sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 16 april 2010

In een eerdere column berichtte ik over een nieuwe stichting die streeft naar 'een goede en complete' en 'uitstekende' biografie van Jacob Israël de Haan. Dat zou ook moeten gebeuren voor Carry van Bruggen. Er is natuurlijk wel het nodige. M.-A. Jacobs schreef al in 1962 een biografie: Carry van Bruggen, Haar leven en literair werk. Hoewel Carry van Bruggen aan het eind van haar leven haar persoonlijk archief had vernietigd, heeft Jacobs toch nog de nodige feiten weten te achterhalen. Voor het overige is het een minder gelukkige biografie. Jacobs tast regelmatig mis bij het bespreken van de Joodse kant van Carry van Bruggen en trekt soms te snel conclusies uit de fictie van de romans, ook al zitten daar ongetwijfeld autobiografische elementen in. Ruime informatie is verder te vinden in de aan Carry van Bruggen gewijde uitgave van De Engelbewaarder uit 1978 (later opnieuw uitgeven met als titel Carry van Bruggen, Een documentatie). Ruth Wolf schreef in 1980 een mooi boek: Van alles het middelpunt, over het leven en werk van Carry van Bruggen maar heeft daar bescheiden aan toegevoegd: meer dan een aanzet tot een biografie wil dit boek niet zijn. J.M.J. Sicking promoveerde in 1993 op Overgave en Verzet, De levens- en wereldbeschouwing van Carry van Bruggen. Een biografie is dit niet. En tenslotte hebben we sinds 2006 van Madelon de Keizer: De dochter van een gazan, Carry van Bruggen en de Nederlandse samenleving 1900-1930 dat begint met de zin: dit boek is geen biografie van Carry van Bruggen.


Carry van Bruggen (Collectie Letterkundig Museum)

Wie wil weten, schrijft Madelon de Keizer, wat het betekende om in die tijd een Joodse intellectuele vrouw, een schrijfster, een journaliste en een filosofe te zijn, kan niets beters doen dan het werk van Carry van Bruggen ter hand nemen. Deze in 1881 geboren dochter van een Joodse voorzanger en godsdienstleraar, opgegroeid in het destijds nog zeer provinciaalse Zaandam, ontwikkelde zich tot een scherpzinnige intellectuele vrouw, die in haar betrekkelijk korte leven – zij stierf in 1932 – een belangwekkend oeuvre schiep dat een ontroerend tijdsdocument is en een cultuurhistorische bron van de eerste orde.

Te hopen valt dat de studie van Madelon de Keizer leidt tot een meer complete biografie van Carry van Bruggen. Dat wordt hoog tijd. De studie van Madelon de Keizer biedt in ieder geval al een aantal aanknopingspunten voor zo'n biografie. Het gaat Madelon de Keizer om de drievoudige identiteit van Carry van Bruggen als geassimileerde Jodin, geëmancipeerde vrouw en gerespecteerde schrijfster in het Nederland van rond de Eerste Wereldoorlog. Geassimileerde Jodin: Carry van Bruggen heeft zich aan het te strakke keurslijf van een kleinsteedse Joodse gemeenschap ontworsteld, want, zo schreef Carry van Bruggen eens, een artist kan zich nooit blijvend schikken in de knellende ritus der Joodse belijdenis. Het zelfstandig blijven denken, neergelegd in haar filosofische werken Prometheus en Hedendaags fetisjisme, heeft bij haar geleid tot een ver doorgevoerd individualisme. Zij koos voor een samenlevingsmodel waarin het individu niet aan het collectief was geofferd.

In haar roman De verlatene heeft Carry van Bruggen beschreven hoe de vader van een gezin met vier kinderen onvoorwaardelijk vasthoudt aan een orthodox Joods leven maar zijn kinderen, ieder op zijn of haar eigen manier, daarmee breken. De verlatene en ook het daarna geschreven Het Joodje zijn, wat Madelon de Keizer noemt, programmatische boeken. Carry van Bruggen kiest daarmee partij in het in haar tijd gevoerde debat over de assimilatie van de Nederlandse Joden.

Er moet uitdrukkelijk op worden gewezen dat de programmatische inslag van De verlatene in haar latere boeken is verdwenen. In Het huisje aan de sloot en in Vier jaargetijden kon Carry van Bruggen vrij van bitterheid getuigen van de rijkdom van haar Joodse wortels. Madelon de Keizer: Liefdevol en minutieus beschreef Carry van Bruggen het orthodoxe Joodse milieu in de provincie, in de 'mediene', dat zij uit eigen beleving zo goed kende. Terecht voegt Madelon de Keizer daaraan toe dat de Joodse identiteit niet iets is dat zich zo maar, zo ooit, laat afschudden – ook niet door iemand bij wie de worteloosheid, beweeglijkheid en veranderlijkheid de grondtoon van haar wereldbeschouwing was gaan vormen.

Dit ter inleiding. Carry van Bruggen is zeker nog niet vergeten en haar boeken worden ook nog steeds herdrukt. In de Deltareeks, Nederlandstalige literaire klassieken, verscheen in 2007 Verhalend proza, de drie meest gewaardeerde boeken van Carry van Bruggen: De verlatene (1910), Het huisje aan de sloot (1921) en Eva (1927). De verlatene zal in de komende paar columns centraal staan. Als aanloop kijken we naar wat we weten van chazzen Izak de Haan, de vader van Carry van Bruggen en Jacob Israël de Haan, en naar Seideravond, de in 1909 geschreven monoloog die Carry van Bruggen een jaar later in De verlatene heeft uitgewerkt. Veel gelijkenis maar ook opvallende verschillen. En tenslotte trekken we de lijn door naar de Poolse schrijver Julian Stryjkowski die in zijn Stemmen in het duister (1959) ook een orthodoxe en vrome melammed beschrijft die wordt geconfronteerd met een rebellerende dochter. Die dochter is in een naburig stadje onderwijzeres op een christelijke school en gaat er met een goj vandoor. Een Carry van Bruggen in Polen.

Madelon de Keizer, De dochter van een gazan, Carry van Bruggen en de Nederlandse samenleving 1900-1930, Bert Bakker, 2006.
Carry van Bruggen, Verhalend proza, De verlatene, Het huisje aan de sloot, Eva, Deltareeks, Van Oorschot, 2007.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon