sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 30 maart 2012

Stel ik ben uitgever. Ik denk dat ik dan een serie zou beginnen met Joodse verhalen. Niet slechts nostalgische vertellingen. Die markt is voorzien. Nee, het moet gaan om mooi uitgeven kleine boekjes met de belangrijkste verhalen van onze belangrijkste Joodse schrijvers. Met in alle boekjes inleidingen over de schrijvers en hun werk. Bovendien zou ik, stel ik ben uitgever, hedendaagse Joodse kunstenaars vragen om exclusief voor die boekjes tekeningen te maken zodat het collector items worden.

Buchmendel van Stefan Zweig zou ik in die serie opnemen. En De Jodenvogel van Bernard Malamud. Van Joseph Roth Der Leviathan. Van Frans Kafka Josefine de zangeres, of het muizenvolk. Ik zou Isaak Babel niet vergeten. Bijvoorbeeld zijn verhaal Karl-Jankel. En ik zou ook De Rue Vilin van Georges Perec niet willen weglaten met gedeelten uit W of de jeugdherinnering. En beslist ook Post ins gelobte Land van Anna Seghers.

Dat zal niemand verbazen die mijn vorige column over Netty Reiling heeft gelezen. Toch ligt het niet zonder meer voor de hand het werk van Anna Seghers onder Joodse literatuur te scharen en dat komt omdat Post ins gelobte Land, zoals ik in die column al opmerkte, haar enige verhaal is gebleven met een Joods thema, waarin Joden centraal staan. De Joodse kant van Anna Seghers werd daarom in sommige commentaren veronachtzaamd.

Een voorbeeld. Anna Seghers is in 1947 naar Duitsland teruggegaan en is tot haar dood in Oost-Duitsland blijven wonen. In 1965 kwam haar verhalenbundel Die Kraft der Schwachen uit. Onder de titel De kracht van de zwakken publiceerde Uitgeverij An Dekker in 1991 een Nederlandse vertaling met een inleiding van de hand van Margret Brügmann. Een goede inleiding. Schrijven in dienst van de gerechtigheid staat er terecht boven. De Joodse afkomst van Anna Seghers wordt echter niet vermeld. Brügmann begint zo:

Toen op 19 november 1900 de kleine Netty Reiling in Mainz geboren werd stond haar wieg niet in een arme arbeiderswoning, maar in die van een beroemde kunsthandelaar en verzamelaar. En niemand had kunnen bedenken dat deze kleine Netty zou uitgroeien tot de beroemdste Duitstalige socialistische schrijfster.

Hoe is Netty Reiling Anna Seghers geworden? Daarvoor kan je de tweedelige biografie van Christiane Zehl Romero raadplegen maar je vindt vooral ook veel informatie in het boek van Sigrid Bock, Der Weg führt nach St. Barbara, Die Verwandlung der Netty Reiling in Anna Seghers. Dan valt op dat in de recente Duitse commentaren veel meer evenwicht is te vinden, zowel over de betekenis van de Joodse achtergrond van Anna Seghers als over haar optreden als icoon van de DDR.

Netty Reiling heeft haar studie in Heidelberg 4 november 1924 afgerond met een dissertatie over Jude und Judentum im Werke Rembrandts. Het lijkt erop dat zij door dat onderwerp te kiezen nog omkeek naar haar afkomst als kind van een Joodse kunsthandelaar en verzamelaar. In werkelijkheid laat haar dissertatie al zien hoe zij de eerste stappen zet op de weg die haar inderdaad tot de beroemdste Duitstalige socialistische schrijfster zal maken. Zij koos een Nederlandse schilder als onderwerp. Dat kan ook nog te maken hebben met wat zij in 1947 aan haar vertaler Nico Rost schreef: Holland, ein Land, in dem ich Freunde habe, in dem ich die glücksten Tage meiner Jugend verbrachte.

Naar Nederland stroomt het water van de Rijn, de rivier waaraan haar geboortestad Mainz ligt. In die streek laat zij haar boek Het zevende kruis afspelen en de hoofdfiguur, Georg Heisler, zal uiteindelijk per schip naar Nederland ontsnappen. Maar zover zijn we nog niet. Anna Seghers is nog Netty Reiling en met haar ouders heeft Netty vakanties in Nederland doorgebracht. Ook haar huwelijksreis met Laszlo Radvanyi gaat naar de kust van de Noordzee. Er is een lieflijke foto van Netty en Laszlo, genomen augustus 1925. Ze zitten samen in zo’n rieten strandstoel die ik mij uit mijn eigen jeugd bij Scheveningen ook nog zo goed herinner.


Huwelijksreis naar de Noordzee

In haar dissertatie over Rembrandt maakt Netty Reiling onderscheid tussen de Sefardiem en de uit Rusland, Polen en Duitsland naar Amsterdam uitgeweken Joden: zerlumpt und geduckt, gehörten sie zu den Besitzlosen, den Geldwechslern, Hausierern und Trödlern, welche in ihrer Weise dass Strassenbild beleben halfen. De Asjkenazische Joden, venters en uitdragers, bleven ook in Amsterdam de gänzlich verarmten, gehetzten Ghettojuden. Later, in 1974, schrijft Netty Reling in een brief: in den Zeichnungen Rembrandts waren die beiden Typen sehr leicht erkennbar. (...) Die polnische Juden waren Ghettojuden und wahrscheinlich verlockend für Rembrandt durch ihr bizarres und ärmliches Wesen.


Rembrandt: Joden in de synagoge

Tegenwoordig wordt niet zonder meer aangenomen dat Rembrandt op zijn tekeningen inderdaad steeds Joden heeft afgebeeld. Aan die vraag heeft het Joods Historisch Museum in 2006/2007 een tentoonstelling gewijd. Netty Reiling gaat daar in haar dissertatie nog wel vanuit. Het zijn vooral de door Rembrandt getekende Asjkenazische Joden die haar sympathie hebben. Netty Reiling, schrijft Bock, meende net als Kafka in die Joden uit Oost-Europa den eigentlich jüdischen Menschen in seinem Urväterglauben wiedergefunden zu haben. Zehl Romero komt tot een zelfde conclusie. Die armen Ostjuden sind ihr die wahren Vertreter des Judentums. Niet alleen in de tijd van Rembrandt maar ook in haar eigen tijd. In die zin vallen haar jodendom en haar streven naar sociale gerechtigheid samen.

En zo wordt Netty Reiling de schrijfster Anna Seghers. Op de binnenflap van de recente vertaling van Het zevende kruis staat dat zij haar pseudoniem aan de Nederlandse schilder Hercules Seghers heeft ontleend. Het is mogelijk dat die naam door haar hoofd speelde toen zij een Nederlandse naam zocht voor het verhaal dat zij al in 1924 heeft geschreven: Die Toten auf der Insel Djal. Eine Sage aus dem Höllandischen. Nacherzählt von Antje Seghers. Antje Seghers buigt zij daarna om tot haar pseudoniem Anna Seghers.

Als Anna Seghers schrijft zij Het zevende kruis. Zij had dit boek al af toen zij in 1941 Frankrijk moest verlaten en naar Mexico is uitgeweken. In 1942 was de Engelse vertaling, een uitgave van de Book-of-the-Month-Club, een groot succes. De in Mexico gestichte uitgeverij Het vrije Woord bracht kort daarna de oorspronkelijke Duitse versie uit. Al in 1944 volgde de verfilming door Fred Zimmermann. De eerste Nederlandse vertaling, van de hand van Nico Rost, is van 1948.

Recente vertaling van Het zevende kruis

Het zevende kruis is een belangrijk boek. De volledig herziene vertaling, uitgegeven door Van Gennep, is van Elly Schippers. Het verhaal speelt zich af in de herfst van 1937. De nationaalsocialisten waren dus al aan de macht. Het zevende kruis verwijst naar de zeven gevangenen die uit het concentratiekamp Westhofen weten te ontsnappen. Voor hen zijn in het concentratiekamp zeven kruisen opgericht. Zes ontsnapten worden weer gepakt en opgehangen. Een van hen, de communist Georg Heisler, niet. Hem lukt het om uit de handen van de nazi’s te blijven. Aan het zevende kruis sterft niemand. Uiteindelijk worden de zeven kruisen omgehakt en verbrand. De gevangenen in Westhofen verwarmen zich daaraan. We voelden allemaal, luiden de laatste regels van het boek, hoe diep en verschrikkelijk uiterlijke machten de mens tot in zijn binnenste kunnen raken, maar we voelden ook dat er in dat binnenste iets school wat onaantastbaar en onkwetsbaar was.

Centraal staat het communistische verzet tegen de nationaalsocialisten. Al komt er wel een Joodse arts, Löwenstein, in het boek voor. De Jodenvervolging speelt echter geen enkele rol. Hoe valt dit te verklaren? Anna Seghers wist tijdens het schrijven van haar boek natuurlijk heel goed dat de nazi’s het op de Joden hadden gemunt. Er zijn de nodige verklaringen aangedragen maar, meent Zehl Romero, geen van die verklaringen zijn voldoende overtuigend. De biograaf van Anna Seghers voegt daaraan toe: Seghers musste zu dieser Zeit zunehmend Angst haben um sich und ihre Familie, weil sie jüdischer Herkunft waren, wollte sich aber in erster Linie als Deutsche sehen, die mit ihrem Werk für ein ‘anderes’ Deutschland sprach, in dem ethnische Abstammung keine Rolle spielte. Ik denk dat dit een correcte samenvatting is. Voor Anna Seghers zal dit ook de hoofdreden zijn om in 1947 naar Duitsland terug te keren. Zij wilde meewerken aan een ander, niet nationaalsocialistisch en niet kapitalistisch Duitsland. Denn wir beschreiben ja nicht, um zu beschreiben, sondern um beschreibend zu verändern, schreef ze. Het is haar literair credo dat ze ook zo heeft omschreven: Wenn man schreibt, muss man so schreiben, dass man hinter der Verzweiflung die Möglichkeit und hinter dem Untergang den Ausweg spurt.

Aan haar verlangen naar een ander, beter Duitsland is Anna Seghers een leven lang trouw gebleven. Dit betekent niet dat haar Joodse wortels niet belangrijk waren. Dat zij Jodin was, behoorde echter vooral tot de private sfeer, waarover ze altijd zeer terughoudend is geweest, zelfs in haar contacten met vrienden. Dass heisst jedoch nicht, schrijft Zehl Romero, dass sie jüdisches Schicksal völlig vedrängte. Es steht zwar auch im Exil und danach keineswegs im Mittelpunkt ihres Werks, doch am Rande, wie so vieles, was die Autorin persönlich tief berührte, ist es immer wieder präsent.

In haar tijdens haar ballingschap in Mexico geschreven verhaal Der Ausflug der toten Mädchen hoort Anna Seghers dat iemand haar roept met de naam Netty:

Mit diesem Namen hatte mich seit der Schulzeit niemand mehr gerufen. Ich hatte gelernt, auf alle die guten und bösen Namen zu hören, mit denen mich Freunde und Feinde zu rufen pflegten, die Namen, die man mir in vielen Jahren in Strassen, Versammlungen, Festen, nächtlichen Zimmern, Polizeiverhören, Büchertiteln, Zeitungsberichten, Protokollen und Pässen beigelegt hatte.

Anna Seghers heeft zich na 1947 blijvend in de toenmalige DDR gevestigd. Is ook in die tijd nog iets terug te vinden van Netty Reiling? Om die vraag te beantwoorden, moet ik nog een column over haar schrijven.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon