sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 25 januari 2013

De Nederlandse vertaling van Ravensbrück, de roman van Steve Sem-Sandberg over Milena Jesenská, is uit en heb ik nu gelezen. Dus kan ik mijn column van twee weken geleden vervolgen. Daarin schreef ik dat Milena, begin 1920 op bezoek in Praag, Kafka aansprak in het bekende café Arco en hem vroeg zijn verhalen in het Tsjechisch te mogen vertalen. Bovendien citeerde ik de eerste brief van Kafka, geschreven vanuit pension Ottoburg in Merano, waar Kafka sinds april 1920 verbleef. In die brief beschrijft hij Milena zoals hij zich haar herinnert, niet zozeer haar gezicht maar vooral haar gestalte en haar kleding en hoe zij weer wegging tussen de tafels van het café.

In Ravensbrück vermeldt Sem-Sandberg echter dat Milena, op bezoek in Praag, herfst 1919 in café Arco aangesproken werd door Stanslav Neumann, de redacteur van het tijdschrift Kmen. Neumann vroeg haar, schrijft Sem-Sandberg, Kafka’s verhaal De stoker voor dat tijdschrift te vertalen, waarna Milena zich maanden later schriftelijk tot Kafka wendde. Kafka werd toen al voor zijn longtuberculose verpleegd in het sanatorium in Zuid-Tirol.

Bij het opschrijven van de passage over café Arco in mijn vorige column had ik mij gebaseerd op het boek van Jacqueline Raoul-Duval, Kafka in Love, waarin de ontmoeting tussen Kafka en Milena in café Arco gedetailleerd is beschreven. Dat had ik in het kort overgenomen.

In de jaren vóór 1918 had Milena echter al regelmatig met vriendinnen café Arco bezocht. Daar had zij Ernst Polak ontmoet met wie zij 16 maart 1918 was getrouwd, waarna het paar naar Wenen verhuisde. Zou Kafka, zo dacht ik, misschien uit die eerdere periode nog een herinnering hebben aan Milena? Het bleef me bezig houden en ik wilde dus nagaan hoe het zat.

Vaststaat dat Kafka in Praag café Arco wel eens placht te bezoeken. Es werfelt und brodelt und kafkat und kischt, spotte Karl Kraus over de Arconauten. Het was een bekend literair café dat Hartmut Binder heeft opgenomen in Wo Kafka und seine Freunde zu Gast waren, Eine Typologie des Prager Kaffeehauses. Binder schrijft dat Kafka in café Arco Milena ontmoette die seit 1917 in Wien lebte, aber gelegentlich zu Besuch in ihre Heimatstadt kam (1917 moet overigens 1918 zijn). In zijn boek Kafkas Welt, Eine Lebenschronik in Bildern, is Binder explicieter: Anlässlich eines Anfang 1920 stattfindenden Besuchs in ihrer Heimatstadt … traf sie mit Kafka im Café Arco zusammen. Dat neemt Binder dus als vaststaand aan. Over wat toen tussen Kafka en Milena is besproken, is Binder minder zeker: … und bat ihm vermütlich, ihr die tschechischen Übersetzungsrechte für den Heizer einzuräumen.

Dus nog maar eens twee Kafkabiografieën geraadpleegd. Nicholas Murray schrijft dat Kafka Milena in 1919 in een Praags café had ontmoet. Reiner Stach daarentegen laat in het midden wanneer precies een bezoek van Milena aan Praag plaats had, eind 1919 of begin 1920. Vermoedelijk, schrijft hij, was het dit bezoek dat het Milena mogelijk maakte zich met Kafka te verstaan. Anders dan Binder, neemt Stach als vaststaand aan dat Milena Kafka niet lang voor het begin van de briefwisseling over het vertalen van zijn verhalen heeft aangesproken.

Dit alles is natuurlijk literatuurgeschiedenis op de vierkante millimeter en zo heel belangrijk is het niet. Het brengt mij wel bij een vraagteken dat ik bij het boek van Sem-Sandberg zet. Zijn boek is aangekondigd als roman, niet als biografie. Een roman geeft in geval van ontbrekende of tegenstrijdige informatie natuurlijk meer ruimte dan een biografie. Sem-Sandberg heeft die ruimte echter als het ware weer ingeperkt door teksten van Milena en ook van anderen in de verhaallijn over te nemen. Zo blijft zijn boek enigszins hangen tussen roman en biografie.

Sommige teksten, helaas vaak alleen maar flarden van de oorspronkelijke artikelen, zijn afkomstig uit Milena’s eigen boeken of uit biografieën over haar. Sem-Sandberg, die kennelijk het Tsjechisch beheerst, heeft daarnaast in Praag onderzoek gedaan en kranten en tijdschriften geraadpleegd waarin Milena heeft gepubliceerd. Dat is winst, immers extra informatie die in andere boeken ontbreekt. Waaraan ik echter meteen toevoeg dat ik door het lezen van het boek van Sem-Sandberg geen andere kijk op Milena heb gekregen. Over de relatie van Kafka en Milena blijven de Briefe an Milena dé bron met naar mijn mening als beste commentaar Die Jahre der Erkenntnis van Reiner Stach. Over het verblijf van Milena in Ravensbrück is het boek van Margarete Buber-Neumann, die met haar in het kamp veel contact heeft gehad, de bron bij uitstek.


Steve Sem-Sandberg, Ravensbrück,
Een duizelingwekkende roman over Milena Jesenská,
vertaling Geri de Boer, Anthos, Amsterdam 2013.

Milena Jesenská was een spil in het rijke Joodse culturele leven van voor de Tweede Wereldoorlog staat op de kaft van Ravensbrück. Dat is niet zonder meer onjuist maar kan mogelijk de indruk wekken dat Milena zelf Joods was. Dat was niet het geval. Een bijzondere vrouw was zij zeker, een levend vuur schreef Kafka begin mei 1920 vanuit Merano aan Max Brod. Milena was, vermeldt de kaft, spontaan, luidruchtig en onstuimig, alles wat een vrouw niet hoorde te zijn. Een eigenzinnige vrouw dus. Niet alleen in haar jonge jaren maar ook later toen zij zich tegen de nationaalsocialisten verzette, wat zij in Ravensbrück, slechts 47 jaar oud, met de dood heeft moeten bekopen. Over die laatste periode nog enkele opmerkingen. Ook om toch tot het lezen van het boek van Sem-Sandberg aan te moedigen.

De Duitsers vielen 15 maart 1939 Tsjecho-Slowakije binnen en Praag werd de hoofdstad van het protectoraat Bohemen en Moravië. Milena begon te schrijven voor het illegale blad V Boy (Ten strijde) en werd lid van een verzetsgroep die vooral Joden in veiligheid bracht. Voor hen stelde Milena haar huis in Praag open en Von Zedtwitz, een medisch student met een auto, bracht hen naar de Poolse grens. Ook Von Zedtwitz behoort tot The Righteous Among The Nations. Op de site van Yad Vashem staat zijn ‘testimony’ over Milena: Milena impressed me as a most intelligent woman, who had great political wisdom, and was incredibly courageous.

Milena is 11 november 1939 door de Gestapo gearresteerd. Vanuit een Praagse gevangenis is ze naar Dresden overgebracht waar haar proces plaatsvond. Meewerken aan illegale bladen was het verwijt, maar daarvan ontbrak het bewijs. Niettemin is Milena naar het concentratiekamp Ravensbrück gedeporteerd. Voorjaar 1940 kon Milena nog een laatste, ontroerende brief schrijven aan haar achtergebleven dochter, Honza, gedeeltelijk overgenomen in het boek van Sem-Sandberg: Je schreef eens dat je ook van me zou houden als ik oud werd, weet je nog? Ik ben al oud, liefje. Een oude moeder, die niemand anders heeft dan jou. Maar dat is veel. Ik ben ontzettend rijk, Honza, en blij, omdat ik jou heb.

Milena, in de woorden van Buber-Neumann, behoorde tot de weinigen die niet in staat waren onverschillig en afgestompt te raken. Zij was moedig en deed in Ravensbrück alles wat in haar vermogen lag om patiënten te redden die het risico liepen in de gevarenzone te belanden. Als politieke gevangene kreeg Milena werk in het Krankenrevier van het kamp. Daar ontdekte ze dat een arts, Rolf Rosenthal, en een vrouwelijke Kapo, Gerda Quernheim, patiënten en in het kamp geboren baby’s ombrachten. Milena gaf hen aan bij Ludwig Ramdohr, het hoofd van de Gestapo van het kamp. Ramdohr arresteerde Rosenthal en Quernheim. Misschien dacht hij aan zijn eigen positie en zijn toekomstige carrière. Wat daarvan ook zij, de arrestatie was een feit en Milena bleef buiten schot. Het had, schreef Buber-Neumann, voor haar ook heel anders kunnen aflopen.

Deze moedige vrouw stierf alsnog 17 mei 1944. Haar nieren waren aangetast en daarvoor is ze niet goed behandeld. Milena is één van de ongeveer 90.000 vrouwen die in Ravensbrück het leven heeft verloren.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon