Onzekere tijden, een complottheorie

Renée Citroen

vrijdag 8 juli 2022

Kom, laat ik ook eens een complottheorie bedenken. Je wilt niet achterblijven in deze onzekere tijden. Een complot geeft houvast. Ik zie de longlist voor de Libris Geschiedenisprijs 2022 en wie staat daar op? Bart van der Boom met zijn boek over de Joodse Raad. Zo, merkwaardig.* Of niet?

Een van de initiatiefnemers van de geschiedenisprijs (ze schrijven zelf Geschiedenis Prijs) is het Historisch Nieuwsblad. En wie is daar de hoofdredacteur? Bas Kromhout. Waar ken ik zijn naam van, even googelen. Hij schreef De Voorman. Henk Feldmeijer en de Nederlandse SS, Fout geboren, het verhaal van kinderen van foute ouders. Bij zijn boek Fout, wat Hollandse Nazi-kranten schreven over Nederland, Joden en verzet zijn de commentaren van onder anderen Ad van Liempt en Chris van der Heijden. Kijk, daar heb je het complot. 'Ze' kennen elkaar, prijzen elkaars boeken aan, laten iemand promoveren op een flutdissertatie** en nomineren elkaar nu zelfs voor een mooie prijs.

Maar klopt het ook? Dat hoeft toch niet bij een complot? Je roept gewoon wat, want je voelt dat het niet klopt. Daar gaat het om, zie het mooie boekje van Roxane van Iperen, Eigen welzijn eerst. Vaccinaties zijn slecht, zonnebrandmiddel ook, geen bewijs nodig hoor.

Zijn 'ze' toevallig zelf kinderen van foute ouders? Dat doet er niet eens toe, wat ze gemeen hebben is hun fascinatie voor foute Nederlanders. Die zijn namelijk onderbelicht en eigenlijk heel zielig, want … en dan komen de talloze excuses voor hun foute keuze. Mag dat dan niet? Je moet toch begrip hebben voor de onzekere tijden, de moeilijke omstandigheden, armoe, zieke kinderen, en noem maar op? Het is nooit hun eigen schuld, ze konden niet anders. Echt niet. En alle Nederlanders dan, die wél de goede keuze maakten, ook onder moeilijke omstandigheden? Denk ook aan de verzetsmensen die óók zeiden dat ze niet anders konden, maar daarvoor werden opgepakt en vermoord.

Die excuses zijn een gotspe. En begrip voor die foute keuze ook.

En net als je denkt dat je ze allemaal gehad hebt, de vergrijzers, de wegmoffelaars, kom ik er weer twee tegen in NRC, kort na elkaar.

In het boek De achterkant van de bevrijding, Schrijvers tussen angst en onafhankelijkheid in de Tweede Wereldoorlog, gerecenseerd door Jeroen van der Kris, vraagt Bertram Mourits, hoofd Collecties van het Literatuurmuseum in Den Haag, zich af hoe het Nederlandse schrijvers in de oorlog verging. Van der Kris: "Toen hij de brieven las van 'foute schrijvers' begon hij toch 'een zeker begrip' voor hen te voelen. Mourits benadrukt het een aantal keren: het gevoel dat de beschaving onder druk stond werd in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog vrij breed gedeeld, vooral in conservatief-christelijke kringen. Communisme, massacultuur en feminisme werden daar als bedreigend gezien. Mourits: 'Het was veel gemakkelijker om in het verkeerde kamp terecht te komen dan ik me had gerealiseerd.' (…) Mourits is niet bang het verwijt te krijgen dat hij het verschil tussen goed en fout 'nivelleert', iets waarvan auteurs die begrip tonen voor 'foute' Nederlanders vaak worden beschuldigd. Dat er nu gepraat kan worden over de nazistische neigingen van Lucebert, schrijft hij, 'maakt het mogelijk zijn werk te verdiepen en te zien hoe eenvoudig talentvolle dichters in die jaren konden bezwijken voor overweldigde (sic) bombast.' Een verkeerde keuze, wil Mourits maar zeggen, is snel gemaakt."

Een verkeerd oordeel ook. Wéér is het niet hun eigen schuld, maar komt het natuurlijk door die 'overweldigde' nazipropaganda.

Dan het interview van Sjoerd de Jong met vertrekkend Hoofd Onderzoek bij het NIOD, Peter Romijn. Die geeft een eigen kleur aan grijs, namelijk veelkleurig. Dat kan natuurlijk ook, veel positiever dan dat saaie grijs, goed bedacht!

De uitleg van Romijn: “Ik heb een beetje moeite met dat grijstintenverhaal, dat in de jaren negentig opkwam en vooral bekend werd door Chris van der Heijdens boek Grijs verleden [2001]. Het gaat eraan voorbij dat er allerlei rolwisselingen waren tijdens de bezetting. Veel mensen deden soms iets aan verzet, dan gaven ze weer toe, en soms draaiden ze zich eruit. Dat maakt ze nog niet 'grijs', eerder veelkleurig. Grijs suggereert een essentie van hoe mensen zich gedroegen. Maar het was een heel onzekere tijd, waarin mensen telkens opnieuw hun houding moesten bepalen.”

Dát is nu juist de essentie van veel foute Nederlanders, die gingen na Dolle Dinsdag vaak in het verzet om zich schoon te wassen. Dat iemand die zó lang bij het NIOD heeft gewerkt dat niet zegt, past precies in mijn complottheorie. 'Ze' verzinnen excuses voor wat niet te excuseren valt. En daar heb je de onzekere tijd ook weer. Altijd het beste excuus.

We leven nu ook in onzekere tijden, maar als je de propaganda uit Rusland gelooft, omdat die overweldigend is, ben je toch echt fout. En toen dus ook.

Sjoerd de Jong: “Grijs was bedoeld tegen het moralisme uit de tijd van De Jong.”

Romijn antwoordt: “Ja, maar met die grijstinten introduceer je óók weer een vorm van moralisme. Goed en fout zijn dan de mensen die tenminste nog idealen hadden waar ze voor opkwamen. De grijze massa dobberde maar zo’n beetje mee, zonder echt te kiezen. Dat is ook weer een moreel oordeel dat geen recht doet aan het complexe gedrag van mensen en de dynamiek van de bezettingstijd. Ik heb de omgang met voormalige NSB’ers na de oorlog onderzocht. De Stichting Toezicht Politieke Delinquenten moest hen helpen weer mee te draaien in de samenleving, ook een vergeten geschiedenis. Ze werden behandeld als een sociaal probleem, niet als een politiek probleem. Heel Nederlands. Als je er maar voor zorgde dat ze een baan kregen en een dak boven hun hoofd, dan zou het vanzelf wel weer in orde komen en zouden ze niet terugvallen in hun oude overtuigingen. Dat heeft best goed gewerkt.”

Best goed? En al hun kinderen dan, die nu proberen het straatje van hun ouders schoon te vegen door dit soort boeken? En elkaar nu zelfs nomineren voor de Geschiedenisprijs. Waarom hoor je hier niets over in de media? Het is een complot, ik voel het gewoon.

* Zie mijn vorige column over Bart van der Boom.

** De dissertatie van Ad van Liempt heeft veel kritiek gekregen, onder andere van plagiaat, maar werd toch niet teruggetrokken. Hij probeert zich er uit te redden in een interview in NRC. Zie mijn eerdere column daarover. Ook probeert hij dat in het tijdschrift BMGN – Low Countries Historical Review, met een discussiedossier over plagiaat en nivellering.

7 + 3 = ?
Jolande Withuis komt absoluut niet uit een 'fout' gezin. Haar vader, Berry Withuis, zat tijdens de oorlog als communist in Duitsland en zat daar waarschijnlijk in een gebombardeerde (door de Britten) schuilkelder , waar hij een oorlogstrauma aan overhield. Dat heeft ze overigns pas op latere leeftijd ontdekt, zie haar boek 'Raadselvader'. Het woord 'trauma' zou Jolande nooit gebruiken, daarvor heeft ze te veel flinkheidstraining gehad tijdens haar kindertijd/jeugd in de jaren vijftig. Lees Raadselvader, haar meest persoonlijke boekje over het opgroeien als kind van communisten in Amsterdam tijdens de jaren vijftig. Ik kwam eind zestiger jaren veel bij haar thuis over de vloer, ze werd een van mijn beste vriendinnen. Van haar hoorde ik voor het eerst van het begrip 'tweede generatie' - maar dat ging over tweede generatie kinderen van communisten! Ze heeft als kind de belegering van Felix Meritis meegemaakt , waar haar vader toen binnen zat en heeft daarbij doodsangsten doorgemaakt. . Via mij heeft ze in de vroege jaren zeventig ook geleerd waar de Joodse tweede generatie mee worstelt.
Hulde! En dat zeg ik als de dochter van een foute Nederlander die juist niet probeert het straatje van haar ouders schoon te vegen. Ik werk aan een verhaal over mijn vader en zijn verkeerde keuzes. Het is niet in grijstinten en zeker niet zwart/wit. Het is een verhaal over ambitie en eigenbelang met voorbijzien van andermans noden. Met catastrofale gevolgen.
Uitstekend Renée. Je column moet in de nrc, met groet, Chaja
Jolanda Withuis valt m.i. niet onder 'ze' : kinderen van foute-keuze-makers ouders. Ik heb (bijna) al haar boekn gelezen en ben groot fan van haar. Zit ik fout met mijn bewondering voor haar grote kennis van zaken, haar pakkende schrijfstijl, haar eerlijkheid? Ik schrok ervan om haar naam in deze context te lezen.... Maar omdat ik net zo'n fan ben van Renée ben ik nu een beetje in de war. Renée, behoort Jolanda W echt tot een groepje excusesverzinners voor hun foute keuzesmakers ouders? Dat predikaat verdient zij toch niet? Ik zit er een beetje mee!
Ja, dat was onzorgvuldig van mij. Jolande Withuis hoort hier zeker niet bij. Ik heb de eindredactie gevraagd het aan te passen. Excuses!
Overigens, alle lof voor jou Renee, dat je de grijstinters en nivelleerders scherp in de gaten blijft houden! Ik heb net nog eens je column over Bart van der Boom overgelezen, en daarna de film over de Joodse Raad van Willy Lindwer bekeken, waaruit nog ens duidelijk blijkt wat een gruwelijk spel de Duitsers met de Joodse bevolking, incl. de Joodse Raad, speelden. Dank je voor de links die je steeds in je columns zet.

Columns 2022

Columns 2021

Columns 2020

Columns 2019

Columns 2018

Columns 2017

Columns 2016

Columns 2015

Bekijk hier ons gerelateerde cursus aanbod

Bart Wallet
De toekomst van de Joodse studies

Speciaal voor Crescas geeft historicus Bart Wallet een vijftal lezingen met de titel Klassiekers van de Joodse Studies waarvoor toonaangevende werken uit de Joodse geschiedwetenschap het uitgangspunt...

Jessica Roitman Item in samenwerking met Genootschap voor de Joodse Wetenschap in Nederland. Het Genootschap voor de Joodse Wetenschap in Nederland is opgericht in 1919 in navolging van soortgelijke genootschappen in het buitenland, die voortkwamen uit de traditie van de Wissenschaft des Judentums. Van oudsher organiseert het genootschap lezingen waarin joodse wetenschap in de ruime zin van het woord centraal staat. Er worden lezingen gehouden over joodse cultuur, religie, geschiedenis, literatuur, medische onderwerpen, fysica, filosofie, muziek, of een combinatie daarvan. Het genootschap organiseert 6 à 7 lezingen per jaar. Deze worden altijd op zondag gehouden. De contributie bedraagt € 25 per jaar. meer informatie: genootschapjoodsewetenschap.nl
Asjkenazische en Sefardische Joden in Amsterdam...

De Sefardische gemeente Amsterdam was in de 17e eeuw toonaangevend in de westelijke diaspora. Gedurende de 17e eeuw was het de moedergemeenschap voor de rest van de Sefardische nederzettingen in...

Bart Wallet Leo Mock Lisa de Goffau Item in samenwerking met JCK. meer informatie: jck.nl/nl/locatie/joods-historisch-museum
Jodendom voor dummies

Heb je altijd al meer willen weten over de geschiedenis, feestdagen en rituelen van het jodendom? Dan is dit je kans! Dit drieluik vindt plaats in het Joods Museum in Amsterdam. Hoogleraar Bart Wallet...

Doneren

Crescas kan niet zonder jouw steun. Met elke donatie, hoe klein ook, steun je onze activiteiten en zorg je dat wij nog meer voor Joods Nederland kunnen betekenen.