inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Eva van Sonderen

Eva van Sonderen (1948) studeerde Engels aan het Nutsseminarium en sociologie/sociale geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast verdiepte ze zich in Jungiaanse psychologie en later in het werken aan dromen in droomgroepen (o.l.v.Robert Bosmak). Ze ging aan de slag als vertaalster en free-lance journaliste, publiceerde her en der verhalen en artikelen, o.a. in De Gids, De Groene Amsterdammer en Bres. Eva werkte mee aan het boek 'Israel: een blanco cheque?' (Amphora/Van Gennep 1983). Van 1985 tot 1988 maakte ze deel uit van de vrouwengroep De Nieuwe Wilden in de Poëzie, o.l.v.Elly de Waard. Vanaf 1990 was ze correspondente voor het NIW in Israël. Een aantal jaren heeft ze bijdragen geschreven voor Levend Joods Geloof en het Jonag Bulletin. In 2016 is ze opgehouden met haar werk als sociaal rapporteur in het kader van de WUV. Zo heeft ze nu volop tijd voor andere interesse gebieden, zoals theorie en praktijk van traumaverwerking in dromen; en energetische geneeswijzen, zoals Emotional Freedom Technique (‘Tapping’) en Johrei( Japans).

vrijdag 18 oktober 2013

Afgelopen week volgde ik een les van Aviva Zornberg in een reeks over ‘de parasja van de week’. Dat was ‘Wajera’, met daarin het verhaal van de akeda, over hoe Avraham zijn zoon Jitschak op Gods bevel bijna offerde. Eén van de moeilijkste verhalen in de Tora, waar de Joodse wijzen door de eeuwen heen begrijpelijkerwijze mee hebben geworsteld – hoe kan een almachtige, barmhartige God zo’n wrede opdracht geven?

Eerst iets meer over dr. Aviva Gottlieb-Zornberg (1944). Dochter van Oosteuropese ouders die in 1938, via Wenen, in Engeland terechtkwamen. Ze groeide op in Schotland, haar vader was een prominente rabbijn in Glasgow. Een progressieve orthodoxe man, die samen met zijn dochters Tora en Talmoed leerde. Ze studeerde Engelse literatuur in Cambridge. In 1969 kwam ze, samen met haar echtgenoot, naar Israël. Aanvankelijk doceerde ze Engelse literatuur aan de Hebreeuwse Universiteit, maar begin jaren tachtig begon ze les te geven in Tora en ze is een van de interessantste Torageleerden in Israël geworden. In haar tekstinterpretatie gebruikt ze niet alleen Midrasj (de verhalende traditie, ontwikkeld door rabbijnen om de ‘witte plekken’ in de meestal zeer beknopte verhalen van de Tora aan te vullen), maar ook haar kennis van de wereldliteratuur en haar intense belangstelling voor de psychoanalyse. Vooral door die psycho-analytische interesse heeft ze een unieke manier van intertekstuele interpretatie ontwikkeld. Dat haar ouders vluchtelingen voor de nazi’s waren, heeft ongetwijfeld meegespeeld in haar belangstelling voor de verborgen en soms onheilspellende lagen in een tekst.

Een vol klaslokaal in Matan, studiecentrum voor vrouwen. Zornberg is een gezette dame, met lang kastanjebruin haar (een sjeitel) dat haar gezicht iets onverwacht meisjesachtigs geeft. Ze wijst ons op de verschillende woorden voor angst, vrees en ‘je zorgen maken’ in een Midrasj over Avraham. Is er een verborgen trauma in zijn leven? Ze haalt de Midrasj aan die vertelt hoe Avraham als jongeling de afgodsbeelden die zijn vader Terach verkoopt, aan stukken slaat en de schuld geeft aan de beelden zelf. Terach brengt zijn zoon voor een vonnis naar Nimrod die hem in een vuuroven gooit (‘the fiery furnace’: in het Engels klinkt het poëtisch en erger). Door God’s hulp komt Avram daar ongeschonden uit, althans lichamelijk ongeschonden.

Wat is de aantrekkingskracht van een offer, van jezelf offeren, vraagt Zornberg zich af en ze komt met drie antwoorden van Franse filosofen en schrijvers, Gaston Bachelard, Marguerite Yourcenar en Georges Bataille.

De door Carl-Gustav Jung beïnvloede filosoof/psychoanalyticus Bachelard heeft een boek over vuur geschreven, The Psychoanalysis of Fire. Hij beschreef hoe je in een soort trance kunt zitten dromen als je voor een open vuur zit. Hoe je de houtblokken ziet branden en in vlammen en as ziet veranderen. De transformatie van ‘iets’ in ‘niets’. Vuur is zowel de uitdrukking van een levensinstinct als van een doodsinstinct, aldus Bachelard. Yourcenar schreef een essay naar aanleiding van de zelfverbranding door boeddhistische monniken en citeerde daarbij Victor Hugo over ‘het onheilspellende gemak van sterven’ waartegenover zij ‘de heldhaftige moeite van leven’ stelt. En Georges Bataille, die door Zornberg voorzichtig ‘een zeer radicale denker’ genoemd wordt, schrijft dat het verlangen naar vuur een behoefte is ‘om in een verblindend moment alles te verteren’ (‘to consume in one dazzling moment’). Dat laatste is kenmerkend voor adolescenten die problemen onmiddellijk en radicaal willen oplossen.

Terwijl ze dat allemaal vertelt, komen er bij mij vooral beelden op van de zelfmoordterroristen die zich tijdens de tweede intifada opbliezen bij bushaltes, in cafés en op de markt. Dat waren ook altijd jonge mensen, maar degenen die hen stuurden, waren meestal niet zo jong meer.

Zornberg gaat terug naar parasja Lech lecha, waar staat dat Terach drie zonen had, Avram, Nachor en Haran. “En Haran stierf bij het leven van zijn vader in zijn geboorteland, in Oer-Kasdiem” zegt de Tora slechts (Beresjiet 11:28). Volgens commentator Rasji wordt Haran - die afwacht voor wie hij zal kiezen, voor Avram of voor Terach, en pas nadat het goed is afgelopen met zijn broer kiest voor Avram - daarna zelf in het vuur geworpen en verbrandt hij levend. Terach had zijn ene zoon willen laten oordelen, maar tenslotte wordt zijn andere zoon het slachtoffer. De vuuroven van Nimrod heeft de breuk tussen Avram en zijn vader permanent gemaakt. Terach stierf in Charan nadat Avram al lang was weggetrokken.

Zornberg wijst op de centraliteit van het element vuur in de parasja over het offeren van Jitschak: “Het vuur van de akeda is het vuur van Nimrods vuuroven.” Ze wijst nog op een andere passage waarin Avraham, terwijl hij God probeert af te houden van het vernietigen van Sodom en Gomorra, over zichzelf zegt dat hij “slechts stof en as is” (Beresjiet 18:27). En ik speur na de les als een detective verder: ook in parasja Lech lecha is bij het Verbond tussen de Stukken (van een kalf, geit en een ram), het verbond waarbij de Eeuwige Avraham vertelt dat zijn nakomelingen zo talrijk zullen zijn als de sterren aan de hemel, sprake van ‘een rokende oven met een vuurfakkel die tussen deze stukken doortrok’ (Beresjiet 15:17).

Aviva Zornberg trekt de conclusie dat er iets in het leven van Avraham is waardoor hij de akeda misschien heeft uitgelokt. Het is het gevolg van het onbewuste trauma dat Avraham met zich meedroeg, een trauma dat met vuur en offeren te maken had en dat hem zowel afschrok als fascineerde. De Eeuwige zegt als het ware tegen Avraham: “Je hebt zelf een opening gegeven tot deze noodzaak van een offer.”

Ik denk ook dat er zoiets bestaat als Freuds ‘herhalingsdwang’ wanneer een trauma niet verwerkt is. Tijdens zijn discussie met God over het vernietigen van Sodom en Gomorra met zwavel en vuur, durft Avraham de schepper van hemel en aarde nog tot andere gedachten te brengen en staat hij nog aan de zijde van de slachtoffers. Maar bij het uitvoeren van de akeda lijkt hij zich vereenzelvigd te hebben met de dader, met zijn vader en de vaderfiguur die God voor hem is. Dat hij inderdaad zou hebben kunnen handelen in een soort trance, laat Zornberg zien doordat de engel die zijn hand met het mes tegenhoudt, zijn naam twee keer uitroept: Avraham, Avraham! Alsof hij hem wakker moet schudden. “De eerste Avraham is niet dezelfde als de tweede,” zegt ze.

Ik kijk uit naar de volgende les van deze dame met haar in orthodoxe kringen ongebruikelijk brede kennis en belangstelling.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
dec 2019Zwerfkatten
nov 2019Aanklacht
nov 2019Raketten op het zuiden van Israël
okt 2019Acharé HaChagim
okt 2019Notities bij de Hoge Feestdagen
sep 2019Verkiezingen: vermoeidheid en besluiteloosheid
aug 2019Warm, warmer, heet – Israël over tachtig jaar
aug 2019Tisja beAv 2019 – “God on Trial”
aug 2019Ervaringen uit de diaspora
jun 2019Nechama Rivlin 1945-2019
mei 2019Bosbranden
mei 2019Songfestival
mei 2019Na de wapenstilstand
apr 2019Dovemansoren
mrt 2019Een ongewoon verhaal
mrt 2019Poerim in beeld
mrt 2019Stress hanteren en trauma’s kwijtraken
mrt 2019Lente in Amsterdam, winter in Jeruzalem
feb 2019Berichten uit de diaspora
jan 2019Overdenkingen na het overlijden van Amos Oz
dec 2018Een bezoek aan Tekoa
nov 2018Da'at Elyon
nov 2018Chaja Polak: ‘De man die geen hekel had aan Joden’
okt 2018Gesprek met Marceline Loridan-Ivens (2003)
sep 2018Ari Fuld z.l. – een sympathieke rechts-radicale settler
sep 2018Rosh Hasjana, goed en slecht nieuws
aug 2018Wel of niet (koosjer) vlees eten
jul 2018Tisja beAv – The joy of our heart has ceased, our dancing has turned into mourning
jul 2018In memoriam – Claude Lanzmann
jun 2018Pluralisme in Jeruzalem en Tel Aviv
mei 2018Pressurecooker Gaza ontploft
mei 2018Onnodige tragedie
apr 2018Israëls zeventigste verjaardag
apr 2018Lange, hete zomer
mrt 2018Een toevallig gevonden boek
mrt 2018Terugblik op Poerim
feb 2018Noodkreet
jan 2018Deportatie en verzet
jan 2018Doodstraf
dec 2017Rust en rumoer
nov 2017Meeliften op het dagboek van Anne Frank
okt 2017Noach, de zondvloed en (seksueel) geweld
okt 2017Vreugde van het water scheppen
okt 2017Een dinsdag in Jeruzalem
sep 2017New age, alt-right en antisemitisme
aug 2017De totale zonsverduistering
jul 2017De Kotel en de wet op bekering
jun 2017Geweld tegen Arabische vrouwen
mei 2017De zakenman en het fotomodel op bezoek in Jeruzalem
mei 2017Jom Hasjoa in Israël
apr 2017De maaltijd van de Moshiach
apr 2017Demonstreren in Jeruzalem
mrt 2017Weapons of the Spirit
mrt 2017Ana B’choach
feb 2017Emoties en de brit mila
jan 2017Een nieuwe koning in Egypte die Jozef niet had gekend
jan 2017Aanslag in Armon Hanatziv
jan 2017De rechtsstaat Israël
dec 2016Ellende en onheil
dec 2016Portefeuille
nov 2016Bosbranden
nov 2016Amerikaanse verkiezingen
okt 2016Sjana tova – van traditioneel tot vernieuwend
sep 2016Afscheid bij Crescas
sep 2016Prayer for the Soul and the Holy City
sep 2016Bariloche
aug 2016Gideon Levy
aug 2016Zomergasten en groene papegaaien
jul 2016Traditie en moderne ontwikkelingen
jun 2016In memoriam: Alegria
mei 2016Donkere wolken boven Zion?
mei 2016René Kahn – Tikoen Olam met behulp van psychofarmaca
apr 2016Overdenking bij de dood van Wim Brands
mrt 2016Denkflarden bij het samenstellen van sjlachmones
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem II – het French Hospice
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem
feb 2016Uitzichtloosheid in Gaza
feb 2016Separate but equal is not equal. Hebben vrouwen gewonnen, of de religieuze stromingen?
jan 2016Aanslagen op de Westoever
jan 2016Van Dis
dec 2015Het verschillende gebruik van messen
dec 2015Chanoeka 2015
nov 2015De oorlog van Gog en Magog
nov 2015Herdenking van de moord op Rabin
okt 2015Een bi-nationale staat voor twee volkeren
okt 2015De terreur van de lange messen
sep 2015Is er nog één Joods volk?
aug 2015Profetie
aug 2015Toch nog lichtpuntjes
jul 2015Tisja beAv 2015
jul 2015Een spook waart door Jeruzalem ...
jul 2015Tegengestelde verhalen - wat is waarheid
jun 2015Stedenband
jun 2015Licht en donker in Jeruzalem
mei 2015Catch the Jew! (Vang de Jood)
mei 2015Beth Mozes
apr 2015Tunnel of Hope
mrt 2015Angst en trauma hebben de verkiezingen gewonnen
mrt 2015Poeriem en Iran
feb 2015Nederlandse Joden, hier of daar
feb 2015Ibrahim Abu El-Hawa
jan 2015Verschillen in perceptie na de aanslagen in Parijs
jan 2015Journaal van te verwachten sneeuwstorm
jan 2015Het jaar 2014
dec 2014Chanoeka tussen Rechovot en Jeruzalem
dec 2014Welkom terug
nov 2014Door de Arabische sjoek
nov 2014Olijven plukken (2)
okt 2014Olijven plukken met Rabbis for Human Rights
okt 2014De goede oude tijd
okt 2014Onder de helm
sep 2014Rosj Hasjana 2014
sep 2014Berlijn en Jeruzalem
aug 2014Overwinning
aug 2014Staakt-het-vuren
jul 2014Oorlog en de as van de Rode Koe
jul 2014In Israël gebeurt in drie weken meer dan in Nederland in een jaar
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen - vervolg
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen
jun 2014Sjawoe’ot en de éénstaat oplossing
mei 2014Naar Tekoa
mei 2014Het Achterhuis voor tieners verklaard
mei 2014Anne Frank met luxe verwen-arrangement
apr 2014Jeruzalems begin en einde van Pesach
apr 2014Is er hoop na Kerry?
apr 2014De Holyland affaire
mrt 2014Nu al: pre-Pesachkoorts
mrt 2014Botsende klimaatzones en botsende belangen
feb 2014Diaspora-nieuws
feb 2014Ziekenfonds
jan 2014Landau over Sharon
jan 2014Afrikaanse asielzoekers in Tel Aviv
dec 2013Pre-Kersjt in Jeruzalem
dec 2013Een geurkaarsje voor Mandela
dec 2013Amos Oz, Chanoeka en Friedländer
nov 2013De Hollandsche Schouwburg. Theater, Deportatieplaats, Plek van Herinnering
nov 2013Filipijnen
nov 2013Bethlehem, de film
okt 2013Aviva Zornberg over de akeda
okt 2013De Kabbala van rabbijn Ashlag
sep 2013Wie verdient er nu de Nobelprijs?
aug 2013Scheermes en scheerkwast bij de hand houden
aug 2013Een relatief rustig eiland
aug 2013Gasmasker
jul 2013Tisja Be'Av
jul 2013Dertigste Jeruzalem Filmfestival
jul 2013Tel Aviv, stad van tegenstellingen
jun 2013Hitte
jun 2013Rosj Chodesj Tammoez
jun 2013'De vijand'
mei 2013Een echte seculiere sjabbatsfeer
mei 2013Onderduiken in de apenrots
apr 2013In dienst gaan
apr 2013Zon en zingeving in Israël
mrt 2013Kitniyot
mrt 2013Chamsin
mrt 2013Rabbi Menachem Froman, van Goesj Emoeniem tot Jerusalem Peacemaker
mrt 2013Conflict bereikt tuinhekje
feb 2013David Hartman - zichrono livracha
jan 2013The day after
jan 2013Ontregeld
jan 2013Lemaleh et hachalal
dec 2012Chanoeka in Nachlaot
nov 2012Oorlog met Gaza (2)
nov 2012Oorlog met Gaza
nov 2012New York
okt 2012Noach, de Zondvloed en zonne-energie
okt 2012Op de Machane Yehuda
sep 2012High Times – thuiskweek in Israël