In de nieuwsbrief stonden per abuis verkeerde data voor de lezingen van Bart Wallet. De informatie op de website in inmiddels gecorrigeerd. In het cursusoverzicht staan nu de juiste data:

inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Harry Polak

Harry Polak (1947), psycholoog, was tot zijn pensionering in 2012 kwaliteitsadviseur in de geestelijke gezondheidszorg. Als voorzitter van de dialoogcommissie van de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam was hij een belangrijke en graag geziene bruggenbouwer. In maart 2016 maakten Harry en zijn vrouw alija. Ze wonen nu in Herzliya, vlakbij twee van hun drie dochters, Israëlische schoonzonen en kleinkinderen.

vrijdag 22 november 2019

Nu we in het oostelijk bekken van de Middellandse Zee wonen, ligt Griekenland om de hoek. Heel lang geleden brachten we daar enkele heerlijke vakanties door. Zowel in de periode dat we nog geen kinderen hadden als in de tijd daarna met onze eerste twee dochters (de jongste was er nog niet). Op een gegeven moment werden de vliegvakanties te duur, want de toentertijd zowat negentig procent kinderkorting was voorbij. Daarna kozen we Italië als bestemming voor onze autovakanties. Dat werd ook te kostbaar en het was best ver rijden. Frankrijk werd vervolgens ons reisdoel. Dat hebben we jaren achtereen gedaan, zoals veel Nederlanders. Telkens een ander stuk van het grote West-Europese land, dat zowel aan de Atlantische Oceaan als aan de Middellandse Zee grenst. Onze eerste Franse vakantie was in Normandië, waar we in een gîte bij een rooms-katholieke boer verbleven die ons vol vuur verhalen vertelde over zijn bedevaart naar Jeruzalem. De tweede keer zakten we af naar de Vendée, het jaar daarop naar de omgeving van Bordeaux en aldus maakten we een soort ronde van Frankrijk tegen de klok in.

Met Griekenland heb ik iets. Mijn tante, de zus van mijn vader z.l., was getrouwd met een Griek. Zij kreeg een zoon die niet oud is geworden en twee jongens had. Een identieke tweeling en dus achterneven van mij. Ze wonen beiden in een voorstad van Athene. De een is getrouwd en heeft kinderen, de ander is vrijgezel. Ze hebben ons wel eens opgezocht in Nederland, omdat ze op bezoek kwamen bij hun oma, en mijn broer is bij hen op tegenbezoek geweest in Athene. Zelf hebben we dat nog niet voor elkaar gekregen. Onze jongste dochter, man en kindje wel. Zij was nieuwsgierig naar haar Griekse familie en toen ze bij hen was, bleek de belangstelling wederzijds. Het was een allerhartelijkste ontmoeting.

We hadden dus eigenlijk weer eens naar Athene moeten gaan (in 1979 waren we daar voor het laatst), om mijn achterneven eindelijk eens in hun eigen woonomgeving te ontmoeten. Doch we kozen voor een stedentripje naar Thessaloniki, dat we vaag kenden van verhalen over een verdwenen Joodse wereld.

Er wonen weer - of nog steeds - Joden in de tweede stad van Griekenland. Bij lange na niet zoveel als vóór de Sjoa. In die tijd was ongeveer de helft of meer (!) van de inwoners Joods. In 1941 waren er 36 synagogen van allerlei uiteenlopende Joodse groeperingen uit diverse windstreken. Er is er nu zegge en schrijve nog één Joods gebedshuis van over, dat met buitenlands geld is gerestaureerd. We hebben die sjoel opgezocht en troffen een gesloten deur op woensdag. De dag daarop vertrokken we vroeg naar Tel Aviv, dus we hebben alleen de buitenkant kunnen bewonderen.

Het uitstapje naar Thessaloniki was ons tweede stedentripje vanuit Israël (als we onze reizen naar Barcelona waar onze middelste dochter woont, niet meetellen). De eerste trip was naar Venetië, vanwege de Biënnale, waar we volop van hebben genoten. Net als van al het overige dat deze unieke Italiaanse stad te bieden heeft. We zijn gek van Griekenland, maar op Italië zijn we écht dol. Diep triest dat Venetië steeds meer onder water loopt en er door de welig tierende corruptie in het geboorteland van de maffia tot nog toe veel te weinig aan is gedaan. Straks is te laat.

Ook in Thessaloniki was dit jaar toevallig een biënnale en deze Griekse stad met een internationaal verleden ligt net als Venetië aan het water. Maar daarmee houdt iedere vergelijking op. Geen kanalen, gondels en paleizen in Thessaloniki en de biënnale is nog geen schim van de Venetiaanse ‘tegenhanger’. Gelukkig kwamen we daar niet voor.

Denk niet dat we niet volop hebben genoten van de Macedonische stad die in 1912 weer bij Griekenland werd gevoegd. Het is een aangename stad vol met bars en terrassen waar de Grieken intensief gebruik van maken. Al rokend, want dat is daar nog heel erg in zwang.

Voor ons hangt er wel een schaduw over de stad vanwege de trieste en beschamende gebeurtenissen tijdens de Duitse overheersing, maar het is troostrijk dat er weer Joods leven is. Trouwens, Venetië is in dat opzicht evenmin onschuldig: daar werd het ghetto uitgevonden. Joden mochten er zijn, maar als het donker werd, moesten ze terug naar hun speciale woonwijk en werden alle bruggen opgehaald. Dát heeft Thessaloniki niet gekend.

Vanaf de vroege oudheid hebben Joden hun domicilie gezocht in Thessaloniki. De eersten kwamen naar alle waarschijnlijkheid vanuit Alexandrië omstreeks 140 vóór het begin van de gewone jaartelling, zoals Joden plegen te zeggen om het begin van de christelijke jaartelling aan te duiden. Het waren gehelleniseerde Joden. Later zochten veel Joden vanwege de vele pogroms in het christelijke Europa tijdens de Middeleeuwen hun heil in Saloniki, zoals de stad ook wel kortheidshalve wordt aangeduid. De grootste instroom kwam echter na de verdrijving van Joden uit Spanje in 1492. De Turkse Ottomanen, die toen heerser waren geworden in dat gebied, wat ze eeuwen hebben volgehouden, gaven de Joden toestemming om daarheen te vluchten. In één klap werd de stad één van de grootste centra van Joods leven en Joodse cultuur. Dat is lange tijd zo gebleven.

Nadat de Duitsers de stad in 1941 in bezit hadden genomen, werd vanaf 1943 een wreed einde gemaakt aan de eeuwenlange ruime Joodse aanwezigheid in de Macedonische stad. Met grote efficiëntie werden door de nazi’s de Joden van Thessaloniki in no time naar Auschwitz getransporteerd en omgebracht. Van de 46.091 Joden overleefden er slechts 1.950, hoewel ik ook andere cijfers heb zien langskomen.

Joden die terugkeerden, hadden het moeilijk om aandacht te krijgen voor wat ze hadden doorgemaakt. En tot overmaat van ramp hadden ze grote moeite om terug te krijgen wat was afgepakt. Dat is lang niet in alle gevallen gelukt. De Grieken zijn wat dat betreft na de oorlog niet veel beter geweest dan Nederlanders.

Na ons vierdaagse verblijf in Saloniki keerden we terug naar Israël, waar slechts een paar dagen later in het zuiden de rakettenregen vanuit Gaza losbarstte, nadat Israël een hoge leider van de Islamitische Jihad had geliquideerd. Volgens Israël ging het om een ticking bomb.

Ons uitstapje naar Griekenland en de korte, heftige laatste Gazacrisis leidde tot de volgende overpeinzing – mede ingegeven door een opmerking van de huidige directeur van Crescas. Joden pakken ondanks zware tegenslagen de draad weer op. Het Joodse leven in Thessaloniki gaat weer verder, ondanks de bijna uitroeiing tijdens de Sjoa. Het is gericht op het nu en de toekomst zonder het zwarte verleden te vergeten. Israël is nota bene in staat geweest vrij snel na de Sjoa goede relaties op te bouwen met Duitsland, het land van de moordenaars van het Europese Jodendom. Palestijnen zijn daarentegen nog steeds niet in staat om tot een echte vrede te komen met hun Joodse buren. Ze denken zelfs dat Israëli’s hen aandoen, wat Joden door de nazi’s en hun trawanten is aangedaan. Die aantijging is ronduit bizar en kwetsend. Maar als ze zich zo graag vergelijken met Joden qua slachtofferschap, waarom nemen ze dan geen voorbeeld aan de manier waarop Joden min of meer in het reine zijn gekomen met het verleden en met anderen die daarin een verschrikkelijke rol hebben gespeeld? Waarom zijn Palestijnen daar nog steeds niet toe in staat? Waarom niet?

Delen |

Reacties

Harry Polak

vrijdag 22 november 2019
De foto’s met de tekst over de Joden van Thessaloniki is niet te lezen. Vandaar hier de tekst die wel leesbaar is:

De joden van Thessaloniki
Thessaloniki, in Griekenland `Macedonische hoofdstad' genoemd als tegenwicht van Skopje, was begin vorige eeuw nog voor de helft joods. Veel Grieken worden daar niet graag aan herinnerd: de niet-joodse schrijver George Vafópoulos kwam in moeilijkheden toen hij in 1962 het oude Thessaloniki een `jodenstad' noemde. Dit incident en veel meer is te lezen in De joden van Thessaloniki in de Griekse literatuur, samengesteld door Hero Hokwerda. Het eerste deel wordt ingenomen door een novelle van Nikos Kokantzís, Gioconda, over een idylle tussen een jonge Griek en een joods meisje vlak voor de deportatie van bijna 48.000 joodse burgers door de Duitse bezetters.
F.G. van Hasselt
23 september 2005
Leestijd 2 minuten

Griekstalige joden woonden in deze stad sinds de hellenistische tijd. Paulus preekte in hun synagoge, voordat hij door andersdenkende joden werd verdreven. In de byzantijnse periode reisden er vanuit het mediterrane gebied joden naartoe, maar de grote toevloed kwam op gang na 1492 toen het een Ottomaanse stad was geworden. De sultans zagen de tienduizenden vluchtelingen uit Spanje, verdreven door koning Ferdinand en koningin Isabella, graag komen. Deze joden bleven Spaans spreken, een dialect dat Judezmo of Latino werd genoemd.

Hokwerda beschrijft hoe deze, grotendeels arme bevolking kon blijven profiteren van de ottomaanse tolerantie, al werd in de 17de eeuw korte tijd bekeringspressie uitgeoefend. In de 19de eeuw kwam het tot hervormingen voor alle minderheden, de zogenaamde Tanzimat, en aan de daaropvolgende economische opleving droegen de joden sterk bij. Ze drukten een eigen stempel op de stad die ze het `Tweede Zion' of `de moeder van Israël' noemden. Op zaterdagen bleef de haven gesloten. Er waren geen getto's – de joden met hun negentien synagogen waren overal in de stad te vinden.

Toen Thessaloniki in 1912 door de Griekse legers werd veroverd was dit voor de joden een moeilijke overgang. Een zware klap vormde ook de grote brand die in 1917 het stadscentrum verwoestte, en daarna de komst van tienduizenden Grieken die vanwege de militaire `catastrofe' in 1912 uit Turkije weg moesten. Deze zelfde `bevolkingsuitwisseling' hield het vertrek in van alle Turken, Bulgaren en tot de islam bekeerde joden (de dönme's). De stad `vergriekste', maar de joden pasten zich aan de nieuwe situatie aan. Desondanks stak bij veel Grieken een manifest antisemitisme op, dat met concurrentie te maken had en met een zekere nostalgie die joden koesterden naar de Ottomaanse tijd. In de jaren dertig kwam het zelfs tot pogroms. Onder de fascistoïde dictatuur-Metaxás (1936-41) werd het wat rustiger.

Dat zoveel joden werden weggevoerd was onder meer het gevolg van hun nog altijd geïsoleerde positie. Weinigen redden zich door de stad te verlaten. Onder hun omstreden rabbijn Koretz groeide een met de Duitse bezetter samenwerkende organisatie, een soort Joodsche Raad. Het gerucht werd verspreid dat de joden in het Poolse Krakau in arbeidskampen terecht kwamen. En joodse families bleven het liefst bij elkaar. Een roerend relaas in het boek gaat over een Griekse priestersweduwe die haar nieuwe, joodse echtgenoot vrijwillig vergezelde op zijn tocht naar de vernietiging.

Uit dit boek komt pijnlijk naar voren dat veel Grieken onverschillig stonden tegenover de vernederingen en deportaties van de joden. Beschamend was de wijdvertakte plundering van hun huizen en de ontruiming van de oeroude joodse begraafplaats. Zelfs in Duitsland bleven joodse begraafplaatsen gespaard. De circa drieduizend joden die na 1945 terugkeerden werden niet bepaald verwelkomd. Geconfronteerd met beschuldigingen van linkse sympathieën vertrokken velen uit het razend snel veranderd Thessaloniki naar Israël. Een monument verrees pas in 1997, toen de stad `Culturele hoofdstad van Europa' werd.

Gioconda. De joden van Thessaloniki in de Griekse literatuur. Samenstelling, vertaling en nawoord door Hero Hokwerda. Stichting Ta Grámmata, 452 blz. €25,–

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 23 september 2005

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
mei 2020Opnieuw op huizenjacht
mei 2020De Franse en de Noorse wet
apr 2020Zeventig plus
apr 2020Israël in coronatijd
mrt 2020De Verenigde Lijst
mrt 2020Hoofddoek
feb 2020Nog vier maanden
feb 2020Nog steeds geen huis
jan 2020Nieuw huis?
jan 2020Met Raoul en Frans struikelend door het Joodse land
dec 2019Verkiezingen 3.0
dec 2019Verhuizen
nov 2019Thessaloniki
nov 2019Wasmachineleed
okt 2019Cultuurverschillen van klein tot groot
okt 2019Ontheemd
sep 2019Na de verkiezingen
sep 2019Jong geleerd
aug 2019ING-belevenissen
aug 2019Dimitri
aug 2019Chidoesj strijdt verder voor gelijke rechten
jul 2019Doorbraak voor non-orthodoxie via strijdkrachten
jun 2019Op vredespad – tegen beter weten in?
jun 2019Sjabbat is geen zondag
mei 2019Verkiezingsdebat: in Nederland wel, in Israël niet
mei 2019Hoogste tijd voor Gaza 4.0
mei 2019Erfgenamen
apr 2019Verkiezingen voor de 21ste Knesset
mrt 2019Vlinders
mrt 2019Habrigada hajehoediet (הבריגדה היהודית)
mrt 2019Brabants bont
feb 2019Einat Wilf
feb 2019Longontsteking
jan 2019De gan
jan 2019Nazareth
dec 2018Conserverende aanslag
nov 2018De 30ste november
nov 2018Stadsparken
nov 2018Bitoeach sioedi (ביתוח סיעודי)
okt 2018Lokale verkiezingen
okt 2018Herzliya - Amsterdam v.v.
sep 2018Laat de UNRWA opgaan in de UNHCR
sep 2018Bezeq is niet HOT
aug 2018Israël als natiestaat
aug 2018Aardbevingen
jul 2018Familiebezoek
jul 2018Nederlanders over de grens
jun 2018Op stap naar Spanje
jun 2018Films en nieuws kijken
jun 2018Nederlandse taalles in Israël
mei 2018De Giro d’Italia en nog wat
mei 2018Jom Ha Sjoa
apr 2018Dialoog
mrt 2018Het huurcontract
feb 2018Oelpan (Hebreeuws les) – de volgende klas en nog wat
jan 2018Winkelsluitingswet
dec 2017Witgoed
nov 2017Geoefende analfabeten
okt 2017Thuis
okt 2017Israël. Hoe kun je dáár nou gaan wonen?
sep 2017Op en neer naar Nederland
aug 2017Hollanders ‘in den vreemde’
jun 2017Israël op zijn smalst
mei 2017Staaroperatie in het Assutaziekenhuis
apr 2017Stemmen vanuit Israël
mrt 2017Een jaartje verder
jan 2017Oelpan
okt 2016Tweedehands of nieuw?
sep 2016Op zoek naar een auto
sep 2016Zachte landing
aug 2016Het verkorte rijexamen (mivchan hamara = conversietest)
aug 2016Dubbelleven
jul 2016Mea (100)
jul 2016Nola
jun 2016Cultuur
jun 2016Misrad Harishui (ministerie van Vergunningen)
mei 2016Antizionisme
mei 2016Geduld
mei 2016Zeg eens A(lef)
apr 2016Liften of niet?
apr 2016Een hele belasting
mrt 2016Alija