inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 2 augustus 2019

Daphne Meijer blikt in haar column op Jonet terug op het verleden van de geëngageerde, seculiere Joodse babyboomers, want zij ziet nu een gebrek aan een actiegroep voor de 'middenjoden', zoals zij dat noemt. Een vleugje Blanes, een scheutje Naches, wat Vrede Nu, dat zou mooi zijn. Ze ziet zelf ook wel in dat dat niet kan, er is geen midden meer, de flanken bepalen de politiek in binnen- en buitenland.

Ik keek op de website van J Street, “the political home of pro-Israel, pro-peace Americans”, en begreep waarom veel mensen zoiets hier ook wel zouden willen. Bijzonder hoe seculiere én religieuze Joden er samenwerken; de lijst van rabbijnen en voorzangers is indrukwekkend lang. Mooi als dat hier ook zou kunnen. Tegelijkertijd weet ik ook dat het door de onderlinge verhoudingen onmogelijk is. De rabbijnen kun je sowieso afschrijven, op een enkeling na, en de seculiere Joden zijn duidelijk niet geïnteresseerd in een club naast het CIDI en Een Ander Joods Geluid. Anders was die er toch wel? Ach nee, we zijn hier niet in Amerika, waar zoiets tacheles wordt opgezet, zonder mitsen en maren en adviescommissies. Gewoon doen, dat deden de stichters van Beit Ha'Chidush ook, ze begonnen en keken wel waar ze uitkwamen.

Middenjoden, een mooie term, ik kan mij er wel in vinden. Toevallig pleit rabbijn Tamarah Benima in het NIW ook voor zo'n seculiere 'tegenmacht', om de niet bij een kerkgenootschap aangesloten Joden een stem te geven, onder andere bij de verdeling van het geld voor de hele Joodse gemeenschap. Maar het zou ook goed zijn om hun stem te horen bij kwesties als antisemitisme en Israël. Een stem uit het midden, genuanceerd en betrokken.

Daphne is pessimistisch, ze ziet het ons (de babyboomers) niet doen. Dat klopt. Want, beste Daphne, ben je vergeten hoe het krampachtig ontkennen van de tweede-generatietrauma's ('daar hebben wíj geen last van') de verhoudingen in die seculiere clubjes (en daar niet alleen) verziekte?

Ik kon het niet uithouden bij Blanes, omdat het nooit over onszelf ging, maar alleen over de uiterst belangrijke toestand in verre landen, waar uiterst interessante stukken over werden geschreven. Lekker veilig, jezelf buiten schot houden. Intussen werden de trauma's op een andere manier uitgevochten.

Ik ben zelf wel verder gaan zoeken, want er moest veel worden opgeruimd. Dat is min of meer gelukt, al blijf je toch eeuwig tot de eerste generatie van ná de oorlog horen.

En het is toch ook niet meer aan ons, gepensioneerd en al richting de zeventig of zelfs de tachtig lopend. Oh ja, we doen nog van alles, wij zitten niet stil, maar spreekt dat de jongere generaties aan? Vast niet. Zij moeten het zelf gaan doen. Hopelijk zijn ze niet allemaal zo conservatief als sommige jongeren die ik ontmoet. Tja, hippies krijgen conservatieve kinderen.

Het is aan hun kleinkinderen om de boel weer op te pakken. Bij de klimaatprotesten zie je ze al. Nu nog in Joods Nederland.

Delen |

vrijdag 19 juli 2019

Ik las het boek over Harry Mulisch, Zijn eigen land van Robbert Ammerlaan. Het is geen echte biografie, maar een verzameling teksten en foto's, die het leven van Mulisch beschrijven aan de hand van brieven van, over en naar hemzelf, en citaten uit zijn oeuvre. Het geeft een mooi beeld van zijn manier van denken, zijn tomeloze ambitie en zijn zoektocht naar zijn afkomst.

Mulisch heeft alles, maar dan ook alles bewaard, schoolrapporten, zelfs van zijn moeder, briefjes en dagboeken en nog veel meer.

Ammerlaan gebruikt dat om een beeld te schetsen van de schrijver. Een veelzijdig beeld, niet altijd even vleiend, maar dat wist Harry zelf als geen ander. Hij wekte haat op, zei hij, op school al. Hij noemde het een 'omgekeerd charisma'. Maar hij had ook een positief charisma, getuige de vele vrouwen die voor hem vielen, al behandelde hij ze slecht; ze waren alleen goed voor het huishouden en in bed. Dat is niet zo heel vreemd, zijn generatie mannen (hij was van 1927) wist nauwelijks anders.

Door de brieven van zijn moeder krijg je een inkijkje in zijn jeugd en jonge jaren. Moeder Alice Schwartz vertrok uit huis toen Harry negen jaar was. Hij bleef achter met zijn afstandelijke Duitse vader die door oorlogstrauma's uit de Eerste Wereldoorlog depressief was geworden. In de Tweede Wereldoorlog koos hij de kant van de nazi's en werkte bij de bank Lippmann-Rosenthal, die de geroofde goederen en gelden van de gedeporteerde Joden beheerde. Fout dus. Maar hoe fout? Hij zorgde er wel voor dat Alice, die Joods was, na een arrestatie snel vrij kwam en de oorlog overleefde. Harry zelf kreeg in 1944 een oproep om zich te melden om naar Duitsland te gaan, maar de soldaat die hem kwam halen, werd door zijn vader zo geïntimideerd dat hij vertrok zonder Harry.

Na de oorlog werd vader Kurt opgepakt en naar een interneringskamp gestuurd, waar hij gebroken uit kwam. Een militair die niet anders kon dan bevelen opvolgen, zo ziet Harry zijn vader. Geen excuus, maar wel een verklaring.

Waarom vertrok moeder Alice vrij snel na de oorlog, al in 1951, naar Amerika, nadat ze eerst op zichzelf in Amsterdam had gewoond? Ammerlaan geeft geen reden, maar die is er natuurlijk wel.

Ze beschrijft het in een brief aan Harry: al haar familie is vermoord en ze wil naar een 'veilig' land, ver van alle ellende. Maar ze neemt Harry niet mee.

Heeft ze daar later spijt van? Ze vraagt zich achteraf wel in een brief aan Harry af waarom ze hem achterliet bij zijn vader en Frieda, het trouwe Duitse dienstmeisje, dat meer moederlijke zorgen voor Harry had dan zijzelf.

Haar eigen kille jeugd geeft ze als reden en ze vergoelijkt het zelfs door te zeggen dat Harry zonder die eenzame jeugd niet de schrijver was geworden die hij nu is. Mooi excuus, maar het toont het onvermogen aan om echte relaties aan te gaan. Als je je hele familie verloren hebt, hecht je je niet meer, zelfs (of juist?) niet aan je kind. De naoorlogse generatie weet daar alles van.

Harry herinnert zich niet dat hij erg leed onder het vertrek van zijn moeder, maar hij is zijn hele leven met haar bezig geweest, heeft altijd haar liefde gezocht, die ze niet kon geven.

Er kwamen inderdaad mooie boeken uit voort, maar zijn uitspraak: “Ik bén de Tweede Wereldoorlog” is, met zijn foute vader en zijn Joodse moeder, dus nog treuriger dan hij ooit heeft toegegeven.

Delen |

vrijdag 28 juni 2019

De directeur van Westerbork is met veel fanfare vertrokken. Alom is hem lof toegezwaaid, voor alles wat hij heeft bereikt. Maar in alle verhalen en interviews rond zijn afscheid kon Dirk Mulder het niet laten om te klagen over die lastige Joden die zijn feestje hebben verpest. Met dreigementen, waarvan niet duidelijk is wat ze inhielden, maar ook omdat ze niet wilden dat Westerbork vertrekpunt werd voor een sponsortocht voor hedendaagse vluchtelingen.

Wéér komt hij met het argument dat Westerbork niet alleen het kamp was, waarvandaan onze familieleden naar hun ondergang moesten vertrekken. Alsof iemand dat ontkent! Maar dat is het punt niet. Onze redelijke argumenten werden gewoon op één hoop gegooid met die dreigementen, omdat Mulder bleef doorzeuren dat er ook andere bewoners van het kamp waren geweest, zoals Joodse vluchtelingen voor de oorlog en Molukkers na de oorlog. Om maar niet te spreken van de foute Nederlanders die er ook werden geïnterneerd. Maar die werden niet systematisch vermoord, dát is het verschil.

Het is het op één hoop gooien van alle slachtoffers, dat wéér zorgt voor het vergrijzen van de geschiedenis en daardoor het ontkennen van de Sjoa als een veel grotere ramp. Mulder doet dat bewust, ik kan niet anders constateren. Waarom erkent hij niet gewoon dat kamp Westerbork een plaats moet zijn waar de nadruk moet liggen op de Sjoa? Anders doe je geen recht aan de slachtoffers en hun nabestaanden. Dat heeft Mulder niet gedaan, integendeel.

Frits Barend heeft in het NIW zijn kant van het verhaal verteld. Hij klaagt Mulder ook aan, in het bijzonder om de manier waarop hij Chaja Polak heeft bejegend, die pas na veel aandringen haar verhaal mocht houden in Westerbork. Haar boek weerspreekt Isabel van Boetzelaers boek over haar foute familie. Zij mocht wél meteen komen.

Barend noemt ook Ad van Liempt, die een kwalijke rol heeft gespeeld door het boek van Van Boetzelaer aan te prijzen en daar maar met moeite afstand van nam. Hij is nog steeds lid van de Raad van Advies van Westerbork en stond als spreker op het programma van het afscheid van Mulder.

Barend schrijft dat hij voor de afscheidsreceptie was uitgenodigd en zich daar “als een gentleman” zal gedragen. Maar wegblijven was een beter signaal geweest.

Delen |

vrijdag 21 juni 2019

De LJG rabbijn Joram Rookmaker werd geïnterviewd op Jonet. Hij is allang geïnteresseerd in Joodse identiteit en organiseerde nu in de LJG Amsterdam een symposium over vaderJoden. Hé, dacht ik, alweer? Ik herinner me nog levendig het vorige seminar dat de Amsterdamse LJG hierover organiseerde in 2006 en waar ik toen een uitgebreid verhaal heb gehouden. Een pleidooi om iedereen met minstens één Joodse ouder als Joods te erkennen. Dat is vastgelegd in de statuten van de progressieve gemeente Beit Ha'Chidush, en voor mij vanzelfsprekend, de gelijkwaardigheid van iedereen staat bij mij voorop. Maar dat is in Joods Nederland dus nog steeds een probleem. De LJG is ook niet verder gekomen dan in 2006, gezien het verhaal van rabbijn Rookmaker.

Ik kreeg een steeds ongemakkelijker gevoel bij het lezen van het interview. Het is weer eens zover: het gaat over óns, vaderJoden, maar met de blik van de buitenstaander. Dan blijft het een eenzijdig verhaal. Had even contact gezocht, denk ik dan. Met wie? Met mij bijvoorbeeld, maar zeker met Beit Ha'Chidush, waar het 'probleem' van de vaderJoden sinds de oprichting is opgelost.

Ook Aatje Huijser-Frijda had hij kunnen benaderen, die er al in de jaren negentig van de vorige eeuw een uitgebreide studie over schreef. De rabbijn van de LJG kijkt niet verder dan de LJG en maakt een probleem van iets dat niet alleen bij Beit Ha'Chidush is opgelost, maar onder andere ook in Engeland bij het Liberal Judaism, in Frankfurt bij de Egalitärer Minjan en vooral in de VS, waar bij de Reconstructionists en bij de synagogen van Aleph niemand moeilijk doet.

Ik kon helaas niet aanwezig zijn op het symposium van de LJG, maar door wat ik lees, zie ik geen reden om aan te nemen dat men er anders over gaat denken in de toekomst.

Er wordt niet openlijk gepraat over dit lastige thema, zegt Rookmaker. Niet binnen de LJG dus, daar is het “lastig”. Zeg je dat over medemensen? Het zegt meer iets over jezelf.

Hij beweert ook dat de reden dat de LJG vaderJoden niet zonder meer toelaat, is “dat mensen zelf prijs stelden op een formele rite de passage.” Dat klinkt verdacht veel als de redenering van mensen die vrouwen niet aan het werk willen hebben of orthodoxe Joden die vrouwen in sjoel achter een hek zetten: ze willen het zélf.

Heeft hij dat onderzocht, hoeveel mensen van alle vaderJoden in Nederland dat willen? Natuurlijk kloppen alleen de mensen bij de LJG aan die wél een examen willen doen om als 'echt' te worden erkend (en dan nóg niet eens echt zijn volgens de orthodoxie).

Maar is dat een reden om de anderen die daar geen behoefte aan hebben, uit te sluiten? Zelf hoef ik niet zo nodig, ik ben echt genoeg voor mezelf en kan lid worden van een gemeente als Beit Ha'Chidush, zonder door anderen te worden beoordeeld op echtheid. Maar anderen willen misschien wél lid worden van de LJG, zonder een 'examen' dat de moederJoden niet hoeven af te leggen.

Een andere reden volgens Rookmaker is “dat de LJG zich meer wilde conformeren aan wat elders in de Joodse wereld gebruikelijk is.” Weer kijkt hij niet verder dan zijn eigen club en vergeet hij dus voor het gemak de grote progressieve internationale stromingen, waar gelijkwaardigheid wél het uitgangspunt is.

Rookmaker spreekt ook over verwarring over de term vaderJoden, want die zijn dus niet Joods volgens hem. Die verwarring ontstaat, omdat de scholen Rosj Pina en Maimonides deze mensen niet als Joods beschouwen, ook niet als ze bij de LJG bevestigd zijn. Dat wist ik niet en vind het schokkend. Ik heb trouwens nooit iets van verwarring gemerkt, de term schept juist duidelijkheid en benadrukt de discriminatie van mensen met een Joodse vader. Maar ik gebruik hem al tijden niet meer, mijn Joodse identiteit is inmiddels sterk genoeg om mezelf 'gewoon' Joods te noemen.

De reden dat er nu weer een symposium was, begrijp ik eigenlijk ook niet helemaal, want Rookmaker zegt: “Gebruiken en regelgeving die over de eeuwen zijn ontwikkeld, gaan wij niet van de ene op de andere dag veranderen, maar we kunnen wel proberen om te kijken wat er binnen de geldende kaders wel mogelijk is.” Niets dus. Terwijl er al zoveel dingen veranderd zijn in de loop der tijd, ook binnen de LJG, dus dit slaat nergens op.

De keuze om werkelijk progressief en eigentijds te zijn en uit te gaan van de gelijkwaardigheid van man/vrouw en alle andere genders, laat de LJG weer liggen. Maar wie had ook anders verwacht?

PS: Mocht er iets anders uit het symposium van afgelopen zondag zijn gekomen, dan hoor ik het graag!

Delen |

vrijdag 7 juni 2019

De namenwand is weer eens in het nieuws. De burgemeester bemoeit zich er nu ook mee en wil de discussie stoppen (“water onder de brug”), zonder dat er goed overleg is geweest. Degenen die protesteren worden afgedaan als op z'n minst zeurpieten en op z'n ergst als antisemieten, ook de Joden die er tegen zijn.

Het blijft een vreemde plaats voor zo'n gigantisch bouwwerk, op dat kleine stukje Weesperstraat. Ik liep er deze week nog en mij viel vooral het lawaai van de passerende auto's op, geen plaats van stille bezinning dus. En: de namen die er op komen, zijn die gegarandeerd correct en volledig? Waarom komen de slachtoffers uit voormalig Nederlands-Indië er niet op? Weet iedereen dat je echt niet hoeft te betalen voor een naam? Integendeel, je kunt er niet eens een naam afhalen, als je dat zou willen. De metrobuis ligt eronder, is die daarop berekend? De bussen die er komen, is daar parkeerruimte voor?

In Berlijn is er jaren over het ontwerp nagedacht en overlegd, hier krijgen we één ontwerp, geregeld door het Auschwitzcomité, vertegenwoordigt dat nu opeens dé Joodse gemeenschap?

Vragen, veel vragen.

Tijdens de rechtszaak hierover werden sommige van deze vragen ook gesteld, maar er kwam nog geen antwoord. We moeten tot 6 juli wachten voor een uitspraak van de rechter.

Er wordt door Jacques Grishaver weer aangedrongen op een snelle beslissing, altijd een slecht teken, zeker als je het argument gebruikt dat de eerste generatie overleden is vóór het monument af is. Maar net als bij het Herinneringscentrum Westerbork, wilden de meeste overlevenden niet meer aan de Sjoa worden herinnerd, dus ook niet in de vorm van een enorme muur. Teveel trauma's, teveel ellende, ze wilden niet meer terugkijken en vooral alleen vooruit.

Het is aan de volgende generaties om de slachtoffers te eren. En zelfs wij van de naoorlogse generatie hebben het monument minder nodig, omdat de namen van onze familie in onze herinnering voortleven. Een monument is voor degenen die nu al niets meer weten, en voor de toekomst, als onze herinneringen verdwenen zijn.

Maar als er dan een tastbare herinnering aan de Sjoa moet komen, laat het dan in ieder geval een ontwerp zijn waarover geen controverse is.

NB: Vorig jaar schreef ik al over de namenwand en stuurde ook een ingezonden brief naar NRC, die geplaatst werd.

Delen |
aug 2019Middenjoden
jul 2019Mulisch en zijn ouders
jun 2019Afscheid van Westerbork
jun 2019De 'verwarring' over vaderJoden
jun 2019Een tastbare herinnering?
mei 2019Noodzakelijke woede
mei 2019Het verleden haalt je in
mei 2019De “shit” in Westerbork
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland