sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 25 mei 2018

Na de reis naar Oekraïne, waarover ik in mijn vorige column schreef, herlas ik het kleine boekje van Abraham Heschel, De aarde is des Heren, en heb daar nu beelden bij. De rebbes reisden van Berdichev (met de klemtoon op de tweede lettergreep) naar Metzybyz en dat deden wij ook. Zij te voet of met paard en wagen, wij in de bus, over dezelfde hobbelige wegen.

Heschel, zelf een nazaat van rabbi Dov Baer van Mezzerich, de opvolger van de Baal Shem Tov en rabbi Levi Jitschak van Berdichev, beschrijft de chassidische wereld van Oost-Europa vol liefde. Het enthousiasme voor het lernen was enorm, zelfs de houthakkers van Berdichev bogen zich over de Talmoed na hun werk. Ik zie ze zitten, in hun vuile plunje, hevig discussiërend en zich niet bekommerend om de tijd. Dat deden ze allemaal, de mannen, ze raakten door het lernen in andere sferen en vergaten hun armoede en ellende. Maar de rebbes waren ook tegen ascese, overmatig bidden en vasten. Zij vonden heiligheid in alledaagse dingen, met barmhartigheid als uitgangspunt. Dus mindfulness avant la lettre, maar altijd met oog voor de Ander.

Toen kwam al lezend opeens de vraag op, waaraan ik in Berdichev niet echt had gedacht: wie kookte hun eten en waste hun kleren? Wie zorgde voor de kinderen, terwijl de vaders altijd afwezig waren? Tja, duidelijk, de vrouwen. Zelf lernden zij ook wel, er was speciale literatuur voor vrouwen, maar dat deden ze vast naast de wieg, met één oor gespitst op een babyhuiltje. Of paste oma op? Die woonde vaak in huis en dan konden de vrouwen wel even weg. Natuurlijk, het was de achttiende eeuw en vrouwen waren de verzorgers van man en kinderen, niet alleen bij de Joden. Maar bij hen moest de vrouw ook nog vaak de kost verdienen, opdat de man de hele dag kon lernen, het hoogste goed. Of ze namen een leerling van de rebbe in huis. Nog een mond te voeden, maar een grote eer.

Nee, ik moet niet met mijn eigentijdse blik naar het Oekraïne van eeuwen terug kijken. Iemand zei voor ik weg ging: het waren allemaal mánnen, wil je daar nou heen? Ja, ik wilde er heen, ons erfgoed zien en ervaren. En de wijze lessen van de rebbes horen en voelen.

Dat gebeurde ook; hun wijsheid overstijgt tijd en ruimte en zeker gender. De rebbes waren wijs, zij begrepen dat er altijd vernieuwing nodig is. Het oude patroon blijft bestaan, maar de betekenis veranderde door de generaties heen. “Er was een duurzame bron, die de oude weiden fris hield”, schrijft Heschel.

Grappig, dat lijkt op mijn motto voor de Nieuwe Hagada; onbewust nam ik dit beeld over. Ik schreef: “De Nieuwe Hagada is nieuw zoals alles nieuw is in het voorjaar, vol vertrouwen uit oude wortels opgebloeid, gevoed door nieuw water uit oude bronnen…”

En wat zei rabbijn Yehuda Aschkenasy z.l. altijd? We moeten een nieuwe vertaling zoeken voor de oude woorden, een vertaling die nu bij ons past. Dat is een doorgaand leerproces. Rabbijn Elisa Klapheck benadrukt dat ook: laten we een nieuwe vorm vinden voor de oude rituelen, en zij rolde met Sjawoeot de hele Tora uit op een aantal tafels in sjoel, zodat de hele gemeente er omheen kon staan.

De oude rebbes hadden leerlingen die hun woorden konden doorgeven. Ook dat is een doorgaand proces. Wij, reizigers door Oekraïne, hoorden de lessen van de rebbes en geven die weer door.

Waar was al dat lernen goed voor? Zo diep ingaan op één klein puntje van de Talmoed, discussiëren met een wijze van eeuwen eerder? De kritiek kan zijn dat het ontaardt in onpraktische neuzelarij, maar voor hen was elke nieuwe ontdekking of inzicht een bron van vreugde, een overstijgen van de realiteit. Heschel noemt dit gevoel voor transcendentie “het hart van de cultuur, het wezen van de menselijkheid.”

Alleen gericht zijn op het nuttige kan tot “barbarij” leiden, zegt Heschel. De oude rebbes hoefden dat niet, daar hadden ze hun vrouwen voor. En Heschel leefde in de vorige eeuw (1907-1972), die had ook geen oog voor praktische zaken, stel ik me voor. Maar zijn dochter Susannah is een beroemde Amerikaanse hoogleraar Joodse studies, die de gewoonte introduceerde om een sinaasappel op de seiderschotel te leggen als symbool van inclusiviteit. Zij is het levende bewijs dat verandering mogelijk is, iets waar de oude rebbes meer oog voor hadden dan sommigen in de Joodse wereld van nu.

Delen |

Reacties

Henk colbertje

zondag 27 mei 2018
Knappe leerzame column, wat mij vooral raakt is de barmhartigheid, wordt niet altijd op de voorgrond gedaan.
Vandaag een kerkdienst met live muziek en filmbeelden over Elvis Presley mee beleefd ; onroerend het belang van zijn moeder in zijn vorming te horen.
De vrouwelijke predikant swingde lekker mee op sommige liederen.
Elvis was ook beinvloed door de soulmuziek.
Zie uit naar de volgende column.
Heb ook een foto van Herschel gezien waarin hij lekker met Maarten Luther King zij en zij meedeed.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland