inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Eva van Sonderen

Eva van Sonderen (1948) studeerde Engels aan het Nutsseminarium en sociologie/sociale geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast verdiepte ze zich in Jungiaanse psychologie en later in het werken aan dromen in droomgroepen (o.l.v.Robert Bosmak). Ze ging aan de slag als vertaalster en free-lance journaliste, publiceerde her en der verhalen en artikelen, o.a. in De Gids, De Groene Amsterdammer en Bres. Eva werkte mee aan het boek 'Israel: een blanco cheque?' (Amphora/Van Gennep 1983). Van 1985 tot 1988 maakte ze deel uit van de vrouwengroep De Nieuwe Wilden in de Poëzie, o.l.v.Elly de Waard. Vanaf 1990 was ze correspondente voor het NIW in Israël. Een aantal jaren heeft ze bijdragen geschreven voor Levend Joods Geloof en het Jonag Bulletin. In 2016 is ze opgehouden met haar werk als sociaal rapporteur in het kader van de WUV. Zo heeft ze nu volop tijd voor andere interesse gebieden, zoals theorie en practijk van traumaverwerking in dromen;alternatieve geneeswijzen, zoals Emotional Freedom Technique (‘Tapping’), Johrei,( Japans) en de door de Nederlandse Mireille Mettes onwikkelde MIR-zelfhelings methode.

zondag 6 oktober 2019

Boodschappen naar huis slepen op de vrijdag voor Rosj Hasjana. Want God verhoede, je zult niet genoeg te eten hebben al die drie dagen. Om acht uur ’s ochtends is de biologische boerenmarkt op Emek Refaiem vast nog stil. Een enorme rij mensen die hetzelfde hebben gedacht, slingert zich rond de tafels met tomaten, broccoli, zoete aardappels, druiven enzovoorts. Gelukkig staan er een groter dan normaal aantal jonge mensen bij de geldlades waar je kunt betalen. Ik krijg een trosje biologische druiven cadeau. Die ik later met mijn Nederlandse naamgenote en logée Eva X. bij het ontbijt eet.

Vrijdagavond, op weg naar vegetarische potluck-sjabbatmaaltijd. Met een grote pan groente curry. Kan het adres niet vinden, onvolledige aanwijzingen gekregen. Het is al donker. Bij het oversteken van een kruispunt struikel ik – Jeruzalemse weg vol oneffenheden – en pletter tegen de grond. Fors bloedende knie en tranen, ik blijf het liefst nu maar liggen. Mijn pan met eten! Maar die heeft het zonder butsen, rechtopstaand, overleefd. Twee mensen rapen me op en zetten me op een bankje. Amerikaanse man blijft bij me, vraagt hoe het gaat. Deze modern-orthodoxe engel kent de straat waar ik heen moet. Draagt mijn pan en verzoekt mij op zijn arm te leunen bij het lopen. Onderweg kletsen we gezellig. Hij heeft een half jaar gelden alija gemaakt met vrouw en kind, en waar kom ik vandaan? Na “Amsterdam” wordt er meestal gevraagd of ik x of y ken, wat bijna nooit het geval is. Maar deze keer – ken ik Moshe X? Ja, dat is de zoon van Eva X! Hij begint een lofzang op Moshe die is ingehuurd bij het Feuerstein Instituut en als begeleider van zijn 25-jarige autistische zoon werkt. Die loftuitingen zal ik M. vertellen. Met hulp van de Amerikaanse engel vind ik tenslotte het juiste adres.

Zaterdagavond, eerste avond Rosj Hasjana. Met een klein, uitgelezen gezelschap, onder wie drie rooms-katholieke gasten, rest Joods met Britse achtergrond, en ik. Twee mensen aan tafel zijn veganisten, de rest vleeseters, en iedereen krijgt aangepaste borden heerlijk voedsel voorgeschoteld. Ons van tevoren gemailde huiswerk: een positieve ontwikkeling van het afgelopen jaar noemen, hetzij op algemeen of op persoonlijk vlak. En wat we het komende jaar 5780 van plan zijn of waar we op hopen. Drie van ons noemen de groeiende bewustwording bij jongeren over de klimaatcrisis, waarbij Greta Thunberg als gangmaker geldt. Al is een van ons, programma directeur van het Tantur Instituut (oecumenische instelling voor hogere theologische studies, gelokaliseerd tussen Jeruzalem en Bethlehem, opgericht in 1972, beheerd door de universiteit van Notre Dame) somber over een werkelijke doorbraak: “dat is even een rage bij jongeren en dan vergeet iedereen het weer.” En waar we het komend jaar op hopen? “Vrede” zeg ik, “of als dat teveel gevraagd is, in ieder geval stabiliteit.”

Maandagochtend Rosj Hasjana dienst in Kol Hanesjama, reform sjoel met nieuwe rabbijn, Oded Mazor, relaxte dertiger met lang haar in paardenstaart. Plus een prachtig zingende chazzaniet, en musicus Boaz op gitaar (zie foto’s). Een stampvolle sjoel, bijna iedereen in het wit; een bijzondere sfeer. Oded spreekt een interessante droosje uit rond het thema ‘magal’ dat cirkel betekent, maar hij gebruikt het ook in de betekenis van je eigen besloten ‘bubble’. Het komt er op neer dat we uit onze eigen kleine cirkel moeten stappen, zowel binnen de sjoel als daarbuiten, de hand reiken naar mensen die ‘anders’ zijn, in welk opzicht dan ook. Na de dienst is er een kidoesj, met door de sjoelgangers meegenomen appels die royaal in honing worden gedoopt, ander fruit, koekjes en cakes. Ik loop naar huis, en zie overal mensen in het wit rondlopen, velen met een doos of pan met voedsel, onderweg naar hun gastvrouw/gezin. De gabbaiet van Kol Hanesjama komt bij mij lunchen.

Dinsdagochtend vroeg. Mijn gewonde knie is nog steeds pijnlijk en dik. Ik loop op straat om oud papier in een container te gooien. Er komt een langzaam rijdende lesauto voorbij, met twee jonge Arabische vrouwen er in, eentje rijdt, naast haar de instructeur, achterin zit een tweede vrouw. Ik glimlach naar de chauffeuse. Later loop ik terug en zie de auto stilstaan, terwijl een jongeman met talliet over het hoofd heftig op de bestuurster staat in te praten. Hij zegt dat ze daar niet mag rijden op Rosj Hasjana, dit is een Joodse buurt en het stoort hem, “ik ga ook niet staan eten op straat als het Ramadan is.” Ik bemoei me er mee; hij zegt dat ik mijn mond moet houden. Enorm rode lap voor mij natuurlijk, ik zeg dat ik ook Joods ben en datija (niet geheel waar) en dat ik er niets op tegen heb dat zij daar rijdt. Hij loopt tenslotte door. De inzittenden van de auto bedanken me.

De ochtenddienst van Nava Tehila, de groep onder leiding van reb Ruth Gan-Kagan, is fantastisch. Onder het groen van oude bomen, in de tuin van het Natuurmuseum. Met een zachte bries die je langs je huid voelt strijken op deze behoorlijk warme dag. Toch vergeet ik niet dat het ook Jom HaDin is, de Dag van het Oordeel, van de Gerechtigheid: “Be-Rosj Hasjana jikatévoen – oeve JomTsom Kipoer jechatémoen … (Op Rosj Hasjana wordt het oordeel geschreven en op Jom Kipoer wordt het bezegeld: “Wie zal leven en wie zal sterven, wie door vuur zal omkomen en wie door water …”). Michael Kagan, Ruth’s echgenoot, is de ba’al sjofar. Hij weet er zoveel verschillende tonen aan te ontlokken: schreeuwend, klaaglijk, gebroken, bijna fluisterend, nog nooit zo’n genuanceerde sjofarblazer gehoord. Iedereen luistert doodstil, velen met gesloten ogen. Na de laatste lange toon breekt er gejuich uit.

Een laatste lunch bij A., op haar door bomen beschaduwde terras, sluit deze Rosj Hasjana volmaakt af. ’s Avonds nog een incident dat goed laat zien welke breuklijnen er door de Israëlische samenleving lopen – zie de uitkomst van de net gehouden verkiezingen. Y., die seculier is, vertelt dat ze na het uitgaan van de feestdag in hemdje en wijde broek op straat liep en staande werd gehouden door een ultra-orthodoxe man met een sjofar: “Heb jij de sjofar wel gehoord?!” (bestraffende toon) waarna hij een andere voorbijganger een witte keppel op het hoofd drukte en de sjofar aan zijn lippen zette. Ik kreeg bijna de slappe lach van de beschrijving, maar Y. was not amused.

Sjana tova en voor Jom Kipoer: g’mar chatima tova.

Delen |

vrijdag 13 september 2019

Sjabbatmiddag, twee weken geleden, in het kleine pittoreske appartement van B., een uit de V.S. afkomstige free lance journaliste. Overige aanwezigen: M. en Ch., een Nederlands-Israëlisch echtpaar, sinds twee jaar vanuit Nederland teruggekeerd naar Jeruzalem; A. en C., een Amerikaans-Israëlisch echtpaar, en ik. Het was een drukkend hete dag, onze gastvrouw had gezorgd voor ijsthee en andere koude dranken. Het gesprek ging aanvankelijk over de dreigende aanleg van een Light Rail verbinding door Emek Refaiem, de hoofdstraat tussen Baqa en de German Colony. A., die een bijzonder actieve rol heeft gespeeld in het buurtcomité dat een alternatief plan opstelde, een plan dat zelfs goedkoper zou zijn en waardoor de schilderachtige straat gespaard zou blijven, legde ons uit waarom dit soort stedelijke vernieuwing zo moeizaam gaat in Israël. Cliëntelisme speelt hier nog steeds een grote rol. Als de regering eenmaal een budget beschikbaar heeft gesteld, moet dat budget nog door allerlei lagen heen, en overal zitten er figuren met hun eigen gunstelingen, die allemaal een partje van de koek willen: cliëntelisme, met de bijbehorende corruptie.

Zo kwamen we op de komende verkiezingen (zucht, de tweede keer al dit jaar). Op wie zouden wij, een progressief gezelschap, stemmen? Degenen die kunnen stemmen tenminste, want heb je alleen een Nederlands paspoort, dan ben je ‘permanente inwoner’ zonder stemrecht. Dat Netanjahoe weg moet, Israëls langstzittende premier, tegen wie drie gerechtelijk onderzoeken lopen en die zich om zijn huid te redden met rechts-extremisten wil verbinden, daar waren we het over eens. Maar A. zei: “Ik weet echt niet waar ik op moet stemmen. Voor het eerst zie ik geen duidelijke keuze.”

Kachol ve Lavan, de partij van ex-generaal Benny Gantz en Yair Lapid?, opperde ik. Die hebben als programmapunt 1: weg met Bibi. Verder een nogal vaag programma. Wat betreft economische kwesties, de enorme inkomensongelijkheid, of de nationale veiligheidssituatie is er weinig verschil tussen Kachol ve Lavan en Likoed. Wel wat betreft de rechtsstaat: Kachol ve Lavan heeft bescherming van de gerechtshoven en anti-corruptie in het vaandel. En Gantz komt over als een rechtschapen iemand, misschien ietwat onhandig, en geen sluwe politieke dealtjesmaker zoals Bibi, maar daar wilden we toch juist van af?

Zelfs Gideon Levy beschrijft Gantz in Haaretz als een fatsoenlijke, bescheiden Israëli-van-de-oude-stempel. Maar, schrijft hij, dat is niet genoeg – Israël heeft geen alleen maar menselijke leider nodig, maar een revolutionair, die de zelfgenoegzaamheid door elkaar moet schudden: “Alles minder dan chemotherapie, haalt niets uit.”

De Democratische Unie dan, een coalitie van Baraks Democratische Partij met Stav Shaffir, (ex-Arbeid) en Nitzan Horowitz van Meretz? Shaffir was in 2011 een van de leidsters van de grote sociale protesten tegen ongelijkheid en armoede, en is zover ik weet de enige politica die het over de klimaatcrisis heeft. Ook overigens heeft de partij een goed programma: geen deelname aan een rechtse regering onder leiding van Netanjahoe of een van zijn volgelingen; verdediging van het democratische karakter van de staat, vooral van het Hooggerechtshof; afschaffing van de natie-staat wet, die Israëlische Arabieren een tweederangs status geeft; het streven naar een politieke overeenkomst met de Palestijnen. Partijaanvoerder is Horowitz, op de negende plaats van de lijst staat Noa Rothman, een kleindochter van wijlen premier Rabin, en Barak staat pas op nummer 10. (In Israël bestaat de mogelijkheid van voorkeursstemmen niet.)

Dus, Democratische Unie? “Nee”, riep A. uit, “een partij waar Barak in zit, daar stem ik niet op.” Inderdaad is het wat vreemd om te zien hoe Barak, na zijn aftreden als premier multimiljonair geworden door redevoeringen aan en consultancy voor de economische elite in de V.S., (onder wie Jeffrey Epstein) zich nu afficheert als een links politicus.

Wat is er nog verder op links. De Arbeid! Ooit de grootste Israëlische partij, de partij van Ben Goerion, Golda Meir, Jitschak Rabin. De partij die stond voor sociaal-democratie, het kibboetssysteem, de vakbeweging, de twee-staten oplossing. De Arbeid haalde in de verkiezingen van april jongst leden maar zes zetels, veel kiezers waren naar Kachol ve Lavan overgelopen. Onder leiding van Amir Peretz is de Arbeid samengegaan met Gesher, een partij opgericht door Orly Levy-Abelkasis, vroeger van het rechtse Jisrael Beiteinoe. Hoewel Abelkasis als Knessetlid vaak sociale kwesties aan de orde heeft gesteld, wordt dit samengaan gezien als een verzwakking van het linkse karakter van de Arbeid. Peretz heeft om onbekende redenen – misschien om een Asjkenazisch publiek te trekken? – zijn kenmerkende snor afgeschoren en ziet er nu uit als mister Nobody. Maar in ieder geval zit Barak er niet bij.

De laatste partij met linkse standpunten is de Joint List, een samenvoeging van vier verschillende Arabische partijen, Balad, Hadash, en de United Arab List. Het is politiek gezien een nogal bont gezelschap, waaronder zich communisten bevinden, socialisten, feministen, Arabische nationalisten en islamisten. Ondanks verschillen tussen de drie partijen – de kiezers van Balad zijn bijvoorbeeld voornamelijk Arabieren uit de middenklasse, en christelijke of seculiere Arabieren, terwijl Hadash, oorspronkelijk een linkse socialistische partij zich populistisch en nationalistisch is gaan ontwikkelen – is de Joint List in zijn geheel anti-zionistisch en voor terugkeer van alle Palestijnse vluchtelingen (en hun nakomelingen) naar Israël.


De lingeriewinkel in Emek Refaiem heeft weer een passende verkiezingsetalage

We kwamen er niet uit, ruim twee weken geleden; de eigengemaakte pruimentaart van onze gastvrouw was heerlijk, maar onze stemming was wat somber.

Toen ik vanochtend deze column begon te schrijven klonk er opeens een enorm geraas buiten, straaljagers. Ze kwamen twee of drie keer over, zelfs de poes werd er onrustig van. Op Secret Jerusalem, een Facebookgroep, bleken veel mensen zich af te vragen wat dit was. Een verkiezingsstunt van Netanjahoe? Waarschijnlijk een militaire oefening vanwege de oplopende spanningen bij de grens met Syrië en met Libanon.

De verkiezingsvoorspellingen luiden dat de uitkomst niet veel anders zal zijn dan de vorige keer in april – hoewel, Kachol ve Lavan schijnt nu een kleine voorsprong te hebben op Likoed – en dat er waarschijnlijk een regering van nationale eenheid uitrolt. Zonder Bibi? Of zonder religieuze partijen?

Na 17 september weten we meer.

Delen |

vrijdag 30 augustus 2019

Gelden in Nederland vijf opeenvolgende warme dagen waarvan drie met dertig graden of hoger, als een hittegolf, volgens die norm kent Israël een langdurige hittegolf van drie à vier maanden in de zomer. Vanaf half juni, juli, augustus tot en met september. Had je twintig jaar geleden in Tel Aviv airconditioning nodig vanwege de vochtige hitte, in het droge Jeruzalem kon je zonder. Dat geldt niet meer, bijna iedereen die ik ken, heeft nu airco. Of op zijn minst overal ventilators en ramen dicht, rolluiken half naar beneden. Ik probeer zelf tussen twaalf en vier uur zo min mogelijk op straat te zijn.

De opwarming van de aarde heeft in de toekomst nog ingrijpender gevolgen. Haaretz van 16 augustus jongst leden heeft er een artikel aan gewijd, onder de kop: ‘Warm, warmer, hot: Israel in 2100’. Een paar dagen voordat de verwoestende branden in het Amazonegebied in het nieuws kwamen, en de even onheilspellende branden op de Siberische taiga.

“Na ons de zondvloed, zoals het gezegde luidt. Mensen begrijpen niet echt waar we het hier over hebben”, zegt prof. Rinkevich, mariene bioloog van het Oceanografisch Onderzoekscentrum. “Ze denken aan smeltende ijsbergen en ijsberen die hun territorium verliezen. Ze begrijpen niet dat we verwachten dat alles gaat veranderen: de lucht die we inademen, het voedsel dat we eten, het water dat we drinken, de landschappen om ons heen, de wereldzeeën, de seizoenen, ons dagelijks leven, de kwaliteit van ons leven. Onze kinderen zullen zich daar aan moeten aanpassen, of ze sterven uit.” Hij voegt er aan toe: “Ik ben blij dat ik het niet meer meemaak.”

De beschouwing in Haaretz gaat uit van een ‘gematigde’ opwarming van twee à drie graden Celcius. Volgens het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) zou bij die graad van opwarming 37 procent van de wereldbevolking te maken krijgen met extreme hitte, en meer dan vierhonderdmiljoen mensen met waterschaarste. Maar volgens een onderzoeksgroep van de Universiteit van Haifa, afdeling Geografie en Milieustudies, gaat de opwarming rond de Middellandse Zee wel anderhalf keer zo snel als in andere streken. En omdat Israël óók te maken heeft met schaarste aan water, een snelle bevolkingsgroei, overbevolking, en grotere hitte in dichtbebouwde steden, is het kwetsbaarder voor de klimaatcrisis.

De afdeling Milieustudies van de Universiteit van Tel Aviv gebruikt computermodellen die laten zien dat tegen het einde van de 21ste eeuw, de seizoenen ingrijpend zijn veranderd: een lange zomer van zes maanden en een korte winter van twee à drie maanden. De zomer zal drukkend heet en vochtig zijn, en in het overgangsseizoen van de herfst is er meer kans op krachtige onweersbuien, met meer hagel en plotselinge overstromingen. Ook wordt een groter aantal sharav dagen verwacht, met hete droge wind vanuit de woestijn. Men verwacht dat de korte winters meer voorjaarsachtig zullen zijn, afgewisseld met korte hevige stormen en extreme overstromingen.

Bij mijn weten is Knessetlid Stav Shaffir van de progressieve Democratische Unie (de verbintenis van Baraks Democratic Israel, met Meretz en The Green Movement) de enige die een gedetailleerd twaalfjaren ‘groen’ programma heeft opgesteld dat moet voorkomen dat Israël ten onder gaat in de klimaatcrisis. Onderdelen van haar programma zijn: een geleidelijke beperking van particuliere auto’s in de steden; meer investeringen in het openbaar vervoer; bij nieuwbouw meer hoogbouw om het landschap te ontzien; en een geleidelijk terugdringen van de vleesconsumptie. Een heel bescheiden programma lijkt mij. Want er is nog een andere, demografische kwestie. Het gemiddelde geboortecijfer in Israël is 3,1 per vrouw, het hoogste cijfer in de OECD (Organisation for Economic Cooperation and Development), bijna één kind meer dan in landen als Turkije en Mexico. (In Nederland is het 1,78). Israëls bevolking verdubbelt tot nu toe iedere 34 jaar. Op die manier zouden er tegen het einde van de eeuw 36 miljoen inwoners zijn, nog afgezien van de Palestijnen in Judea, Samaria en in Gaza. Waar moeten die allemaal wonen?

Minder kinderen krijgen is de voordehand liggende oplossing, aldus Alon Tal, het hoofd van de afdeling Public Policy aan de Universiteit van Tel Aviv. Een kind minder krijgen zet zestig keer zoveel zoden aan de dijk als al het andere dat je kunt doen, zoals veganist worden, een elektrische auto rijden, een zonnepaneel op je dak zetten, en zo voort. Tal, die bij de partij Kachol veLavan op een onverkiesbare plaats staat, trekt met een collega Knessetlid het land door; overal zien ze hoe natuur- en landbouwgebieden worden opgeslokt door stedelijke agglomeraties. Ook de uitstoot van fossiele verbrandingsgassen neemt nog steeds toe in plaats van af. Het pleiten voor afname van de bevolkingsgroei ligt om uiteenlopende redenen heel gevoelig in het kinderrijke Israël. “Het maakt me niet populair”, zegt Tal, “maar wat gaan we onze kinderen vertellen? Dat we een hogere kwaliteit van leven wilden? Dat we al het aardgas uit de zee hebben gehaald omdat het economisch zo voordelig was? We hebben het hier over een kwestie die onze toekomst zal bepalen, vooral voor landen rond de Middellandse Zee, en de regering van Israël is niet in staat een minister te benoemen die het iets kan schelen dat we gewoon gekookt gaan worden?”

Delen |

vrijdag 16 augustus 2019

Tisja beAv begon dit jaar op zaterdagavond, na afloop van de sjabbat. Nava Tehila, de Jewish Renewal gemeenschap onder leiding van Ruth Kagan (reb Ruth), had tussen de bomen van de tuin in het Natuurmuseum een baldakijn gespannen, met matten op de grond en ruwhouten banken er omheen, als de plek waar Eecha, Klaagliederen, werd gelezen.

In de 6de eeuw voor de gebruikelijke jaartelling begon de profeet Jeremia te spreken over de dreiging vanuit Babylon en waarschuwde hij het Joodse volk over de ramp die zich zou voltrekken als ze niet ophielden met onrecht, corruptie en afgoderij. Achttien jaar voor de verwoesting van de eerste Tempel werd hij gevangengenomen door koning Jehojakim, die kennelijk genoeg had van die vervelende profetieën over de val van Jeruzalem. In gevangenschap dicteerde Jeremia de klaagzangen over de onteerde, verwoeste stad.

Ik had een kussentje meegenomen en ging zo goed en zo kwaad als het ging op de grond zitten. “Zwijgend zitten de oudsten van de dochter van Zion ter aarde; zij hebben stof op hun hoofd gestrooid en zich gekleed in een rouwkleed; de jonge vrouwen van Jeruzalem buigen het hoofd naar de aarde.” (vers 2:10)

Er waren inderdaad veel jongeren, die allemaal op de grond zaten, sommigen met hun eigen boek of iPhone, de meesten volgden de tekst op een groot filmdoek. Tussen ons in stonden brandende theelichtjes. Toen we om negen uur begonnen was het nog schemerlicht, langzamerhand werd het donker.

“Hoe zit zij eenzaam terneer, de eens volkrijke stad; zij is als een weduwe geworden, die machtig was onder de volken; de vorstin onder de landschapen is onderworpen aan herendienst…” Om beurten zong er iemand melodieus vijf verzen lang, na ieder gedeelte werd er een passend Hebreeuws of Engelstalig gedicht voorgelezen. Daarna zongen we met z’n allen “Hasjivénoe, hasjivénoe Adonaj elecha, ve nasjoeva, ve nasjoeva! Chadeesj, chadeesj, jaménoe kekedem.“ (vers 5:21)

Na nog een aantal liederen volgde een door de BBC gemaakt tv-drama, gebaseerd op iets dat Eli Wiesel zou hebben meegemaakt in Auschwitz-Birkenau. De film zou anderhalf uur duren, ik dacht er even over om naar huis te gaan, was stijf van het zitten op de grond, en ben blij dat ik ben gebleven. Tisja beAv gaat voor religieuze Joden niet alleen over de vernietiging van de Tempel, maar over alle grote rampen die het Joodse volk hebben getroffen en de Sjoa is daar de meest recente van.

God on Trial: In een barak in Auschwitz, met een aantal gevangenen in gestreepte kampkledij die allemaal weten dat ze binnenkort zullen sterven, wordt besloten een rabbinale rechtbank te vormen om God aan te klagen omdat Hij zijn volk niet redt van de nazi gruwelen. In juridische termen: wegens het eenzijdig verbreken van het Verbond met het Joodse volk. De rechtbank bestaat uit drie personen, een aanklager (met rabbinale bevoegdheid), een verdediger en een rechter. Er hoort ook een Tora aanwezig te zijn, die is er natuurlijk niet, maar wordt gevonden in de vorm van een juist aangevoerde vrome rabbijn, van wie wordt gefluisterd dat hij de Tora uit zijn hoofd kent en dat hij een van de lamed-vavnikim is, een van de 36 rechtvaardigen omwille van wie de wereld in stand wordt gehouden. Opzichter van de gevangenen is een Blockälteste, geen Jood, wiens enige doel is om levend uit deze hel te komen; hoe meer Joden er binnenkomen, hoe beter voor hem, omdat daardoor zijn beurt om er aan te gaan wordt uitgesteld. Aan nieuw aangekomenen legt hij cynisch uit dat in deze barak de wereld op zijn kop staat, criminelen hebben de macht en artsen, rabbijnen of intellectuelen tellen niet meer mee.

Er volgt een indrukwekkend debat voor de rechtbank, zowel emotioneel als juridisch; in de traditie van Jeremia wordt God uitgedaagd: Waarom gaat het de slechten goed? Waarom grijpt God niet in? Alle religieuze antwoorden die daarop in de traditie bedacht zijn komen aan de orde – is het misschien een beproeving van het Joodse volk, is Hitler alleen maar een gereedschap in handen van De Eeuwige, zoals ooit koning Neboekadnezer dat was – of is het niet God, maar het Joodse volk dat het Verbond heeft verbroken, door de mitswot los te laten, te assimileren – of is het een ‘zuivering’, net als de zondvloed, een offer dat moet worden gebracht voor de zonden van de hele mensheid en dat de verlossing naderbij zal brengen?

En ook alle woedende (Moeten we Hitler dus maar steunen omdat hij helpt ons te zuiveren?!) of rationele weerleggingen van deze argumenten komen op tafel. Dit alles nog steeds in een barak, tussen mensen met kaalgeschoren hoofden en in kampkleren; van buiten wordt soms het geschreeuw gehoord van bewakers en opgejaagde Joden, en het geblaf van honden. Een jonge jesjiwa-student, die het argument aandraagt dat mensen de vrije wil hebben gekregen om te kiezen tussen goed en kwaad, wordt het zwijgen opgelegd doordat een man vertelt hoe hij, toen zijn kinderen werden afgevoerd op een vrachtwagen, het aanbod kreeg van een nazi-officier dat hij een van zijn drie zoontjes mocht uitkiezen om bij zich te houden – “had ik een vrije keus?!” vraagt hij huilend “die officier had vrije keus, niet ik.”

Ik zal de uiteindelijke uitspraak van de rechters niet verraden – het is de moeite waard de film zelf te zien. Dat de gevangenen iets te weldoorvoed zijn, stoort niet in deze opvoering, het is meer een toneelstuk als Elckerlyc, dan dat het een weergave van het kampleven wil zijn.

Toen het was afgelopen voelde ik pas mijn verkrampte benen. De film is in 2008 gemaakt; ik was verbaasd dat ik er nooit eerder over had gehoord. Het was inmiddels middernacht, en zwijgend liepen we een voor een bij het licht van zaklantaarns de zoele nachtlucht van Jeruzalem in.


De complete film is op Internet te zien: God on Trial, Brits televisiedrama uit 2008, script van Frank Cottrell Boyce.

Delen |

vrijdag 2 augustus 2019

Drie weken geleden werd Els van Diggele op NPO 1 een kwartier ondervraagd over haar juist verschenen boekje De misleidingsindustrie. Hoe de Nederlandse media ons dagelijks beetnemen. Ik gebruik niet voor niets het woord ‘ondervraagd’, want het werd geen normaal interview. Het is achteraf nog als podcast te beluisteren.

De uitgever informeert het potentiële lezerspubliek waar het boek over gaat: “Iedere Nederlandse nieuwsconsument staat bloot aan een wijdverbreid, maar lang verzwegen fenomeen: emotionele betrokkenheid van de media, met partijdigheid tot gevolg.” Het meest duidelijke voorbeeld van de door emotionele stellingname eenzijdige en onvolledige berichtgeving is het Israëlisch-Palestijns conflict, aldus Els van Diggele, zelf historicus en journalist. Zij noemt haar boek, 120 bladzijden, zelf een pamflet.

Het boek begint met een opmerking van een zestienjarige jongen met wie Van Diggele in de trein in gesprek raakte. Toen hij hoorde dat zij als journaliste lang in Israël had verbleven, vroeg hij: hoe komt het eigenlijk dat al die Israëliërs al die Palestijnen willen doden? Die zwart-wit opmerking zette Van Diggele er toe aan zich uitgebreid te buigen over de berichtgeving in de Nederlandse media. “Had (die jongen) niet net zo goed de vraag kunnen stellen: waarom willen al die Israëliërs al die Palestijnen afslachten?”, vroeg Peter de Bie, de mannelijke interviewer. Van Diggele antwoordde dat dat niet het verhaal is dat de Nederlandse media brengen.

Ze sprak verder over de kuddementaliteit van de pers en andere media. Iedereen praat elkaar maar na: Israël slecht, Palestijnen goed. “Hoe is die kudde dan ontstaan?”, vroeg Mieke van der Wey, de intelligentste van de twee presentatoren. In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw was alles wat Israël presteerde fantastisch en na de Zesdaagse oorlog is de sympathie die eerste de Joden gold, de andere kant opgegaan, aldus Van Diggele. De Bie sprong daarop in, dat was toch niet zo gek, Israël had nu het sterkste leger, zei hij vrij agressief. Hij leek vooral op zijn tenen getrapt door de titel van het boek, dat een bewuste misleiding zou suggereren. Van Diggele deed haar best om te laten zien dat het een onbewust proces is bij de media. Dat ze zich alleen maar afvroeg wat de reden van die eenzijdigheid is, waarom er bijvoorbeeld niet bekend is dat de Palestijnse president Abbas dolblij is met de bezetting van de Westoever, die hem politiek in het zadel houdt, en die anders aan Hamas zou toevallen. (Inmiddels heeft Abbas, nadat Israël in gebied A op de Westelijke Jordaanoever een flatgebouw heeft laten afbreken – een stompzinnige actie vind ik dat – aangekondigd de samenwerking met Israël op het gebied van de veiligheid op te zeggen.)

Ik zou op de vraag wat de oorzaak van de kuddementaliteit in de Nederlandse berichtgeving is, meteen hebben gewezen op het vooroorlogse antisemitisme, dat na de oorlog lange tijd door schuld- en schaamtegevoelens bedekt is geweest. Na de Zesdaagse oorlog waren die schuldgevoelens niet langer meer nodig, want kijk, de Israëli’s sloegen er ook op los, wat een opluchting, terug naar de oude vooroordelen. Dan zou de hel in het gesprek misschien helemaal zijn losgebroken, want er is tegenwoordig niets ergers dan iemand van vooroordelen tegen Joden beschuldigen. Al kijkend en luisterend bedacht ik dat Van Diggele te aardig en te beschaafd is om zo’n agressieve ondervraging te pareren – het interview werd snibbig afgesloten door Van der Wey. Misschien kan de uitgever zijn auteur ter bescherming enige mediatraining laten geven. Ik bewonder haar in ieder geval zeer, omdat ze de moed heeft dit gevoelige onderwerp aan te pakken.

Op een soort ‘speld in een hooiberg’ zoektocht naar een leuk truitje dat ik eens had gezien en dat de draagster in de Kinkerstraat had aangeschaft, liep ik een winkel met vrij opzichtige jurken en topjes binnen. De verkoopster was een hartelijke vrouw met lange woeste blonde krullen. Nadat ze me een tijdje had laten woelen in de rekken, sprak ze me aan. “Bent u een Joodse vrouw?” “Ja”, zei ik verrast. Op hetzelfde moment dat ze “Ik ook” antwoordde, zag ik een glinsterende chai aan een ketting om haar hals. We kletsten wat en ik vroeg haar of ze ooit vervelende opmerkingen kreeg. Zij niet, maar haar zoon en dochter wel, die hadden hun Davidssterretjes maar afgedaan. Of onder hun trui gaan dragen?, opperde ik. Nee, openlijk voor jezelf uitkomen of dan maar helemaal niet. Maar die chai, zei ze, dat herkennen mensen toch niet, dat is gewoon een leuk dingetje …

We praatten er over door en volgens haar kwamen de anti-Joodse opmerkingen altijd van moslims, vooral Marokkanen. En niet van andere Nederlanders?! Nee, beslist niet. Plotseling schakelde ze over op de Palestijnen, dat het toch wel erg was hoe die moesten leven, wat Israël hen aandeed. Els van Diggele, help, dacht ik. Ik zei nog iets over het verschil tussen het samenleven van Joden en Palestijnen in Israël zelf, en dat dat iets heel anders is dan de Westbank. Zou ik bij boekhandel Hoogstins het boekje kopen en het haar lenen? Ze zag er niet uit als iemand die boeken leest.

Een week later stond ik op vrijdagmiddag bij de kassa van de EkoPlaza in de J.P. Heyestraat, achter een vrouw met bijna zwart haar. We hadden elkaar eerder toegelachen. Zou ze Joods zijn, dacht ik, en vervolgens, zal wel niet, waarschijnlijk van Italiaanse afkomst. Toen ik afrekende wenste ze me ”Sjabbat sjalom!” Ik wenste dat blij verrast terug, en vroeg, hoe zag je dat aan mij? Ze wees op mijn open portemonnee, waarin een kaartje van Chabad zat.

Afgelopen zondagmiddag was ik met Y. op het Healing Garden Festival bij Zeewolde in de Flevopolder. Een kleinschalig festival waar je rustig je baby’s en kleine kinderen kunt meenemen. Een festival met kraampjes die vegetarisch voedsel serveren, waar yoga en meditatie wordt gegeven, waar wordt gedanst, in het IJsselmeer wordt gezwommen, bezoekers kunnen overnachten in kleurig beschilderde tipi’s en waar niet wordt gerookt, gesnoven of alcohol gebruikt, zelfs de weggooibekertjes zijn van composteerbare mais gemaakt. Waarom schrijf ik daar hier over, is er iets Joods aan? Op het eerste gezicht niet, meer hippie-heidens zal ik maar zeggen, maar de organisatrice, Sarah Schröder, die dit voor het tiende jaar deed, is Joods. Haar moeder en haar zoontjes, plus twee kinderen van haar zus bemanden een kraampje met gezonde drankjes, fruit en popcorn. Als er niet hier en daar bloot werd gezwommen, zouden Avraham Sand en Leah-Rivka Soetendorp met hun uitgelezen flesjes aromatherapie hier goed tussen passen.

Delen |
okt 2019Notities bij de Hoge Feestdagen
sep 2019Verkiezingen: vermoeidheid en besluiteloosheid
aug 2019Warm, warmer, heet – Israël over tachtig jaar
aug 2019Tisja beAv 2019 – “God on Trial”
aug 2019Ervaringen uit de diaspora
jun 2019Nechama Rivlin 1945-2019
mei 2019Bosbranden
mei 2019Songfestival
mei 2019Na de wapenstilstand
apr 2019Dovemansoren
mrt 2019Een ongewoon verhaal
mrt 2019Poerim in beeld
mrt 2019Stress hanteren en trauma’s kwijtraken
mrt 2019Lente in Amsterdam, winter in Jeruzalem
feb 2019Berichten uit de diaspora
jan 2019Overdenkingen na het overlijden van Amos Oz
dec 2018Een bezoek aan Tekoa
nov 2018Da'at Elyon
nov 2018Chaja Polak: ‘De man die geen hekel had aan Joden’
okt 2018Gesprek met Marceline Loridan-Ivens (2003)
sep 2018Ari Fuld z.l. – een sympathieke rechts-radicale settler
sep 2018Rosh Hasjana, goed en slecht nieuws
aug 2018Wel of niet (koosjer) vlees eten
jul 2018Tisja beAv – The joy of our heart has ceased, our dancing has turned into mourning
jul 2018In memoriam – Claude Lanzmann
jun 2018Pluralisme in Jeruzalem en Tel Aviv
mei 2018Pressurecooker Gaza ontploft
mei 2018Onnodige tragedie
apr 2018Israëls zeventigste verjaardag
apr 2018Lange, hete zomer
mrt 2018Een toevallig gevonden boek
mrt 2018Terugblik op Poerim
feb 2018Noodkreet
jan 2018Deportatie en verzet
jan 2018Doodstraf
dec 2017Rust en rumoer
nov 2017Meeliften op het dagboek van Anne Frank
okt 2017Noach, de zondvloed en (seksueel) geweld
okt 2017Vreugde van het water scheppen
okt 2017Een dinsdag in Jeruzalem
sep 2017New age, alt-right en antisemitisme
aug 2017De totale zonsverduistering
jul 2017De Kotel en de wet op bekering
jun 2017Geweld tegen Arabische vrouwen
mei 2017De zakenman en het fotomodel op bezoek in Jeruzalem
mei 2017Jom Hasjoa in Israël
apr 2017De maaltijd van de Moshiach
apr 2017Demonstreren in Jeruzalem
mrt 2017Weapons of the Spirit
mrt 2017Ana B’choach
feb 2017Emoties en de brit mila
jan 2017Een nieuwe koning in Egypte die Jozef niet had gekend
jan 2017Aanslag in Armon Hanatziv
jan 2017De rechtsstaat Israël
dec 2016Ellende en onheil
dec 2016Portefeuille
nov 2016Bosbranden
nov 2016Amerikaanse verkiezingen
okt 2016Sjana tova – van traditioneel tot vernieuwend
sep 2016Afscheid bij Crescas
sep 2016Prayer for the Soul and the Holy City
sep 2016Bariloche
aug 2016Gideon Levy
aug 2016Zomergasten en groene papegaaien
jul 2016Traditie en moderne ontwikkelingen
jun 2016In memoriam: Alegria
mei 2016Donkere wolken boven Zion?
mei 2016René Kahn – Tikoen Olam met behulp van psychofarmaca
apr 2016Overdenking bij de dood van Wim Brands
mrt 2016Denkflarden bij het samenstellen van sjlachmones
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem II – het French Hospice
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem
feb 2016Uitzichtloosheid in Gaza
feb 2016Separate but equal is not equal. Hebben vrouwen gewonnen, of de religieuze stromingen?
jan 2016Aanslagen op de Westoever
jan 2016Van Dis
dec 2015Het verschillende gebruik van messen
dec 2015Chanoeka 2015
nov 2015De oorlog van Gog en Magog
nov 2015Herdenking van de moord op Rabin
okt 2015Een bi-nationale staat voor twee volkeren
okt 2015De terreur van de lange messen
sep 2015Is er nog één Joods volk?
aug 2015Profetie
aug 2015Toch nog lichtpuntjes
jul 2015Tisja beAv 2015
jul 2015Een spook waart door Jeruzalem ...
jul 2015Tegengestelde verhalen - wat is waarheid
jun 2015Stedenband
jun 2015Licht en donker in Jeruzalem
mei 2015Catch the Jew! (Vang de Jood)
mei 2015Beth Mozes
apr 2015Tunnel of Hope
mrt 2015Angst en trauma hebben de verkiezingen gewonnen
mrt 2015Poeriem en Iran
feb 2015Nederlandse Joden, hier of daar
feb 2015Ibrahim Abu El-Hawa
jan 2015Verschillen in perceptie na de aanslagen in Parijs
jan 2015Journaal van te verwachten sneeuwstorm
jan 2015Het jaar 2014
dec 2014Chanoeka tussen Rechovot en Jeruzalem
dec 2014Welkom terug
nov 2014Door de Arabische sjoek
nov 2014Olijven plukken (2)
okt 2014Olijven plukken met Rabbis for Human Rights
okt 2014De goede oude tijd
okt 2014Onder de helm
sep 2014Rosj Hasjana 2014
sep 2014Berlijn en Jeruzalem
aug 2014Overwinning
aug 2014Staakt-het-vuren
jul 2014Oorlog en de as van de Rode Koe
jul 2014In Israël gebeurt in drie weken meer dan in Nederland in een jaar
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen - vervolg
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen
jun 2014Sjawoe’ot en de éénstaat oplossing
mei 2014Naar Tekoa
mei 2014Het Achterhuis voor tieners verklaard
mei 2014Anne Frank met luxe verwen-arrangement
apr 2014Jeruzalems begin en einde van Pesach
apr 2014Is er hoop na Kerry?
apr 2014De Holyland affaire
mrt 2014Nu al: pre-Pesachkoorts
mrt 2014Botsende klimaatzones en botsende belangen
feb 2014Diaspora-nieuws
feb 2014Ziekenfonds
jan 2014Landau over Sharon
jan 2014Afrikaanse asielzoekers in Tel Aviv
dec 2013Pre-Kersjt in Jeruzalem
dec 2013Een geurkaarsje voor Mandela
dec 2013Amos Oz, Chanoeka en Friedländer
nov 2013De Hollandsche Schouwburg. Theater, Deportatieplaats, Plek van Herinnering
nov 2013Filipijnen
nov 2013Bethlehem, de film
okt 2013Aviva Zornberg over de akeda
okt 2013De Kabbala van rabbijn Ashlag
sep 2013Wie verdient er nu de Nobelprijs?
aug 2013Scheermes en scheerkwast bij de hand houden
aug 2013Een relatief rustig eiland
aug 2013Gasmasker
jul 2013Tisja Be'Av
jul 2013Dertigste Jeruzalem Filmfestival
jul 2013Tel Aviv, stad van tegenstellingen
jun 2013Hitte
jun 2013Rosj Chodesj Tammoez
jun 2013'De vijand'
mei 2013Een echte seculiere sjabbatsfeer
mei 2013Onderduiken in de apenrots
apr 2013In dienst gaan
apr 2013Zon en zingeving in Israël
mrt 2013Kitniyot
mrt 2013Chamsin
mrt 2013Rabbi Menachem Froman, van Goesj Emoeniem tot Jerusalem Peacemaker
mrt 2013Conflict bereikt tuinhekje
feb 2013David Hartman - zichrono livracha
jan 2013The day after
jan 2013Ontregeld
jan 2013Lemaleh et hachalal
dec 2012Chanoeka in Nachlaot
nov 2012Oorlog met Gaza (2)
nov 2012Oorlog met Gaza
nov 2012New York
okt 2012Noach, de Zondvloed en zonne-energie
okt 2012Op de Machane Yehuda
sep 2012High Times – thuiskweek in Israël