inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 24 april 2020

Niet lang voor de coronacrisis woonde ik weer eens een 'seculiere' crematie bij. Ik heb er al eens over geschreven (op 14 sept. 2016), maar het verliep weer hetzelfde.

De muziek was modern, dit keer veel Franse chansons, die droevig klonken, maar als je de tekst kon verstaan, waren ze niet erg toepasselijk.

Op deze crematie werd de overledene ook weer toegesproken, alsof hij/zij er nog bij was en er werden anekdotes opgehaald, die soms pijnlijk intiem waren. Er werden foto's geprojecteerd, waarop je het leven van de dode zag. Dit keer van veel gezellige etentjes met allemaal onbekende mensen.

Wat doe ik hier, dacht ik, dit is toch niet voor mij bedoeld? Het afscheid was toch niet alleen voor de naaste familie? Anders waren we toch niet uitgenodigd?

Ik weet wel dat men daar niet bij stil staat. Maar ik kwam samen met veel vrienden toch ook om afscheid te nemen en voelde me de passieve buitenstaander bij al dit verdriet. Er was niets gemeenschappelijks, zoals samen zingen of bidden, of gewoon een paar woorden van troost.

Het voelde dus niet als een echt afscheid en bij de koffie met cake was het loodzware gevoel er weer. Waar was het samen rouwen met de nabestaanden die het maar in hun eentje moesten zien te redden? Wat kun je op dat moment doen om enige troost te bieden, behalve een clichématige condoleance?

Je zit samen in een zwart gat, zonder hoop. En dan gaat het bij de koffie al gauw weer over het nu, het verdriet wordt gewoon weggestopt. Je praat met mensen die je lang niet hebt gezien, het wordt zelfs gezellig.

Je gaat naar huis, maar het zwarte gat blijft. En dan kende ik de overledene niet eens heel goed, dus voor de nabestaanden is het nog tien keer zo erg.

Men denkt dat het zo hoort, dit is toch beter dan die vroegere crematies die kil en afstandelijk waren? Nou nee, een afscheid is toch bedoeld voor alle achterblijvenden en die moeten opgevangen worden met woorden en muziek van troost. Dan pas is er een echt afscheid en een begin van het rouwproces mogelijk.

En nu in deze coronatijd lijkt me dat helemaal rampzalig. Er is geen arm om om de nabestaanden heen te slaan, geen knuffels, geen handen die je uitstrekt naar de rouwenden. En bijna niemand kan er echt bij zijn en moet het doen met een virtueel afscheid.

Toch kan dat ook troostend zijn, heb ik ervaren. Kort geleden overleed een goede vriend, medelid van Beit Ha'Chidush, een begaafd violist en een warme man. Veel te jong ook. We mochten niet bij het afscheid zijn, maar het werd gestreamd door de begrafenisondernemer. Vreemd om thuis naar die zaal te kijken, naar de kist met de viool erop en naar de familie die er wel bij mocht zijn. Maar het wende heel snel en het was een prachtig afscheid op afstand. De familie en een paar vrienden speechten kort en ingetogen, rabbijn Tamarah Benima sprak vriendelijke en troostende woorden. Staand voor mijn schermpje zei ik het Kaddisj mee. Wat doet dat goed, zelfs op afstand, en zo verdween de spanning van het verdriet. Tot slot speelde onze pianist een zelf gecomponeerd stuk dat warm en troostrijk was. Er was na afloop een virtueel condoleanceregister en daar verschenen lieve woorden van de familie en de vrienden.

We konden dus echt afscheid nemen, al was het op afstand.

Er komt later nog een herdenking, zoals je nu steeds in de krant leest bij de rouwadvertenties. Maar het ritueel hielp weer, door de eeuwen heen beproefd en werkzaam. Ik wens het iedereen toe die een dierbare verliest.


Hier een prachtige troostrijke bewerking van Psalm 23: ‘Adonai Ro’i’.
Componist: Mathieu Daniel Polak in opdracht van Ina de Paauw
Viool: Loek Lufting z.l.
Piano: Mathieu Daniel Polak
Zang: Charles van Tassel

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jun 2020Voorbij wij/zij?
jun 2020Mansplaining en manspreading in coronatijd
mei 2020NS en rouw
mei 2020Ik kan het niet*
mei 2020Bevrijding
apr 2020Afscheid in tijden van corona
apr 2020En weer wordt het Pesach
mrt 2020Nu
mrt 2020Een open wond
feb 2020Ischa again
jan 2020Excuses ook voor ons
jan 2020Een seculiere religie?
jan 2020Afgewezen
dec 2019Vreugdevuren
dec 2019Cartoon
nov 2019Afgoden
nov 2019DOVO of Levenslicht 2
nov 2019Levenslicht voor dode Joden, Roma en Sinti (en de homoseksuelen)
nov 2019Over kritiek: “Doe er je voordeel mee”
okt 2019Vergeven
sep 2019De 'tegemoetkomingen' van de NS
sep 2019Een column over de column
sep 2019Le paradis
aug 2019Van tulband tot keppel
aug 2019Middenjoden
jul 2019Mulisch en zijn ouders
jun 2019Afscheid van Westerbork
jun 2019De 'verwarring' over vaderJoden
jun 2019Een tastbare herinnering?
mei 2019Noodzakelijke woede
mei 2019Het verleden haalt je in
mei 2019De “shit” in Westerbork
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland