inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 10 augustus 2018

Op de afscheidsbijeenkomst na het overlijden van Evelien Gans z.l. op 26 juli jongst leden ontmoette ik vele generatiegenoten die ik lang niet had gezien. Ik kende ze van allerlei clubjes die in de jaren '90 opdoken, Blanes, Woudschoten, Naches (het café van JMW), Jonag. De eerste naoorlogse generatie zocht en vond elkaar. Tenminste de mensen, die niet al bij een Joodse gemeente hoorden of met elkaar op het Maimonides hadden gezeten; wij waren de ‘randjoden', zoals JMW ons noemde.

We herkenden elkaars verhalen en deelden die. Er was veel te praten, te rouwen, maar ook te lachen. Eindelijk kon dat. We hadden allemaal in meer of mindere mate een onbekommerde jeugd gemist, waarin bijna alleen kon worden gelachen wanneer onze vaders anekdotes vertelden om de treurige verhalen te verdringen. Ook dat was een herkenningspunt dat op de afscheidsbijeenkomst door Louise Fresco werd aangehaald. Zij vertelde zelf ook een anekdote, maar geen vrolijke. De vaders van Evelien en haarzelf waren vrienden en zij vieren maakten samen muziek. Een keer waren ze aan het musiceren toen Evelien plotseling van de piano opstond en wegliep. Pas vele jaren later vertelde Evelien waarom ze dat had gedaan. Haar vader vond haar niet zo goed als Louise. Of hij dat werkelijk had gezegd, of dat ze dat feilloos aanvoelde, doet er niet toe. Een kind van een overlevende dat het nooit goed genoeg deed. Voor Evelien is dat een tragische valkuil geworden, maar niet voor haar alleen, denk aan “het jongetje dat alles goed moest maken”, Ischa Meijer, die er ook aan onderdoor is gegaan.

De Duif in Amsterdam, waar de afscheidsbijeenkomst was, was overvol met zeker vierhonderd mensen. Er was een aantal generatiegenoten aanwezig die een succesvolle carrière hebben opgebouwd, bekend zijn geworden en zo voldeden aan de opdracht van hun ouders. Maar ten koste van wat? En er waren er ook veel die dat niet hebben gedaan. Was de eis om de wereld beter te maken voor hun ouders te zwaar? Alleen al overleven was soms al zwaar, wanneer er vooral moest worden gezorgd dat de ouders maar gelukkig waren. De kinderen mochten hen dus niet tot last zijn en kwamen zo niet aan hun eigen ontwikkeling toe.

Maar succesvol of niet, we zaten met zijn allen aangeslagen en verdrietig in De Duif om Evelien te herdenken.

Ik hoorde om me heen dat Evelien zo goed met iedereen die ze tegenkwam, kon praten en meeleven. Dat heb ik zelf ook ervaren, maar tot echt contact kwam het niet. Ik hoorde ook dat we dat allemaal wel hebben, veel kennissen, weinig echte vrienden.

Vroeger dacht ik dat dat erg was, want de stem van je ouders blijf je onbewust horen: jij moet slagen en gelukkig zijn, want wij hebben het al zo moeilijk. Als je mislukt, is het je eigen schuld. En niet alleen mislukt op carrièregebied, ook op sociaal gebied: vaak geen vaste relatie, geen kinderen. Die arme ouders kleinkinderen onthouden, ook dat nog.

Maar hoeveel echte vrienden (en dan géén Facebookvrienden) kan een mens hebben? Niet veel, wil je zelf een goede vriend zijn.

Rabbijn Tamarah Benima schreef over het erbij willen horen, het erkend willen worden van Evelien, die niet halachisch Joods was en niet religieus. Herkenbaar en treurig, de zoektocht naar nergens. Want erkend word je niet en dat uitsluiten en afwijzen is pijnlijk, letterlijk. Het bewijst: zie je wel, ik deug niet, ik val door de mand, logisch dat niemand van mij houdt. En hoezeer mensen ook het tegengestelde beweren, je kunt het niet geloven.

Ik heb het geluk gehad dat er wijze leraren op mijn pad kwamen en vrienden met wie ik de pijn kon delen. En zo zijn de wonden geheeld. Ze zijn tot littekens geworden, die soms worden aangeraakt, maar dat doet geen pijn meer. Ik heb de lessen uit de Tora geleerd, van menselijk falen en toch weer hardnekkig doorgaan, van je woede uiten op de Eeuwige en toch gehoord worden. En soms helpen de oude woorden, zoals we die afgelopen sjabbat lazen in de haftara van Ekev (Jesaja 49:16-18): "Ik vergeet je niet! Het is alsof Ik je op de palm van Mijn handen gegrift heb. (…) Sla je ogen eens op en zie om je heen, allen komen in drommen op je af…"

Ook als je niet religieus bent, kunnen die woorden troosten, want ze zijn door mensen geschreven. Al keek de Eeuwige over hun schouder mee …

Delen |

Reacties

Salco de Wolff

vrijdag 10 augustus 2018
Fantastische column. We waren nooit goed genoeg. Altijd maar bewijzen. Geen innige relaties. Wat je deed was nooit goed genoeg.
Ben nu 70 en die bewijslast is er nog steeds. Wat zullen anderen er van denken!

salomon bouman

vrijdag 10 augustus 2018
Wat een goed verhaal...en zo diep ook. gr salomon

rose marie frijda - bouman

vrijdag 10 augustus 2018
Renée, wat ontzettend goed en pijnlijk mooi verwoord. Kol ha Kavod.

annelien kisch

vrijdag 10 augustus 2018
mooi gevoelig stukje, Renee.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland