inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Eva van Sonderen

Eva van Sonderen (1948) studeerde Engels aan het Nutsseminarium en sociologie/sociale geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast verdiepte ze zich in Jungiaanse psychologie en later in het werken aan dromen in droomgroepen (o.l.v.Robert Bosmak). Ze ging aan de slag als vertaalster en free-lance journaliste, publiceerde her en der verhalen en artikelen, o.a. in De Gids, De Groene Amsterdammer en Bres. Eva werkte mee aan het boek 'Israel: een blanco cheque?' (Amphora/Van Gennep 1983). Van 1985 tot 1988 maakte ze deel uit van de vrouwengroep De Nieuwe Wilden in de Poëzie, o.l.v.Elly de Waard. Vanaf 1990 was ze correspondente voor het NIW in Israël. Een aantal jaren heeft ze bijdragen geschreven voor Levend Joods Geloof en het Jonag Bulletin. In 2016 is ze opgehouden met haar werk als sociaal rapporteur in het kader van de WUV. Zo heeft ze nu volop tijd voor andere interesse gebieden, zoals theorie en praktijk van traumaverwerking in dromen; en energetische geneeswijzen, zoals Emotional Freedom Technique (‘Tapping’) en Johrei( Japans).

vrijdag 12 oktober 2018

Eind jaren tachtig zag ik Marceline Loridan voor het eerst bij het Jeruzalem Filmfestival. Ik had daar de taak de gasten te begeleiden van hotel naar bioscoop, van bioscoop naar restaurant of naar de bus die hen meenam op een uitstapje naar de Dode Zee. Misschien werd toen Une histoire de vent gedraaid, een nogal sprookjesachtige film van Joris Ivens en Loridan samen, opgenomen in de Chinese Gobiwoestijn. Ze viel in ieder geval op tussen de artistieke gasten door haar vlammend oranjerode haar, en haar levenslust: terwijl iedereen ’s avonds op apegapen lag na een dag van films en hitte, ging zij nog mee naar de disco om te dansen.

In 2003 was Loridan opnieuw in Jeruzalem, voor de presentatie van haar film over Birkenau. La petite prairie aux bouleaux gaat over een oudere Joodse vrouw, Miriam, (de Joodse naam van Marceline) die voor het eerst na de oorlog terugkeert naar Birkenau. Zij onmoet daar een jonge Duitse fotograaf, Oskar, kleinzoon van een SS-kolonel. Uit het overleverschuldgevoel van Miriam en de tweede generatie schuldlast van Oskar, ontstaat een onwaarschijnlijke vriendschap. De film wordt gedragen door Anouk Aimee, die Miriam speelt; August Diehl is Oskar.

Ze is duidelijk ouder geworden, tussen de sproeten nu ouderdomsvlekken, maar nog steeds dat uitbundige rossige haar. Ik vraag haar hoe het is om nu (2003) als Jodin in Parijs te leven.

“Het is triest en het is verscheurend. Er is van alles aan de hand, Frankrijk is een land in beroering; er is het oude rechtse antisemitisme, en wat links betreft, men heeft in de Palestijnen de nieuwe arbeidersklasse gevonden. Maar ik zou niet willen zeggen dat heel Frankrijk een antisemitisch land is geworden, ik wil niet overdrijven.” (In latere interviews is Loridan somberder over het herlevend antisemitisme in Frankrijk.)

Wanneer vatte u het plan voor deze film op?
“Ik heb deze film langer dan dertig jaar bij me gedragen. Ik heb hem altijd willen maken, maar ik had tijd nodig voor deze geschiedenis; ik moest rijper zijn, afstand hebben. Na de dood van mijn man (Ivens overleed in 1989) ben ik er aan begonnen te werken.”

Ze vertelt dat ze uit een Pools gezin komt. Haar vader is in 1919 vanwege het antisemitisme uit Polen gevlucht. Hij had al twee kinderen en in Frankrijk kwamen er nog drie bij. Marceline Rosenberg (Loridan is de achternaam van haar kortstondige eerste echtgenoot) werd samen met haar vader in februari 1944 gearresteerd, ze was bijna 15. Haar vader heeft een dodenmars van Auschwitz naar Gross-Rozen niet overleefd. Zelf heeft zij ongeveer achttien maanden in Birkenau gezeten en is via Bergen-Belsen, Theresienstadt en Leipzig na de bevrijding in Frankrijk teruggekeerd.

Hoe heeft u uw leven na de oorlog weer opgepakt? Wie heeft u geholpen, aan werk, aan woonruimte?
“Niemand heeft me geholpen, ik heb het helemaal alleen gedaan. Mijn broers en zusjes waren ondergedoken, waren uit Frankrijk gevlucht. Ieder had een eigen lot.”

Is La petite prairie een autobiografische film?
“Het is een mengeling van biografie en fictie. Als je het over Auschwitz-Birkenau hebt, moeten de feiten helemaal kloppen, je kunt geen verhalen gaan verzinnen. Je moet de werkelijkheid respecteren vanwege andere overlevenden. Je kunt niet zomaar wat zeggen. De gebeurtenissen waarover ik in de film vertel, zijn waar gebeurd. Verder is het een mengeling van fictie en realiteit. Het probleem van ons geheugen vormt een belangrijke hindernis. De herinneringen in de film zijn míjn herinneringen, de vertekeningen zijn míjn vertekeningen. Want om te overleven heb ik lange tijd feiten moeten bedekken, verdringen, die ik nu heb moeten uitgraven – zoals we de diepe geulen uitgroeven waarin we de Hongaren (lijken van Hongaarse Joden) moesten gooien, dichtbij het crematorium. Het is heel moeilijk om te weten dat je zulke verschrikkelijke dingen hebt moeten doen om te overleven.”

Ik zeg dat ik zelf nooit naar Auschwitz heb durven gaan en dat het bij het zien van de film bijna was alsof ik daar zelf rondliep, ook omdat het zo’n trage film is. Het was belangrijk dat de film dat soort identificatie zou oproepen, zegt Loridan, dat anderen mee konden lopen zonder het helemaal te begrijpen, maar met een begin van begrip. “Anouk Aimee vertelt niet alleen de details, ze leeft de details zelf. Dat was bij het filmen in het kamp heel belangrijk voor me. En het feit dat ik de realiteit met fictie kon vermengen, zoals we al in de film Une histoire de vent hebben gedaan. De laatste film die ik met Joris Ivens heb gemaakt.”

Was het moeilijk voor de filmploeg om daar te werken?
“Ik wist dat Birkenau een hel was, maar een hel kan ook geschenken opleveren. Dat geschenk bestond uit de noodzaak om een Frans-Pools-Duitse groep, van wie niemand iets van Birkenau af wist, tot een eenheid te maken, en een goede orkestmeester te zijn. Geen gewelddadige orkestmeester. Ik heb hun veel van mezelf moeten laten zien, alles uit moeten leggen, om de groep tot een eenheid te maken. En Ivens was bij me in Birkenau, ik keek naar de hemel … Het is de ervaring van het werken met Joris die me heeft geleerd hoe ik een groep bij elkaar krijg, hoe ik goed moet luisteren naar anderen, hun ideeën, hun creativiteit kan gebruiken voor de film.”

Dat is zijn erfenis die u zich eigen hebt gemaakt.
“Ja dat is zijn erfenis in mij, absoluut. Ik heb dat pas begrepen toen we in Birkenau begonnen te filmen. Dat wist ik niet eerder. Dat zijn lessen die in je onderbewuste sluimeren en die op het juiste moment naar boven komen, zonder dat je weet waar het vandaan komt.”

U wilde aanvankelijk Jeanne Moreau hebben voor de rol van Miriam?
“Ja, eerst heb ik aan haar gedacht. Maar tenslotte kon ze de film niet maken. (Eerder vertelde Loridan me dat Moreau niet met een Joodse vrouw geïdentificeerd wilde worden vanwege de politiek van Israël.) Maar dankzij Jeanne Moreau, dankzij haar naam, hebben we wel de fondsen gevonden om de film te maken. En ik dacht al langer aan Anouk Aimee, veel mensen hadden me Anouk aangeraden en ik wist dat alleen zij dit zou kunnen doen, omdat ze op een bepaalde manier …

“Omdat ze Joods is!”, onderbreek ik haar enthousiast.
“Niet alleen omdat ze Joods is! Ze heeft de schoonheid van een vrouw van zeventig, ze heeft de benodigde gevoeligheid, het ligt gecompliceerder. Zodra ze het script had gelezen, heeft ze de rol geaccepteerd.”

Loridan vertelt dat ze in 1996 voor de tweede keer terug ging naar Birkenau en daar een jonge Duitse fotograaf tegenkwam die ‘conceptual art’ maakte in het kamp. “Hij fotografeerde de plekken waar de as lag, hij wist eigenlijk niet goed wat hij moest daar. Vanaf die ontmoeting heb ik het verhaal van de film bedacht. Ik heb met hem gepraat, maar niet uitgebreid, voldoende om mijn fantasie aan het werk te zetten. Dit was míjn ervaring, ik heb geen ervaringen van anderen gebruikt.”

La petite prairie draaide ook op het Festival van Berlijn, iets waar Loridan trots op is. ”Hij kreeg daar een grootse ontvangst. Mensen hadden kennelijk nog nooit zo’n film gezien, zo eenvoudig, zo zeer van binnenuit. Het is vooral een film die geen dik er op gelegde boodschap heeft, maar desondanks, door de personages van Oskar, zijn verhouding tot Miriam, die zegt dat zelfs mensen die zo verschillend zijn, zelfs als ze op een heel verschillende manier hebben geleden, toch moeten leren om samen te leven. Zelfs als er verschrikkelijke tegenstellingen bestaan, dan komt er toch een ogenblik dat men moet onderhandelen, en moet ophouden met oorlog voeren.”

De vertoning van de film in heel Duitsland was voor Loridan “een revanche op de geschiedenis. D’être vivant et d’être en Allemagne et que tout le monde aime le film! Weet u, het ligt heel ingewikkeld, de betrekking tussen beul en slachtoffer, heel erg ingewikkeld. En het is wonderlijk hoe het soms, ik weet niet hoe ik het moet zeggen, maar het was een Duitser van een andere generatie, daarom was het mogelijk. Oskar zelf lijdt er onder dat zijn grootvader een nazi is geweest. Als hij Miriam de waarheid zegt, dat hij de kleinzoon van een nazi is, is haar eerste reactie: nee! Tegelijkertijd is ze intelligent genoeg, begripvol genoeg, om hem te geven wat ze hem kan geven.”

Ik vertel haar dat ik wel in Westerbork ben geweest, het doorgangskamp in Nederland, en dat het zo vervreemdend was, de rust en de natuur daar te zien, terwijl kampbewoners daar in barakken leefden in angst om ‘doorgestuurd’ te worden. Dat ik dezelfde vervreemding ervaar bij de beelden van het groen en de rust in Birkenau.

Loridan: “Mijn broer is ook in Auschwitz geweest en weet je wat hij zei, het gras groeit beter op de lijken. Er is niets anders over te zeggen. Voor Miriam, als die het kamp binnengaat, is het niet leeg. Het is leeg en het is vol: met kreten, met vrouwen, met de crematoria, met gas, met selecties, met op appel staan, alles … Als je Birkenau verlaat, draag je dat kamp altijd in je hoofd. Er bestaat geen exorcisme voor deze geschiedenis, je kunt hier niets uitdrijven.”

Hoe leeft u daarmee? U leeft nog steeds een zeer vitaal le…
Geagiteerd onderbreekt Loridan. “Of je pleegt zelfmoord, of je leeft er mee, je hebt geen keus, begrijpt u? Er is niets veranderd voor mij door de film te maken, mijn doel was dat er iets verandert bij de anderen! Dingen die niemand hen ooit heeft verteld, waarover niet kon worden gesproken. Daarom is het een film over de emoties van een vrouw die terugkeert, het is geen intellectuele film.”


Deze column van Eva van Sonderen ontwikkelde zich gaandeweg tot een artikel.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
dec 2019Zwerfkatten
nov 2019Aanklacht
nov 2019Raketten op het zuiden van Israël
okt 2019Acharé HaChagim
okt 2019Notities bij de Hoge Feestdagen
sep 2019Verkiezingen: vermoeidheid en besluiteloosheid
aug 2019Warm, warmer, heet – Israël over tachtig jaar
aug 2019Tisja beAv 2019 – “God on Trial”
aug 2019Ervaringen uit de diaspora
jun 2019Nechama Rivlin 1945-2019
mei 2019Bosbranden
mei 2019Songfestival
mei 2019Na de wapenstilstand
apr 2019Dovemansoren
mrt 2019Een ongewoon verhaal
mrt 2019Poerim in beeld
mrt 2019Stress hanteren en trauma’s kwijtraken
mrt 2019Lente in Amsterdam, winter in Jeruzalem
feb 2019Berichten uit de diaspora
jan 2019Overdenkingen na het overlijden van Amos Oz
dec 2018Een bezoek aan Tekoa
nov 2018Da'at Elyon
nov 2018Chaja Polak: ‘De man die geen hekel had aan Joden’
okt 2018Gesprek met Marceline Loridan-Ivens (2003)
sep 2018Ari Fuld z.l. – een sympathieke rechts-radicale settler
sep 2018Rosh Hasjana, goed en slecht nieuws
aug 2018Wel of niet (koosjer) vlees eten
jul 2018Tisja beAv – The joy of our heart has ceased, our dancing has turned into mourning
jul 2018In memoriam – Claude Lanzmann
jun 2018Pluralisme in Jeruzalem en Tel Aviv
mei 2018Pressurecooker Gaza ontploft
mei 2018Onnodige tragedie
apr 2018Israëls zeventigste verjaardag
apr 2018Lange, hete zomer
mrt 2018Een toevallig gevonden boek
mrt 2018Terugblik op Poerim
feb 2018Noodkreet
jan 2018Deportatie en verzet
jan 2018Doodstraf
dec 2017Rust en rumoer
nov 2017Meeliften op het dagboek van Anne Frank
okt 2017Noach, de zondvloed en (seksueel) geweld
okt 2017Vreugde van het water scheppen
okt 2017Een dinsdag in Jeruzalem
sep 2017New age, alt-right en antisemitisme
aug 2017De totale zonsverduistering
jul 2017De Kotel en de wet op bekering
jun 2017Geweld tegen Arabische vrouwen
mei 2017De zakenman en het fotomodel op bezoek in Jeruzalem
mei 2017Jom Hasjoa in Israël
apr 2017De maaltijd van de Moshiach
apr 2017Demonstreren in Jeruzalem
mrt 2017Weapons of the Spirit
mrt 2017Ana B’choach
feb 2017Emoties en de brit mila
jan 2017Een nieuwe koning in Egypte die Jozef niet had gekend
jan 2017Aanslag in Armon Hanatziv
jan 2017De rechtsstaat Israël
dec 2016Ellende en onheil
dec 2016Portefeuille
nov 2016Bosbranden
nov 2016Amerikaanse verkiezingen
okt 2016Sjana tova – van traditioneel tot vernieuwend
sep 2016Afscheid bij Crescas
sep 2016Prayer for the Soul and the Holy City
sep 2016Bariloche
aug 2016Gideon Levy
aug 2016Zomergasten en groene papegaaien
jul 2016Traditie en moderne ontwikkelingen
jun 2016In memoriam: Alegria
mei 2016Donkere wolken boven Zion?
mei 2016René Kahn – Tikoen Olam met behulp van psychofarmaca
apr 2016Overdenking bij de dood van Wim Brands
mrt 2016Denkflarden bij het samenstellen van sjlachmones
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem II – het French Hospice
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem
feb 2016Uitzichtloosheid in Gaza
feb 2016Separate but equal is not equal. Hebben vrouwen gewonnen, of de religieuze stromingen?
jan 2016Aanslagen op de Westoever
jan 2016Van Dis
dec 2015Het verschillende gebruik van messen
dec 2015Chanoeka 2015
nov 2015De oorlog van Gog en Magog
nov 2015Herdenking van de moord op Rabin
okt 2015Een bi-nationale staat voor twee volkeren
okt 2015De terreur van de lange messen
sep 2015Is er nog één Joods volk?
aug 2015Profetie
aug 2015Toch nog lichtpuntjes
jul 2015Tisja beAv 2015
jul 2015Een spook waart door Jeruzalem ...
jul 2015Tegengestelde verhalen - wat is waarheid
jun 2015Stedenband
jun 2015Licht en donker in Jeruzalem
mei 2015Catch the Jew! (Vang de Jood)
mei 2015Beth Mozes
apr 2015Tunnel of Hope
mrt 2015Angst en trauma hebben de verkiezingen gewonnen
mrt 2015Poeriem en Iran
feb 2015Nederlandse Joden, hier of daar
feb 2015Ibrahim Abu El-Hawa
jan 2015Verschillen in perceptie na de aanslagen in Parijs
jan 2015Journaal van te verwachten sneeuwstorm
jan 2015Het jaar 2014
dec 2014Chanoeka tussen Rechovot en Jeruzalem
dec 2014Welkom terug
nov 2014Door de Arabische sjoek
nov 2014Olijven plukken (2)
okt 2014Olijven plukken met Rabbis for Human Rights
okt 2014De goede oude tijd
okt 2014Onder de helm
sep 2014Rosj Hasjana 2014
sep 2014Berlijn en Jeruzalem
aug 2014Overwinning
aug 2014Staakt-het-vuren
jul 2014Oorlog en de as van de Rode Koe
jul 2014In Israël gebeurt in drie weken meer dan in Nederland in een jaar
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen - vervolg
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen
jun 2014Sjawoe’ot en de éénstaat oplossing
mei 2014Naar Tekoa
mei 2014Het Achterhuis voor tieners verklaard
mei 2014Anne Frank met luxe verwen-arrangement
apr 2014Jeruzalems begin en einde van Pesach
apr 2014Is er hoop na Kerry?
apr 2014De Holyland affaire
mrt 2014Nu al: pre-Pesachkoorts
mrt 2014Botsende klimaatzones en botsende belangen
feb 2014Diaspora-nieuws
feb 2014Ziekenfonds
jan 2014Landau over Sharon
jan 2014Afrikaanse asielzoekers in Tel Aviv
dec 2013Pre-Kersjt in Jeruzalem
dec 2013Een geurkaarsje voor Mandela
dec 2013Amos Oz, Chanoeka en Friedländer
nov 2013De Hollandsche Schouwburg. Theater, Deportatieplaats, Plek van Herinnering
nov 2013Filipijnen
nov 2013Bethlehem, de film
okt 2013Aviva Zornberg over de akeda
okt 2013De Kabbala van rabbijn Ashlag
sep 2013Wie verdient er nu de Nobelprijs?
aug 2013Scheermes en scheerkwast bij de hand houden
aug 2013Een relatief rustig eiland
aug 2013Gasmasker
jul 2013Tisja Be'Av
jul 2013Dertigste Jeruzalem Filmfestival
jul 2013Tel Aviv, stad van tegenstellingen
jun 2013Hitte
jun 2013Rosj Chodesj Tammoez
jun 2013'De vijand'
mei 2013Een echte seculiere sjabbatsfeer
mei 2013Onderduiken in de apenrots
apr 2013In dienst gaan
apr 2013Zon en zingeving in Israël
mrt 2013Kitniyot
mrt 2013Chamsin
mrt 2013Rabbi Menachem Froman, van Goesj Emoeniem tot Jerusalem Peacemaker
mrt 2013Conflict bereikt tuinhekje
feb 2013David Hartman - zichrono livracha
jan 2013The day after
jan 2013Ontregeld
jan 2013Lemaleh et hachalal
dec 2012Chanoeka in Nachlaot
nov 2012Oorlog met Gaza (2)
nov 2012Oorlog met Gaza
nov 2012New York
okt 2012Noach, de Zondvloed en zonne-energie
okt 2012Op de Machane Yehuda
sep 2012High Times – thuiskweek in Israël