sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 15 oktober 2010

Een heerlijk boek, schreef ik vorige week over Der Pojaz, de kort geleden opnieuw uitgeven roman van Karl Emil Franzos. Jammer genoeg is er geen Nederlandse vertaling, want Franzos kan goed schrijven en de roman uit het eind van de 19e eeuw is nog steeds heel leesbaar en bovendien vaak erg geestig. Vielleicht muss man alter geworden sein, mehr erfahren und mehr gelitten haben, um das “Lächeln unter Tränen” zu erlernen, schrijft Franzos in zijn voorwoord tot de roman. Hij heeft ook lang geaarzeld om Der Pojaz te schrijven. Ich wollte die jüdische Volksseele tiefer als bisher ergründen lernen. Veel meer dan in zijn eerdere boeken is het Franzos met zijn roman gelukt wat hij zijn belangrijkste opdracht als schrijver heeft genoemd: den Gegensatz zwischen dem Judentum des Ostens und dem Westens ausgleichen zu helfen. Franzos moet hebben begrepen dat hij een belangrijk boek had geschreven. Toch heeft hij de roman tijdens leven niet in het Duits gepubliceerd. Het lijkt erop dat het opkomend antisemitisme aan het eind van de 19e eeuw hem heeft weerhouden een judenfreundliche roman te publiceren, een roman bovendien die, verkeerd begrepen, voer voor antisemieten zou kunnen zijn. Hij wilde hen geen argumenten in handen spelen.

Der Pojaz is de bijnaam van de hoofdpersoon, Sender (Alexander) Glatteis. Pojaz betekent hansworst of grappenmaker, een bijnaam die Sender heeft gekregen omdat hij anderen goed kan nadoen en hij daarvan ook ruim gebruik maakt om de nodige streken uit te halen. Sender wordt in Barnow opgevoed door een pleegmoeder, Rosel Kurländer, omdat zijn beide ouders niet meer leven. Lange tijd weet Sender dat niet. Zijn pleegmoeder heeft het hem niet verteld omdat zijn vader, Mendele Glatteis, een in heel Galicië bekende sjnorrer was en zij niet wil dat Sender dat ook wordt. Haar opvoeding van Sender tot een rechtgeaarde Jood is tegelijk hard en liefdevol. Een rechtgeaarde Jood betekent in Barnow een chassidische Jood. En dat past de eigenzinnige en intelligente Sender niet.

Ook in deze roman toont Franzos zich een aanhanger van de Haskala. Hij zet zich af tegen het chassidisme. Barnow is een Winkel der Erde, wo die Binde des religiösen Vorurteils den armen Menschen so dicht um die Augen liegt. Het cheider komt er ook niet best vanaf, hij noemt het zelfs een Schandfleck des orthodoxen Judentums. Al in het begin van het boek komt deze uitval voor:

Der Jude hat hebräisch lesen und schreiben gelernt; die Thora, der Talmud habben seinen Verstand bis zur Spitzfindigkeit geschärft, ihm einen heissen Wissendurst erweckt, aber befriedigen kann er ihn nur immer aus derselben Quelle: dem uralten Wissen der Väter. Von der modernen Bildung halt ihn ja ebenso der Wille der Machthaber, wie der eigene fromme Wahn fern!

Als Sender een keer naar de wonderrabbi van Sandagora wil gaan, bezoekt hij het nabij gelegen Czernowitz waar een theatervoorstelling van de koopman van Venetië te zien is. De figuur van Shylock (Schajlok hoort Sender) fascineert hem. Met veel humor beschrijft Franzos hoe Sender Shylock als Jood beleeft. Vooral de passage waarin de Joden fel en bitter door de christenen worden vervolgd, grijpt Sender aan. Daar had hij op die manier nog niet over nagedacht. In Polen was dat nu eenmaal zo, meende hij. Maar nu zijn hem de ogen geopend voor het bloedige onrecht dat de Joden moeten dulden.

Sender heeft zijn roeping gevonden. Hij wil toneelspeler worden. Hij wil Shylock spelen. De leider van het toneelgezelschap ziet zijn talent en geeft hem opdracht zich eerst te ontwikkelen en Duits te leren. Na twee jaar kan hij zich dan bij het toneelgezelschap aansluiten.

Duits leren is in Barnow echter geen eenvoudige zaak. Duitse boeken mogen de Joden niet lezen, weil die Chassidim sagen, dass es eine Sünde gegen Gott ist. Duits leren moet dus heimelijk, maar Sender durft het wel aan en vindt bovendien een Joodse uitweg: “Vor dem Thora in der Betschul hängt ja auch ein Vorhang”, plegte er später darüber zu sagen, “Mein Plan war meine Thora... “. Een naar het dorp gestuurde soldaat, Heinrich Wild geheten, en een monnik uit het dominicaner klooster worden zijn leermeesters. Ook moet Sender zich teweer stellen tegen allerlei onheil dat zijn toekomst als toneelspeler op het spel kan zetten, zoals een hem opgedrongen huwelijk en de verplichting om langere tijd in het leger te dienen. In een brief aan de leider van het toneelgezelschap verzucht Sender: Sie haben mich auf einen Berg herausgeführt und haben mir von fern das gelobte Land gezeigt. Moses hat sich mit dem Anschauen begnügen können, denn er war schon sehr alt, aber mir blutet das Herz ...

Al wil Sender graag toneelspeler worden, hij is en blijft een rechtgeaarde Jood. Als het lente is, denkt Sender vol vreugde aan zijn toekomst als toneelspeler want de twee hem opgedragen leerjaren zijn gelukkig bijna voorbij. Hij pakt het gebedenboek van zijn vader dat Rosel Kurländer hem heeft gegeven. Mit anderer, höherer Empfindung als sonst langte er nun die Gebetriemen aus dem Schrein und schlug sein Andachtsbuch auf, das Morgengebet zu sprechen. Zo verbindt Franzos de wens van Sender toneelspeler te worden met een gelovig Joods leven. Sender ontdekt later dat in het gebedenboek (waarvan enkele bladzijden waren dichtgeplakt) is geschreven dat het eerst van zijn grootvader was en daarna van zijn vader die de wens uit, dat het gebedenboek eens aan zijn zoon zal toebehoren. Het is das Bindeglied zum Judentum.

Op een gegeven moment komt het uit dat Sender heimelijk Duits heeft geleerd en de rabbijn schreeuwt: Elender, du kannst diese Buchstaben lesen. Een straf moet volgen maar men vindt toch een bevredigende oplossing waarmee ook de rabbijn kan instemmen. Er zijn namelijk in het dorp enkele Joden die om hun beroep te kunnen uitoefenen wel Duits moeten kennen, zoals de apotheker en de verkoper van loten, Dividl Morgenstern. Bij Dividl Morgenstern mag Sender gaan werken. Opvallend is verder de vriendschap die ontstaat tussen Sender en de huwelijksmakelaar Itzig Türkischgelb, een vriendschap die eigenlijk indruist tegen diens belangen. Franzos laat in deze en andere passages zien dat de roman in een overgangstijd speelt. Ook binnen het Ostjudentum kan de ontwikkeling niet worden tegengehouden.

Uiteindelijk komt Sender in contact met een rondreizend toneelgezelschap en ontmoet Sender een in zijn tijd beroemde toneelspeler, Bogumil Dawison, die met veel succes Shylock heeft gespeeld. Maar Sender is intussen ernstig ziek geworden, hij hoest bloed, al zijn ontberingen hebben hem lichamelijk aangetast. Toneelspeler van beroep zal hij niet worden en hij sterft te midden van degenen die van hem houden.

Der Pojaz geeft een indringend beeld van het jodendom in Galicië aan het eind van de 19e eeuw. Het is tevens een Bildungsroman waarin het kunstenaarschap centraal staat. Kunstenaars en ook schrijvers passen veelal niet in een streng keurslijf. Zij houden ons scherp en helpen ons verder.

“Was suchst du in den Büchern?”
“Wissen”, sagte Sender. “Die Bildung”.

Toen Franzos in 1893 zijn roman had beëindigd, leefde in Galicië, in het plaatsje Werbowitz, een driejarig jongetje met de naam Jessaja Szajko Gronach. Hij zou de weg gaan die voor Sender Glatteis gesloten bleef.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon