inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 7 juni 2019

De namenwand is weer eens in het nieuws. De burgemeester bemoeit zich er nu ook mee en wil de discussie stoppen (“water onder de brug”), zonder dat er goed overleg is geweest. Degenen die protesteren worden afgedaan als op z'n minst zeurpieten en op z'n ergst als antisemieten, ook de Joden die er tegen zijn.

Het blijft een vreemde plaats voor zo'n gigantisch bouwwerk, op dat kleine stukje Weesperstraat. Ik liep er deze week nog en mij viel vooral het lawaai van de passerende auto's op, geen plaats van stille bezinning dus. En: de namen die er op komen, zijn die gegarandeerd correct en volledig? Waarom komen de slachtoffers uit voormalig Nederlands-Indië er niet op? Weet iedereen dat je echt niet hoeft te betalen voor een naam? Integendeel, je kunt er niet eens een naam afhalen, als je dat zou willen. De metrobuis ligt eronder, is die daarop berekend? De bussen die er komen, is daar parkeerruimte voor?

In Berlijn is er jaren over het ontwerp nagedacht en overlegd, hier krijgen we één ontwerp, geregeld door het Auschwitzcomité, vertegenwoordigt dat nu opeens dé Joodse gemeenschap?

Vragen, veel vragen.

Tijdens de rechtszaak hierover werden sommige van deze vragen ook gesteld, maar er kwam nog geen antwoord. We moeten tot 6 juli wachten voor een uitspraak van de rechter.

Er wordt door Jacques Grishaver weer aangedrongen op een snelle beslissing, altijd een slecht teken, zeker als je het argument gebruikt dat de eerste generatie overleden is vóór het monument af is. Maar net als bij het Herinneringscentrum Westerbork, wilden de meeste overlevenden niet meer aan de Sjoa worden herinnerd, dus ook niet in de vorm van een enorme muur. Teveel trauma's, teveel ellende, ze wilden niet meer terugkijken en vooral alleen vooruit.

Het is aan de volgende generaties om de slachtoffers te eren. En zelfs wij van de naoorlogse generatie hebben het monument minder nodig, omdat de namen van onze familie in onze herinnering voortleven. Een monument is voor degenen die nu al niets meer weten, en voor de toekomst, als onze herinneringen verdwenen zijn.

Maar als er dan een tastbare herinnering aan de Sjoa moet komen, laat het dan in ieder geval een ontwerp zijn waarover geen controverse is.

NB: Vorig jaar schreef ik al over de namenwand en stuurde ook een ingezonden brief naar NRC, die geplaatst werd.

Delen |

vrijdag 24 mei 2019

In een stuk in NRC schreef Caroline de Gruyter dat in het Europa van nu, dat al zo lang geen grote oorlog heeft gekend, solidariteit en gemeenschapszin niet meer bestaan en dat er dus vooral onderling wordt gekwetst en beledigd bij gebrek aan een gemeenschappelijke vijand. Er worden zondebokken gezocht en er wordt ongehinderd antisemitische en racistische taal uitgeslagen.

Een paar dagen later las ik over de jarenlange seksuele intimidatie door een Amsterdamse hoogleraar.Een huiveringwekkend verhaal, vooral omdat het zo lang duurde en zulke grote vormen aannam. Zelf heb ik dat in mijn studententijd gelukkig niet meegemaakt, maar ik onderging toen wel gelaten de denigrerende manier waarop meisjes te verstaan werd gegeven dat ze alleen maar op de universiteit waren om een man te zoeken. Altijd bedekt, nooit openlijk en dus des te destructiever. Studeer je Frans? Leuke hobby voor een meisje, werd er gezegd. En de lapzwans (m) die nooit iets uitvoerde, werd later benoemd aan de faculteit.

'Ze' komen er mee weg, omdat niemand er wat van zegt. Moeilijk, ja, als je afhankelijk bent van zo'n klootzak. Gelukkig is er nu #metoo en durven vrouwen zich uit te spreken. Maar o wee als je dat doet: duidelijk aanklagen en openlijk de man noemen die zich misdraagt. Dan krijg je een hoop ellende over je heen. De bagger van de sociale media, het kan en dus gebeurt het.

Maar er is ook niet-seksuele intimidatie. Daar kan ik wel over meespreken. In sommige clubjes waarin ik actief was, heb ik ook intimiderende en kwetsende haatmails gekregen, als ik kritiek had op de gang van zaken. De agressieve toon, de volstrekte onbeleefdheid, het negeren van normale vragen maakten dat ik 's avonds mijn mail niet meer las om geen slapeloze nacht te hebben. Als je er op inging, werd het nog erger, dus stuurde ik op een gegeven moment de mails terug zonder reactie. Wijze les geleerd: nooit per e-mail een discussie voeren, dat ontaardt alleen maar.

Wat heeft dat met het gebrek aan een gemeenschappelijke vijand te maken? De agressie moet kennelijk een uitweg hebben en dus wordt het een gewoonte om onbeschoft te reageren, omdat dat zo makkelijk gaat in je eentje achter je schermpje. En omdat je ermee weg kunt komen, want de meeste mensen willen geen gedoe, dus kijken ze weg of vergoelijken het en zo laten ze je in de steek.

Maar nu zijn we woedend en pikken het niet meer, zegt onder anderen Soraya Chemaly. Woede moet niet meer worden ingehouden, maar positief worden gebruikt om onrecht aan te pakken, woede moet worden geuit over wat jij belangrijk vindt.

Goed om te horen, ik voel me gesterkt. En dus reageer ook nog maar even op N Gerson (m/v?), die op mijn column van 10 mei jl. over Westerbork reageerde en mij met meneer aansprak, terwijl mijn foto toch bovenaan staat. Hij/zij keek niet alleen slecht, maar las ook nog eens niet goed, omdat mij werd verweten geweld te vergoelijken.

Ik lees dit weekend ook nog in NRC dat de vrouwelijke vicepremiers net zo te kampen hebben met seksisme. Kajsa Ollongren zegt: “Van vrouwen wordt vaak gezegd dat ze emotioneel zijn”' Maar haar valt op dat juist de mannen emotioneel zijn. “Die uiten meer boosheid. De vrouwen met wie ik heb gewerkt, waren over het algemeen heel rationeel en rustig, op de inhoud en het resultaat gericht.” En Annemarie Jorritsma merkt dat mannen langer van stof zijn. “Ik herinner me mijn eerste Tweede Kamerdebat met alleen maar vrouwelijke woordvoerders. De enige twee mannelijke ministers, Pieter Winsemius en Gerrit Braks, deden er veel langer over dan wij. Wij hadden korte verhalen en interrumpeerden niet bij ieder woord. We waren drie uur eerder klaar.”

Het lijkt een nieuwe feministische golf te worden, na de strijd om gelijke rechten en abortus en #metoo, wordt nu ook de manier aangepakt waarop mannen vrouwen wegzetten en proberen te manipuleren. Praat een man lang door en ben je te beleefd om hem te onderbreken, maar word je zelf wel in de rede gevallen? Krijg je ongevraagde adviezen? Wordt er een idee verkondigd, dat jij net daarvoor als eerste noemde? Je gaat het pas zien als je het door hebt, zei onze nationale heilige toch?

We zijn niet alleen baas in eigen buik, we zijn vooral baas over onze eigen meningen en ideeën. Laten we die uitspreken en anderen daarbij helpen door iedereen te steunen die protesteert tegen onrechtvaardigheid, intimidatie en manipulatie. Want zwijgende bystanders zijn medeplichtig.

Zie ook de Ted Talk van Soraya Chemaly.

Delen |

vrijdag 10 mei 2019

In de Benjamin, het magazine van Joods Maatschappelijk Werk, las ik een oproep om naar de jaarvergadering van het VBV, het Verbond Belangenbehartiging Vervolgingsslachtoffers, te komen.

Ik had nooit zo veel met die club, die meer voor de survivors bedoeld was dan voor 'ons', de Joodse naoorlogse generatie. Maar deze keer vroeg men expliciet om te komen praten als vertegenwoordigers van alle generaties. Er zijn steeds minder mensen van de vooroorlogse generatie; de 'tussengeneratie', degenen die kind waren in de oorlog, wordt oud en wij zijn ook niet meer de jongsten. Samen met JMW organiseerde het VBV op 28 april twee intergenerationele discussies.

Nadat de beoogde spreker het had laten afweten, nam oud-voorzitter Flory Neter het woord.

We moeten het met elkaar doen, zei ze, dus met alle generaties samen. Want we krijgen begrip voor elkaar door inzicht in elkaars problemen. De trauma's van de survivors komen niet alleen door de nazi's, maar het blijkt dat men ook door Nederlanders, die fout of gewoon onverschillig waren, vaak zwaar verwond is geraakt. Dat geeft gevoelens van onveiligheid, onthechting en ontworteling, en geschonden eigenwaarde. Er is ook, 75 jaar na de oorlog, na andere, 'gewone' verliezen vaak een herbeleving van de oude trauma's en dat brengt onder andere driftbuien, vooral tegen autoriteiten, met zich mee.

Een 'feest' van herkenning voor mij, ook op deze dag zelf. De eerste oude dame die ik tegen kwam, zei plompverloren: “Wie ben jij?” Ik voelde me een nieuwe leerling op het schoolplein, maar ook dat herkende ik. Daarna stortte ik me in het gewoel, toen we groepjes moesten vormen om de rondetafelgesprekken te houden. De onderdrukte emoties, die ik van vroeger zo goed kende, voelde ik opeens weer heel heftig. Niet één bijdehante (oud)tante of (achter)nicht zoals toen, maar vijftig, terwijl de ooms zich er met grapjes van af maakten.

Er waren twee discussies:
1. Hoe komt het dat de eerste en tweede generaties zo slecht met elkaar praten?
2. Heeft de tweede generatie behoefte aan materiële genoegdoening?

Ook dit was een feest der herkenning. Toen in de jaren '90 de praatgroepen en Woudschotenconferenties van JMW werden gehouden, kwam dit vaak aan de orde. De grote conferentie 'Bouw een brug naar de toekomst' van 1995 ging zelfs helemaal over de dialoog tussen de generaties. Marja Wijnschenk verwoorde onze emoties in Trouw en zij hoopte toen dat Joden van de eerste generatie écht met Joden van de tweede generatie zouden gaan praten. “Maar misschien zit er zelfs geen begin van herstel van een daadwerkelijk contact meer in”, vreesde zij tegelijkertijd.

Dat is inderdaad maar moeizaam gebeurd en de tussengeneratie kon ook maar weinig aan de orde komen. Bij een van de themagroepen op de conferentie in '95 werd het zo verwoord: “Wij willen wel praten, maar weten niet hoe. We weten wel hoe, maar niet op welk moment. We weten wel op welk moment, maar kunnen niet luisteren. We kunnen wel luisteren, maar weten geen antwoorden. We weten wel antwoorden, maar kunnen niet praten.”

Nu, bijna 25 jaar later, komen al die emoties weer boven. De oorlogsgeneratie vertelde dat er altijd werd gezwegen, dat er geen negatieve verhalen werden verteld en geen emoties getoond. Ze moesten te vroeg volwassen worden en wilden op hun beurt hun kinderen niet belasten. Maar er waren en zijn daardoor veel conflicten in de families.

Zij vinden dat er begrip voor elkaar nodig is en dat jongeren bewust moeten worden gemaakt van de geschiedenis van de Sjoa.

Nog steeds heerst er angst en eenzaamheid in hun leven. Maar flink als ze moesten zijn noemen ze óók dat het woord slachtoffer door overlevende moet worden vervangen.

Het blijkt dat veel vragen nog steeds niet zijn beantwoord, er is nog veel werk aan de winkel. Iedereen wil worden gehoord, erkenning krijgen voor het aangedane leed. Eén zondagmiddag is natuurlijk volstrekt onvoldoende voor iets waar de naoorlogse generatie jaren over heeft gedaan. Maar er is een begin. De samenwerking van VBV en JMW is hoopgevend. Het is aan JMW om de archieven in te duiken om te zien wat er allemaal al gedaan is en om oud-medewerkers te vragen hun ervaring en expertise te delen met de nieuwe generatie hulpverleners.

JONAG (Vereniging van de Joodse Naoorlogse Generatie) en JOK (Vereniging van Joodse Oorlogskinderen) kunnen hier ook een rol in spelen.


Het onderwerp van de tweede discussie was de vraag of er compensatie voor de naoorlogse generatie moest komen. Duidelijk werd dat het merendeel van de aanwezigen vond dat die compensatie zeker nodig is, onafhankelijk van de mate van traumatisering. Al vonden sommigen van de oorlogsgeneratie dat niet nodig voor hun kinderen, omdat die toch zo'n goed leven hebben.

Zo, daar had je het weer, er werd weer eens beslist door ouders over hun volwassen kinderen. Begrijpelijk, want het erkennen dat je hebt gefaald in de opvoeding is moeilijk, al is dat niet je eigen schuld.

Maar zo zei ik in de plenaire vergadering: de tweede generatie wordt nu oud, de meesten hebben ogenschijnlijk nu wel geen last, maar dat kan nog komen en dan is er wel hulp nodig. Het verleden haalt je in, werd als reden genoemd.

En dat moet dan niet worden betaald uit de algemene verzekeringen, maar specifiek gericht op de naoorlogse slachtoffers van de Sjoa. Ook vond men algemeen dat de compensatie door de NS hard nodig is. Geld is geen genoegdoening, zei iemand daarover, maar het geeft wel erkenning en zij wilde de uitkering aan haar kleinkinderen geven, ter herinnering aan alle vermoorde familieleden die zij nooit hebben gekend.

JMW werd gevraagd om breed voorlichting te geven over de WUV, de PUR (Pensioen Uitkeringsraad) en de TVP (tijdelijke vergoeding therapie), omdat die lang niet overal bekend zijn.


Na afloop voelde ik alle onderdrukte rouw en verdriet en werd weer eens woedend. Zoveel generaties geschonden en verminkt, hun kinderen die dapper proberen iets van hun leven te maken en hun eigen kinderen op te voeden zonder al die trauma's.

Zou iemand die op Facebook een antisemitische opmerking plaatst enig idee hebben van het gemis van onze vermoorde familieleden, dat we nog steeds met ons meedragen?

Delen |

vrijdag 3 mei 2019

“Toen kwam de hele shit los”, zegt directeur Dirk Mulder van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Hij mag in NRC zijn gal spuwen, omdat de sponsorloop in de Nacht van de Vluchteling niet doorgaat na bedreigingen uit Joodse en rechts-nationalistische kring. Hij had van tevoren niet verwacht dat de emoties zo hoog zouden oplopen. “Niets wees erop dat dit zou gebeuren.”

In januari begreep hij het al niet, zie mijn onderstaande columns. Het kamp was toch ooit ook voor Joodse vluchtelingen gebouwd, legde hij toen uit. De organisatie van de sponsorloop zegde wel toe rekening te zullen houden met de Joodse gevoelens. Dat is niet gebeurd, Mulder deed er zelfs nog een schepje bovenop.

Want nu is Mulder ontgoocheld, aldus RTV Drenthe. “Het is echt een hetze. Met name via sociale media, maar ook in mails die zijn toegestuurd. Die zijn smadelijk, maar soms ook zeer bedreigend. Dat was voor ons de reden om dit aan de politie te overhandigen.”

Nee, als je geen enkele voeling hebt met levende Joden, alleen met dode, dan sta je raar te kijken als die protesteren tegen jouw beleid. En niet voor het eerst, zie de stennis over de lezing van Isabel van Boetzelaer over haar foute familie, die ook moest worden afgeblazen. Dus hij had die “shit” best kunnen zien aankomen.

“Het was een worsteling”, zegt Mulder, “je ervaart het als zwichten voor wat allerlei types schrijven en roepen. En dat is treurig, want de brutalen hebben de halve wereld en de rest zwijgt.”

Ik voel me aangesproken, meneer Mulder, wij zwijgen niet en we zijn ook niet brutaal als we vinden dat u Westerbork misbruikt voor uw eigen ideetjes van wat er kan of niet. Dreigen met geweld keur ik af, maar de terechte kritiek herhaaldelijk afwijzen getuigt niet van veel empathie met de direct betrokkenen.

Delen |

vrijdag 19 april 2019

Elke Pesach is er iets nieuws te ontdekken, een nieuwe verklaring, een ander gezichtspunt van het oude verhaal van slavernij en bevrijding. Soms is het iets vanzelfsprekends, waar je zelf niet aan gedacht had.

Altijd waren de tien plagen voor mij gewoon een opsomming van de ellende die over de Egyptenaren kwam, in een willekeurige volgorde. Maar niets is toeval in de Haggada, ook dit niet. Gelukkig is daar rabbijn Jonathan Sacks die het mooi uitlegt. Ik maak er weer een aantekening van in mijn Nieuwe Hagada, die sinds het verschijnen in 2012 is volgepropt met allerlei briefjes met nieuwe ideeën en verklaringen. Een nieuwe druk zou veel te dik worden, maar gelukkig is er internet dat oneindig is.

Sacks stelt de vraag waarom na de plagen die mens en dier treffen, de luizen, de veepest, de sprinkhanen et cetera de negende plaag opeens de duisternis is, die toch niet echt een plaag is. De natuurlijke verklaring van de duisternis is dat de chamsin, de hete wind in het voorjaar, de tijd van Pesach, op zijn sterkst is en de zon verduistert met zandvlagen uit de woestijn.

Maar wie hadden de Egyptenaren als voornaamste oppergod? Ra, de zonnegod, met de farao als zijn zoon. Een duidelijker teken dat YAH, de God van de Joodse slaven, machtiger was dan Ra is er natuurlijk niet. Niet alleen laat YAH zien de grootste te zijn, maar ook dat een alleenheerser, die mensen tot slaven maakt en kinderen doodt, niet wordt getolereerd. Het is ook een morele duisternis die over het land is gevallen. “De beste test voor een beschaving is hoe er wordt omgegaan met kinderen en zwakkeren”, zegt Sacks. Voor alle latere generaties is het een duidelijke waarschuwing dat het slecht kan aflopen met dictators, en in tijden van nood is het een hoopvol teken om troost uit te putten.

Een maatschappij verblind door de stralen van een zonnekoning raakt in diepe duisternis. Daar helpt geen zuidelijke chamsin of boreale noordenwind tegen. Alleen de overtuiging dat wij er alles aan moeten doen om de boodschap van Pesach, van vrijheid en verlossing, voor ogen te houden en daar net als Mosjé voor te blijven strijden.

Chag sameach!

Delen |
jun 2019Een tastbare herinnering?
mei 2019Noodzakelijke woede
mei 2019Het verleden haalt je in
mei 2019De “shit” in Westerbork
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland