zweig een essay over Freud en hij stuurde die naar Freud met de bittere opdracht: dem verehrten Meister im Jahr der Verbrennung sein getreuer Stefan Zweig. Zweig kon het exil, hij ontvluchtte Oostenrijk in 1934, niet aan. Hij had het gevoel nergens aan de golf van onmenselijkheid te kunnen ontkomen en pleegde in 1942 zelfmoord.

Het waren niet alleen Joodse schrijvers die op de Lijst Herrmann terecht waren gekomen. Het ging om alle schrijvers die niet pasten in het “nieuwe Duitsland”. Naast de Joodse schrijvers waren dat veelal marxisten en pacifisten. Het was, zo blijkt uit het boek van Weidemann, een bonte verzameling schrijvers van wie de boeken in vlammen opgingen. En soms met de nodige vergissingen, want zelfs boeken van schrijvers met nazisympathieën werden verbrand. Van Alexander Lernet-Holenia bijvoorbeeld, die na de oorlog nog altijd weinig begrip toonde voor wat de Joden was aangedaan. Niettemin werd hij president van de Oostenrijkse PEN-club. Van sommige schrijvers dacht Herrmann dat het Joden waren, terwijl dat niet het geval was. Daarom stond Gustav Meyrink, schrijver van Der Golem, op zijn lijst. Johanna Bleschke was evenmin Joods, maar zij had het pseudoniem Rahel Sanzara gekozen en dat was voor Herrmann al genoeg. Ook buitenlandse schrijvers kwamen op de lijst van Herrmann, waarna hun boeken in vlammen opgingen. Veel schrijvers uit de Sovjet Unie, onder wie Isaak Babel en Ilja Ehrenburg. Maar ook Ernest Hemingway, Upton Sinclair en Henri Barbusse.

Voor de Joodse schrijvers was er geen ontkomen meer aan. Al in april 1933 werden binnen de universiteiten zogenaamde thesen tegen de undeutschen Geist opgesteld. Die thesen luiden dat alleen Duitsers in de Duitse taal mogen schrijven. Joden zijn vreemden en liegen dus altijd als zij in het Duits schrijven. Met deze wartaal verloren de Joodse Duitstalige schrijvers hun publicatiemogelijkheden in Duitsland en bovendien liepen zij het gevaar dat de nationaalsocialisten het niet bij het verbranden van hun boeken zouden laten. Al in 1817 hadden Duitse studenten boeken verbrand, wat Heine deed opmerken dat waar men boeken verbrandt, men uiteindelijk ook mensen verbrandt. Joseph Roth zei hetzelfde in 1932: ze zullen onze boeken verbranden en daarmee ons bedoelen.

Als je Wassermann heet of Döblin of Roth, merkte Roth op, kan je niet langer afwachten. We moeten weggaan zodat het slechts boeken zijn die in brand worden gestoken. Wasserman, die Mein Weg als Deutscher und Jude had geschreven, zag na de verbranding van zijn boeken die weg, Duitser en Jood, afgesneden. Wassermann was er letterlijk ziek van en overleed al in 1934. Döblin, de schrijver van Berlin Alexanderplatz, heeft al in 1933 Duitsland moeten ontvluchten. Eén van de vele door Weidemann geportretteerde schrijvers die dat overkwam. Hij heeft nog tot 1957 geleefd, maar vaste grond had hij niet meer onder de voeten. En ook Roth zelf was een ontwortelde die tot zijn dood in 1939 van hotelkamer naar hotelkamer trok.

Volker Weidemann, Das Buch der verbrannten Bücher, Kiepenheuer & Witsch, 2008. Een goedkopere paperback uitgave is aangekondigd. Vermoedelijke verschijningsdatum 1 augustus a.s.

Delen |

Reacties

Piet Booij

donderdag 10 september 2009
Wellicht een beetje flauw van mij, maar toch:
In de eerste zin moet staan brandden, i.p.v. branden.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon