sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 16 september 2016

Vorige week weer eens een 'seculiere' crematie bijgewoond. Er werd muziek gedraaid, gekozen door de kinderen, dus mij geheel onbekend, op een sentimenteel lied van Paul van Vliet na. Er werd gesproken door de familie en vrienden, die allemaal zeiden hoe erg het was, wat een groot gemis en hoe bijzonder de overledene was geweest. Ook werden er foto's geprojecteerd, waarop je het leven van de dode zag. Dit keer niet van baby af aan, maar wel zoals altijd vergeeld, met jaren-zeventigkapsels, en op een berg of aan een meer. We liepen rond de kist en daarna was er koffie met cake. Dat was het dan.

Ik blijf dan altijd achter met een loodzwaar gevoel. Logisch, er is iemand dood gegaan. Maar dat is het niet. Het is de zwaarte van het verlies, die op geen enkele wijze wordt opgevangen. Er is niets voor de nabestaanden, er is geen troost, geen opluchting, geen lichtpuntje, hoe klein ook. Het verdriet wordt juist benadrukt door de treurmuziek, de verstikte stemmen en de tranen.

Je kunt op dat moment niets doen om enige troost te bieden. Je zit maar te zitten, met z’n allen in een zwart gat, zonder hoop. En na afloop zijn er alleen de clichés, die je heel kort – er staat een rij achter je – kunt zeggen: wat een gemis, veel sterkte, als ik iets kan doen, enz.

Toen mijn Friese opa overleed in de jaren zeventig van de vorige eeuw was het nog erger. We zaten in de aula en niemand zei iets. Niemand! Er werd alleen klassieke muziek gedraaid.

Ik woonde een tijdje geleden een crematie bij, geleid door een (vrouwelijke) dominee. Wat een verschil! Zij leidde ons door het leven van de overledene, stipte positieve én negatieve dingen aan, introduceerde de sprekers en gaf met kleine opmerkingen aan dat zij er was voor ons, de overlevenden. We werden gehoord en begrepen. Tot slot, na het gemeenschappelijk bidden van het Onze Vader (dat is gewoon het Sjema, hoor), zongen we samen psalm 23. De tekst werd op een scherm geprojecteerd en bijna iedereen zong mee. Je voelde de opluchting, de ontspanning na al die emotie. Na afloop was de sfeer ongedwongen en bijna vrolijk.

De Joodse begrafenissen die ik heb meegemaakt, ademen ook een sfeer van troost en mededogen. Je zit met z’n allen, zelfs op Muiderberg, gewoon door elkaar, en de rabbijn vertelt over zijn ervaringen met de overledene, de familie zegt wat en dan zijn er de psalmen. Troostrijk bij uitstek. Het allermooiste is het Kaddisj bij het graf. Het gebed, uitgesproken voor de doden, maar bedoeld als troost voor de levenden. Er is meer, er is iets groters dat wij niet kunnen bevatten, maar dat ons steunt en optilt. We vragen om vrede voor ons allemaal, rust en harmonie. Dat alles is er nog niet voor de nabestaanden, maar ze krijgen toch een glimp van een betere toekomst te zien.

En na afloop eet je een ei, symbool van het eeuwige leven. Dat heb ik vorige week ook maar gedaan. Een beetje troost kon ik wel gebruiken.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland