Staatsburgerschap en nationaliteit

Harry Polak

vrijdag 25 september 2020

Uzzi Ornan, een Israëlische linguïst en activist, weigerde in 1948 bij de oprichting van de staat Israël te worden ingeschreven als ‘Joods’. Hij was strikt seculier en beschouwde de omschrijving van zijn identiteit in termen van ‘Joods’ als religieus en daarom in zijn geval volkomen onjuist. Hij zag zichzelf als ‘Hebreeër’. De autoriteiten van de burgerlijke stand accepteerden toen zijn zienswijze.

In 2000 diende Ornan het verzoek in om te worden omschreven als ‘Israëli’ in plaats van ‘Joods’. Op het Israëlische identiteitsbewijs stond in die tijd tot welke natie je behoorde, dus: Joods, Arabisch, Druzisch en dergelijke. Dat is sinds 2005 niet meer het geval. Zijn verzoek werd in tegenstelling tot eerder geweigerd, waarop hij naar de rechter stapte. Ook die wees zijn verzoek af. Hij procedeerde door tot en met het Hooggerechtshof dat in 2013 tot de slotsom kwam dat de eerdere rechters juist hadden beslist: Israëli’s vormen géén natie!

Onlangs schreef ik een artikel schreef onder de prikkelende titel “Bestaat het Israëlische volk?” voor een Joods blad in Nederland. Op dat moment was ik nog niet op de hoogte van bovenstaande. Het stuk werd tot mijn grote teleurstelling afgewezen. Dat was niet eens zozeer omdat mijn antwoord op de vraag of het Israëlische volk bestaat, ontkennend was. Het kwam vooral omdat er een passage in stond over Joods worden waar de redactie het volstrekt mee oneens was. Ik stelde dat Joods worden primair een kwestie is van toetreding tot het Joodse volk. De toelatingsprocedure is weliswaar religieus van aard – nogal logisch, de procedure is in handen van rabbijnen gelegd – doch in essentie is Joods worden naar mijn stellige overtuiging een zaak van naturalisatie. Ik werd gesterkt in dat idee door een passage uit het boek Letters To My Palestinian Neighbor van Yossi Klein Halevi. Hij stelt dat het geen toeval is dat Ruth bij toetreding tot het jodendom zegt: uw volk is mijn volk, uw God is mijn God. Het volk (de stam, de groep) komt éérst, daarna komt God (lest best, zullen we maar zeggen). Klein Halevi omschrijft het zo: “The foundation of Jewishness is peoplehood.”

Joods zijn betekent dat je deel uitmaakt van het Joodse volk óf – in het geval van toetreding – er ten diepste bij wilt horen. Het Joodse volk is nogal naar binnen gekeerd. Toch is het beslist geen afgesloten groep, want er is ruimte om in te voegen – zij het dat het geen gemakkelijke weg is. Joden worden geacht religieus te zijn, maar er zijn tal van Joden die dat niet zijn. Die zijn daarom niet minder Joods. Als Joods zijn louter een zaak van religie was, zouden niet-religieuze Joden geen Joden meer zijn. Het is wel zo dat als Joden een andere religie aannemen, zij zich losmaken van het jodendom en óók van het Joodse volk. Geschmadde Joden zijn formeel niet langer Joods. Joden die areligieus, atheïst of zelfs antireligieus zijn, blijven echter nog steeds Joods. Spinoza, die de banvloek over zich heen kreeg, omdat hij een ander Godsbegrip voorstond, trad niet toe tot een andere religieuze gemeenschap en bleef daarom Joods. Hij hoort daarom ten volle bij de Joodse erfenis.

Het is een beetje uitzonderlijk met Joden. Joden als volk hebben een eigen religie. Als je enkel en alleen om religieuze redenen Joods wilt worden en verder niks hebt met Joden dan heb je pech, want dat kan niet. Joods worden betekent dat je na de gioer (het op religie gebaseerde toetredingsproces) automatisch toetreedt tot het Joodse volk en zijn religie.

Het komt ook bij andere volken voor dat die voornamelijk één religie aanhangen: Italianen zijn overwegend rooms-katholiek. Dat delen ze met Spanjaarden, enzovoort. Bij Joden gaat die vlieger niet op. Alleen Joden (als volk) zijn Joods.

Natuurlijk kan je best Nederlands én Joods zijn. Alleen ben je dan Nederlands van nationaliteit in de zin van staatsburgerschap. Als je als Nederlands staatsburger Joods bent dan maak je etnisch (een beetje vies woord eigenlijk) deel uit van het Joodse volk. Nederlandse Joden zijn geen etnische Nederlanders, al maakt hen dat in termen van burgerlijke rechten en plichten niets minder dan etnische Nederlanders. Trouwens, wat zijn in hemelsnaam etnische Nederlanders? Er is om allerlei redenen zoveel vermenging opgetreden onder Nederlanders dat je hard moet zoeken. En dan is de hamvraag wáárnáár. Bij Japanners of IJslanders ligt dat mogelijk een beetje anders. Als eilandbewoners zijn die volkeren nogal op zichzelf gebleven.

Het artikel over het mijn inziens niet-bestaande Israëlische volk werd gelukkig wel aanvaard door het blad ALEH van Nederlandse immigranten in Israël (oliem). Zij het als discussiestuk, want in de redactie ontstond er gelijk een debat over. De passage over Joods worden, werd wat aangevuld, maar niet ingrijpend gewijzigd, zoals de redactie van het Joodse blad in Nederland tot mijn ongenoegen deed. Met de aanpassing door de redactie van de ALEH kon ik leven.


Artikel in ALEH, het blad van Irgoen Oleh Holland. Klik hier voor het hele artikel op Twitter

Uzzi Ornan moet nu zo’n 93 jaar zijn. Als hij tenminste nog leeft, wat ik voor hem hoop. Als linguïst is het niet zo vreemd dat hij zich beschouwt als Hebreeër. Hebreeuws is immers zijn vak. Als Jood (al is dat zijn geval ‘vloeken in de kerk’) zou hij moeten weten dat Joden niet per se religieus hoeven te zijn, al is religie onmiskenbaar de ruggengraat van het jodendom. Maar was het niet de Allerhoogste zelf die zei dat Zijn volk Hem mag verlaten, als ze maar niet Zijn Tora verlaten? Waarna je vervolgens middenin een Joods discussie kunt belanden over wat de Tora nu precies inhoudt en daarmee wat de Allerhoogste van ons mensen (Joden en niet-Joden) verlangt.

Oké, 613 mitswot, dat zeggen de rabbijnen die het jodendom hebben omgeturnd na de verwoesting van de tweede Tempel. Formeel zijn alle mitswot even belangrijk (er zijn nogal wat mitswot die je alleen in Israël kunt praktiseren). Mij maak je niet wijs dat moord als overtreding hetzelfde is als het verbod om linnen en wol tegelijk te dragen (sjatnez). Dus de orthodoxe interpretatie (mitswot, mitswot, mitswot) en de meer liberale (de ene mitswa is de andere niet) kúnnen naast elkaar bestaan zonder dat je “het” jodendom in al zijn uit de onderlinge discussies blijkende pluriformiteit (!) tekort doet. Met de kanttekening dat dat nota bene in Israël niet kan vanwege het orthodoxe monopolie waaraan bizar genoeg door de staat nog steeds wordt vastgehouden.

Het is allemaal een kwestie van lezing, uitleg, interpretatie, discussie. Dat geldt ook voor de vraag of Israëlische staatsburgers allemaal tot één volk behoren dan wel tot meerdere volken behoren. Belangrijker is wat mij betreft dat ze als landsbewoners hebben afgesproken dat zij iets willen maken van het land (Israël) waar ze met z’n allen staatsburger van zijn. Israël, het Jóódse land bij uitstek. Oeps, oiwawoi, dat is weer een andere discussie.

7 + 1 = ?
Hitler hield er geen rekening mee of je tot een andere godsdienst was toegetreden en dan niet meer tot het Joodse volk behoorde. ook al was gedoopt en non geworden, voor Hitler bleef je een Jood en de gevolgen weten we allemaal. En hoe zit het dan met al die Spaanse en Portugese Joden, die gedoopt waren? Weliswaar gedwongen, maar toch!
Spaanse en Portugese Joden kregen nog de kans om gedoopt te worden. Later kwamen diegenen die naar Nederland gevlucht waren (en werden toegelaten!) terug op de gedwongen doop en herwonnen hun Joodse identiteit. De nazi’s met hun biologisch antisemitisme gaven Joden die mogelijkheid niet. Israël is overigens geen reactie op het nazisme, zionisme is veel eerder ontstaan en het is het antwoord op het aloude Europese antisemitisme. Eerst christelijk geïnspireerd, later biologisch “gefundeerd“. Zionisme werd ook het antwoord op de uitbarstingen van jodenhaat in de islamitische wereld na de oprichting van de staat Israël. Die explosie van antisemitisme kon alleen plaatsvinden omdat er in de islam al een kiem was van antisemitisme, net zoals in de westerse wereld het nazistische antisemitisme met de sjoa/holocaust als gevolg kon wortel schieten dankzij eeuwen van christelijk anti-judaïsme. De Israëlische Wet op de Terugkeer, die Joden de mogelijkheid geeft om Israëli te worden, Is overigens later veranderd, waarbij rekening werd gehouden met slachtoffers van de nazi’s. In Israël heeft men tot op heden verzuimd om een werkbare oplossing te vinden voor de discrepantie tussen de naziwetten over “Joods-zijn” en de halacha, de Joodse wet over wie Joods is of kan worden. Er zijn wel verdienstelijke pogingen geweest, doch die zijn telkens gestrand omdat het orthodoxe rabbinaat geen greintje macht uit handen wilde geven.
Ik blijf het een ingewikkelde kwestie vinden ondanks deze uitleg. Jodendom is niet alleen een religie, maar een Jood behoort ook tot een volk, schrijft u. Maar daarna zegt u dat wanneer een Jood van religie verandert, hij of zij niet langer als Jood beschouwd wordt. Dan is het toch de religie die bepaalt of iemand Joods is? En wanneer een niet-Jood Joods wil worden, maar niet gelovig is, dan zou hij/zij dus tijdens de gioerperiode moeten gaan huichelen, maar mag wel uitkomen (zolang men niet in de gaten heeft dat de persoon niet eerlijk is), terwijl iemand die niets met het Joodse volk te maken wil hebben, maar zich alleen aangetrokken voelt tot het Joodse geloof, dat niet mag. En wanneer ik dan de boeken van Shlomo Sand lees - die zichzelf niet langer Joods noemt - is iemand alleen Joods wanneer hij gelovig is en is het idee van een Joodse nationaliteit pas ontstaan oiv het nationalisme in Oost-Europa. Daarvoor waren Joden een religieuze natie. Ik kom er niet uit.
Beste Anat, ik zal niet beweren dat het heel simpel is. Maar dat komt vooral omdat mensen vastzitten aan het idee dat Joden louter aanhanger zijn van een religie en meer niet. Als dat onjuiste idee wordt losgelaten is het wel te volgen. Zie het zo: Joden zijn primair een soort van uitgebreide familie, een groep van verwante stammen, een natie. Binnen dat volk is één religie geldend. Joden als volk hebben nu eenmaal een verbond gesloten met hún Eeuwige. Als je die religie loslaat door over te gaan tot een andere godsdienst stap je uit de familie. Dat mag, maar je houdt dan op Joods te zijn. Bij geboorte was je Joods, maar bij het volk en zijn religie willen horen, is passé. Je maakt je er actief van los. Dat geldt ook als je je op een andere manier met veel inzet fel verzet tegen de familie en bijvoorbeeld een ontzettende antisemiet, aanhanger van het nazisme wordt. Je kunt je ook losmaken door stilletjes te assimileren. Joden die dat deden stuitten nogal eens op antisemitisme en zochten dan niet zelden de weg terug. Iemand die anti-religieus is maar wel bij het Joodse volk wil horen zal zich tijdens de gioerperiode wel van alles eigen moeten maken wat met religie te maken heeft. Als hem of haar dat heel erg gaat tegenstaan dan komt zo iemand niet ver. Dat kan ik u op een briefje geven. Daarnaast zijn er mensen die puur vanwege de religie Joods willen worden. Die zullen vast wel door de gioerprocedure heenkomen, maar daarna wellicht problemen kunnen krijgen. Ze zijn deel geworden van het Joodse volk met zijn band met Israël (volstrekt kritiekloos of boordevol kritiek, kan allebei) en meer van dat soort Joodse, niet per se religieuze zaken. Zo iemand dreigt de aansluiting te gaan missen met de groep waarbinnen het niet alleen om religie draait (behalve bij de ultraorthodoxie). Of in ieder geval dreigt zo iemand geen band te hebben met Joden die zich niet zo bezighouden met religie. Het idee van een Joodse natie is zo ongeveer zo oud als het jodendom. Am (dat is volk) Jisraeel is zo oud als Jeruzalem. Shlomo Sand staat nogal alleen met zijn opvattingen dat Joden als volk een soort construct zijn. Joden zijn al heel lang een natie met een eigen geloof. Voor de Franse revolutie sprak men in Nederland van ‘de Joodse natie’. En terecht. Om na de Franse revolutie Nederlander te kunnen worden, moesten Joden afstand dan van hun Joodse nationaliteit en werd jodendom beperkt tot een religie. Het nationalisme ontstond niet alleen in Oost-Europa, net zo goed elders in Europa. Joden werden nogal eens uitgestoten, omdat zij niet tot enige Europese natie behoorden.
Bedankt voor de uitgebreide reactie! Shana Tova!
Nog weer even over uw antwoord nagedacht en ik heb nog één vraagje (hoop dat dat mag) Ik heb in het boek van Walter Laquer: History of zionism gelezen dat de meeste Britse Joden (maar zij niet alleen) erg gekant waren tegen het zionisme omdat zij Britten waren met het joodse geloof en dat wanneer zij zich zionist zouden gaan noemen - dwz vonden dat zij een eigen plek/staat zouden moeten hebben als Joden - zij niet meer loyaal waren aan Groot-Brittannië en dat zou het antisemitisme in de hand werken. En nu mijn vraag: wanneer het inderdaad zo is dat Am Jisrael is blijven bestaan na de verwoesting van de tempel en Joden dus een natie bleven - niet alleen een religieuze natie, maar ook zij die afkomstig waren uit Judea - hoe komt het dan dat de West-Europese Joden dit niet zo zagen? En hoe zit dat dan tegenwoordig? Behoren Joden dan tot twee naties (Nederlander en Jood?) Ik ben Joods omdat mijn moeder Joods was, maar heb geen religieuze opvoeding gehad, ben in Nederland ook nog nooit naar de synagoge geweest, heb geen enkele binding met andere Joden, maar ben wel geïnteresseerd in het jodendom, de geschiedenis, Israël, enz.. Ben ook al vaak in Israël geweest en voelde me er op een of andere manier thuis. Maar wat voor Jood ben ik dan?
U zegt steeds een “religieuze natie”. Mijn stelling is dat je Joods bent door geboorte, afkomst en dat is formeel genoeg om Joods te zijn. Voor religieuze Joden is dat uiteraard te weinig en ze hebben gelijk dat de religie of religieuze cultuur inhoud geeft aan het jodendom. Het is anders niet meer dan alleen afkomst, dus vorm zonder inhoud. Zij het dat er best veel Joodse cultuur is die niet per se religieus is en dat is ook inhoud. De Engelse Joden waren bang uit Engeland gezet te worden als zij zichzelf een natie zouden noemen met een eigen religie. Zij lieten hun identiteit dus van anderen afhangen uit angst. Wel begrijpelijk, maar daarom nog niet goed vanuit Joodse optiek. Zie ook wat ik schrijf over “de Joodse natie” en de gelijkstelling na de Franse revolutie. Over Nederlander en Joods zijn heb ik iets geschreven in mijn column. Dat ga ik niet herhalen. Hoe u zichzelf ziet, daar waag ik me niet aan. Zo te lezen bent u “technisch gezien” gewoon Joods. En heeft u er ook iets mee, want anders zou u zich niet thuis voelen in Israël. Kan zijn dat het gewoon met vakantiegevoel te maken heeft. “Joods zijn” en “Joods doen” zijn twee aparte zaken, al worden ze geacht in elkaars verlengde te liggen om het jodendom in stand te houden. Als van “Joods doen” nauwelijks sprake is dan ligt assimilatie op de loer. Er zijn Joden die daar bewust voor kiezen. Dat is aan hen!
Ik wil hier geen discussie voeren, maar het blijft voor mij onduidelijk. En ja, ik blijf Joden een religieuze natie noemen en ik zal uitleggen waarom. U schrijft: "Mijn stelling is dat je Joods bent door geboorte, afkomst en dat is formeel genoeg om Joods te zijn. " Ik ben Joods omdat mijn moeder Joods is en dat geldt ook voor mijn broer. Wij beide hebben kinderen die dan automatisch ook Joods zouden moeten zijn want "door geboorte, afkomst". En dan komt toch weer de religie om de hoek kijken want mijn kinderen zijn wel Joods, maar de zijne niet want zijn vrouw is niet-Joods. Zijn ene dochter liep in Israël tegen een leuke jongeman op, maar helaas, ze konden pas trouwen nadat zij uitgekomen was. Zou ditzelfde met mijn dochter zijn gebeurt dan was er geen vuiltje aan de lucht geweest. En dus is het toch weer de religie (of in het geval van mijn volgende voorbeeld, de antisemiet) die bepaalt of iemand wel of niet Joods is. Mijn moeder groeide op in een seculier, socialistisch nest, maar beide ouders Joods. Ze wist niet eens dat ze Joods was bij wijze van spreken. Maar toen kwam Hitler en werd ze met haar neus op de feiten gedrukt. Ook in dit geval was het dus iemand anders die bepaalde of ze wel of niet Joods was. Een kennisje van mij was gescheiden van haar niet-Joodse man en ontdekte de weg terug naar het jodendom. Maar om die weg terug te vinden moest ze naar sjoel, terwijl ze niet gelovig was en ging ze aan alle rituelen meedoen omdat ze erbij wilde horen, niet omdat ze erin geloofde. Ook in dit geval was het dus weer de religie die bepalend was. Dit 'probleem' houdt mij al een hele tijd bezig, maar hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik geloof dat Joods-zijn zonder religie niet bestaat. En dat er in Israël zoveel Joden zijn zonder religie? Ik zie hen als Israëliërs die een aantal Joodse gebruiken in ere houden zoals een ongelovige Nederlander Kerstmis viert met de kerstboom en Pasen met eieren, maar geen idee meer heeft van de oorsprong. Ik wil uw vraag "Bestaat het Israëlische volk" dus met ja beantwoorden en sluit me wat dat betreft bij Shlomo Sand aan al geloof ik niet dat de Asjkenazische Joden alleen afstammen van bekeerlingen. Zoals een paar jaar geleden een Joodse vrouw in Antwerpen antwoordde op de vraag "Zijn Joden een volk?" "Wij zijn een religieus volk".
Ik kan heel veel opmerkingen maken over wat u schrijft, maar overtuigen zal ik u niet. Wat ik tot slot wil doen is, wat vragen stellen en u (en mijzelf) aan het denken zetten. Beseft u dat de door u gewaardeerde Sand het bestaan van het Joodse volk glashard ontkent? Israël kan dan ook geen Joodse staat zijn volgens hem. Om die reden stelt hij dus dat er een Israëlisch volk moet bestaan. Want wie wonen er anders? Joden die in Israël wonen, gelovig of niet, zijn gewoon Joden. Net als Joden die elders wonen. Beseft u dat u een splitsing aanbrengt tussen Israëli’s van Joodse komaf en Joden elders? Durft u de stelling dat iemand als Anat Wilf die zichzelf ziet als Joods en als Israëlisch niet Joods zou zijn, omdat ze seculier en zionistisch is? Neem maar eens de moeite om dit college van haar aan te horen: https://youtu.be/OUom-jTdRZU Mogen Joden alsjeblieft zelf bepalen wie Joods is? Of moeten ze dat uit handen geven en aan anderen, aan antisemieten zelfs, overlaten? Natuurlijk kun je niet om anderen heen die jou onder dwang of zelfs met doodsdreiging hun regels willen opleggen, maar dat is daarmee nog geen goede zaak. Toch? Iemand die in sjoel aan alles meedoet, “gelooft” in ieder geval in het Joodse ritueel in het gebedshuis. In het jodendom (de religie) is gedrag, wat je doet vele malen belangrijker dan zoiets als geloof. Geloof je in God is geen primaire vraag in het jodendom. Er wordt gewoonweg vanuit gegaan dat de Eeuwige bestaat (al is die onzichtbaar e.d.) en dat het van eminent belang is om zijn (of haar) regels (mitswot) te volgen. Dat telt. In het jodendom draait het om afstamming (het volk) én om de mitswot (de religie). Voor niet-religieuze Joden, zeker in Israël, is er meer dan genoeg om hun Joods zijn voldoende zinvolle inhoud te geven, waarbij veel van de Joodse cultuur zijn wortels heeft in de religie. Maar Joods zijn is meer dan “alleen” een religie. Wat het precies wel is, daarover kunnen we eindeloos discussiëren.
Ik wil nog een keer reageren want de toon die nu gezet wordt, vind ik niet prettig. Ik krijg namelijk de indruk dat u zich aangevallen voelt en dat is absoluut niet mijn bedoeling. Indien zo, dan mijn excuses. Ik tob gewoon al heel lang met dit onderwerp en ik had gehoopt dat een gesprek nav dit artikel mij wat meer helderheid zou geven, maar eigenlijk vind ik het allemaal nog meer verwarrend dan voorheen. Ik kom op facebook zo vaak mensen tegen die mij aanvallen en zeggen dat ik niet-Joods ben omdat ik niet gelovig ben en dan kan ik daar eigenlijk niet goed op antwoorden en daarom ben ik verder op zoek gegaan. Ja, ook bij Shlomo Sand die ik gelezen heb en over wie ik verder geen waardeoordeel heb omdat hij ook veel dingen zegt waar ik het absoluut niet mee eens ben. Ik voel mij Joods - ben het volgens de Halacha ook - maar wat maakt mij dan tot die Jood wanneer ik niet gelovig ben en niet tussen andere Joden verkeer die mijn identiteit misschien mede kunnen bepalen? En wat is dat? Je Joods voelen? Maar ik ga niet voor andere Joden bepalen of zij Joods zijn of niet zoals u schreef. Ik wil het alleen voor mezelf weten. Ik ga die opname van mijn naamgenoot bekijken. Misschien dat het dan voor mij wat duidelijker wordt? In ieder geval bedankt voor de tijd die u hebt genomen om met mij in gesprek te gaan en ik wens u een prettig Soekot.
Op mijn beurt ook excuus als ik wat venijnig werd. Komt door het citeren van Sand, want wat hij doet is zeker een aanval op Israël en het Joodse volk. Hij noemt zich post-zionist, maar ik vind hem eerder een soort anti-zionist, zij het niet zo’n hele erge. Daarvoor is hij teveel Israëli en verknocht aan zijn land. Ik zal nog eens wat spreekbeurten van hem aanhoren. Net begonnen aan een Engelse voordracht van hem over zijn laatste boek met de vrolijke titel: Why I stopped being a Jew. Ik heb het vermoeden dat Anat Wilf voor u een steuntje in de rug kan zijn. Zij noemt zichzelf atheïst, maar net zo goed Joods. En terecht! Dat komt omdat zij niet met religie, maar met de andere kern van het jodendom doende is: natie (afkomst) en zionisme. Gelukkig op een vooruitstrevende wijze, niet nationalistisch. Soekot sameach!

Columns 2021

Columns 2020

Columns 2019

Columns 2018

Columns 2017

Columns 2016

Doneren

Crescas kan niet zonder jouw steun. Met elke donatie, hoe klein ook, steun je onze activiteiten en zorg je dat wij nog meer voor Joods Nederland kunnen betekenen.