inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 21 september 2018

Marc de Hond had ook gekeken naar de serie Kijken in de ziel, waarin Coen Verbraak allerlei religieuze leiders interviewde over hun opvattingen. Hij was geschrokken van de uitspraken over abortus (verboden), euthanasie (ook) en homoseksualiteit (alleen zonder seks). Wat had je dan verwacht, Marc? Als je orthodoxen (van alle gezindten) ondervraagt, weet je toch dat ze dit soort dingen geloven? Ze geloven ook in God/Allah als een vriendelijke man in de hemel, waar ze na hun dood naar toe gaan als ze tijdens hun leven braaf genoeg zijn geweest. Het is een letterlijk geloof, niets wordt symbolisch of metaforisch gezien, de regels zijn er en die veranderen nooit.

Marc constateert dat hij dus maar atheïstisch blijft, want hij kan niets met dit soort geloven. Natuurlijk niet, en het hoeft ook niet. Die regels zijn eeuwen geleden opgesteld en voldoen allang niet allemaal meer in onze maatschappij. Maar in het Jodendom (dat ik nu maar als voorbeeld neem) is er in de loop van de tijd altijd veel aangepast aan de behoeften van de mensen die dan leefden.

Is het dan nog wel het ‘echte’ Jodendom? Dat verwijt krijg je altijd, maar wie bepaalt dat? Dat doe ik nog altijd zelf; ik kies mijn normen en waarden zoals ik die nu acceptabel vind met de Verklaring van de Rechten van de Mens als uitgangspunt. Veel daarvan is ook al in de Tora te vinden. Dat is het bijzondere van het oude boek, dat er nog veel ook vandaag geldig is. Maar niet alles, we offeren geen dieren meer in de Tempel. Dat heet voortschrijdend inzicht, dat dus ook geldt voor onze ideeën over homoseksualiteit en geboortebeperking.

Heb ik dan een religie van één persoon, mijzelf? Nee, gelukkig niet, er zijn genoeg mensen die wel progressief denken in het Jodendom en ook daarbuiten. Het is zelfs een groot deel van de gelovigen, maar daar maak je geen interessant tv-programma mee. Veel te saai, rabbijnen of andere religieuze leiders, die mannen en vrouwen dezelfde rechten toekennen, abortus toestaan en homohuwelijken sluiten, daar scoor je niet mee.

Het is erg jammer dat Marc religie alleen maar ziet door de ogen van de mensen die Coen Verbraak interviewde, al heeft hij nog het meeste op met de liberale rabbijn Marianne van Praag die wel de mens boven de regels stelt. Dat zegt toch genoeg? Nu nog even je godsbeeld bijstellen, Marc, van de man op de wolk naar het Ene, het Oneindige, het Onkenbare, dat Is, Was en Zal Zijn. Welkom in sjoel!

Delen |

vrijdag 7 september 2018

In de Aleph nieuwsbrief staan vaak interessante workshops vermeld over allerlei onderwerpen die met Joodse vernieuwing te maken hebben. Jammer dat ze altijd zo ver weg zijn, namelijk in de Verenigde Staten, en de prijzen liegen er ook niet om. Gelukkig komt er soms een Amerikaanse rabbijn hier naartoe en gebeurt er in Nederland toch ook van alles, zoals de mooie reis naar Oekraïne afgelopen mei, georganiseerd door Wilma Menko, Shura Lipovsky en rabbijn Hannah Nathans, die haar smicha kreeg van Reb Zalman, de oprichter van Aleph.

En uit de nieuwsbrief kun je ook al ideeën halen. Een workshop ‘Joyful High Holidays’ bijvoorbeeld: “So many people think of Rosh Hashanah (the Jewish New Year) as a day on which we stand before God in judgement. Many attend services on these days with a sense of fear or with a conflicted heart. Is there another way? In the Talmud, the 'day of judgement' approach was only one point of view. Other rabbis had very different ideas about Rosh Hashanah: one in which Rosh Hashanah can be a day of celebration and joy.”

Een mooi idee, de Hoge Feestdagen vrolijk beginnen, wij noemen ze toch niet voor niets feestdagen? Met die angst valt het meestal ook wel mee, wij nemen dat wat nuchterder op. Al realiseer je je even weer heel goed hoe onzeker ons leven is: worden wij en onze naasten dit jaar weer ingeschreven in het boek van het leven? Dat hopen we en daar bidden voor, één heel etmaal per jaar.

Maar eerst begroeten wij het nieuwe jaar met de raad van Rabbi Nachman in gedachten: “Je moet altijd een nieuwe deur openen voor een nieuw begin.”

Toen ik vorige week Le Castellet bezocht, een plaatsje in de heuvels van Zuid-Frankrijk, zag ik deze Rue Douce, een zoete straat. Er groeien planten door de tralies van het raam heen, heel symbolisch; vrijheid laat zich niet opsluiten.

Moge het nieuwe jaar een zoete weg zijn voor ons allemaal!

Delen |

vrijdag 24 augustus 2018

Ik herlas Goise nijd en joods narcisme van Evelien Gans z.l., en was even terug in de tijd waar ik ook over schreef in mijn vorige column, de jaren negentig. Het boek, meer een verzameling artikelen, verscheen in 1994. Het was een heftige tijd en men maakte zich zorgen over de vraag of het antisemitisme weer in opkomst was. Theo van Gogh met zijn vreselijke hetze tegen Leon de Winter en Evelien zelf, het al dan niet antisemitische toneelstuk van Fassbinder (Het vuil, de stad en de dood), de wanhoopsactie van Jules Croiset, die zijn eigen ontvoering ensceneerde, Chris van der Heijden met zijn boek Grijs verleden, het hield niet op.

En dat zonder de sociale media van nu; alles ging per column en ingezonden brief en af en toe een televisieoptreden. Maar het was niet minder agressief en tegelijk zo overzichtelijk. Er waren een paar provocateurs die wild om zich heen sloegen en de anderen die daar tegen protesteerden. Allemaal witte Nederlanders, mannen meestal. Behalve Evelien dan, die zich dapper verweerde en daar behoorlijk last mee kreeg. Zij legt in het boek rustig maar haarfijn uit waar die mannen in de fout gingen en dus antisemitisch waren, ondanks hun verzekering dat ze alleen maar wilden provoceren.

En dat Joodse narcisme? Trots én kwetsbaarheid noemt ze als dé eigenschappen van Joden door de eeuwen heen. Dat geldt voor alle minderheden, maar de Sjoa heeft ze sterk benadrukt. Daarnaast heeft Evelien het over het zwelgen in het slachtofferschap dat toen vooral aan de tweede generatie werd toegeschreven, met name door Lea Dasberg, die ons opriep vooral niet te zeuren en alleen maar vooruit te kijken, wat zijzelf natuurlijk als de beste kon. In de jaren '90 was dat ook nog wel vanzelfsprekend, Jood zijn is zielig was het motto. Het is aan Joods Maatschappelijk Werk te danken dat velen dat gevoel los konden laten en na het herkennen en erkennen van hun problemen inderdaad vooruit konden kijken en het positieve van het Jodendom konden gaan ontdekken. Hoewel dat soms ook weer doorschoot, zoals Nicolienne Wolf van JMW ooit zei: als we een cursus Joods punniken zouden aanbieden, kwamen ze ook nog …

Terugkijkend op die tijd heb ik zelfs een beetje heimwee, het was allemaal zo Hollands, er was geen Facebook waar het antisemitisme zijn gang kan gaan, er waren geen Arabische schotelantennes, geen BDS, geen populistische partijen. Maar Evelien Gans stelde toen al nauwgezet aan de kaak hoe sluipend en geniepig het antisemitisme voortwoekert.

Het is onze taak dat te blijven doen, om de herinnering aan haar tot zegen te maken.

Delen |

vrijdag 10 augustus 2018

Op de afscheidsbijeenkomst na het overlijden van Evelien Gans z.l. op 26 juli jongst leden ontmoette ik vele generatiegenoten die ik lang niet had gezien. Ik kende ze van allerlei clubjes die in de jaren '90 opdoken, Blanes, Woudschoten, Naches (het café van JMW), Jonag. De eerste naoorlogse generatie zocht en vond elkaar. Tenminste de mensen, die niet al bij een Joodse gemeente hoorden of met elkaar op het Maimonides hadden gezeten; wij waren de ‘randjoden', zoals JMW ons noemde.

We herkenden elkaars verhalen en deelden die. Er was veel te praten, te rouwen, maar ook te lachen. Eindelijk kon dat. We hadden allemaal in meer of mindere mate een onbekommerde jeugd gemist, waarin bijna alleen kon worden gelachen wanneer onze vaders anekdotes vertelden om de treurige verhalen te verdringen. Ook dat was een herkenningspunt dat op de afscheidsbijeenkomst door Louise Fresco werd aangehaald. Zij vertelde zelf ook een anekdote, maar geen vrolijke. De vaders van Evelien en haarzelf waren vrienden en zij vieren maakten samen muziek. Een keer waren ze aan het musiceren toen Evelien plotseling van de piano opstond en wegliep. Pas vele jaren later vertelde Evelien waarom ze dat had gedaan. Haar vader vond haar niet zo goed als Louise. Of hij dat werkelijk had gezegd, of dat ze dat feilloos aanvoelde, doet er niet toe. Een kind van een overlevende dat het nooit goed genoeg deed. Voor Evelien is dat een tragische valkuil geworden, maar niet voor haar alleen, denk aan “het jongetje dat alles goed moest maken”, Ischa Meijer, die er ook aan onderdoor is gegaan.

De Duif in Amsterdam, waar de afscheidsbijeenkomst was, was overvol met zeker vierhonderd mensen. Er was een aantal generatiegenoten aanwezig die een succesvolle carrière hebben opgebouwd, bekend zijn geworden en zo voldeden aan de opdracht van hun ouders. Maar ten koste van wat? En er waren er ook veel die dat niet hebben gedaan. Was de eis om de wereld beter te maken voor hun ouders te zwaar? Alleen al overleven was soms al zwaar, wanneer er vooral moest worden gezorgd dat de ouders maar gelukkig waren. De kinderen mochten hen dus niet tot last zijn en kwamen zo niet aan hun eigen ontwikkeling toe.

Maar succesvol of niet, we zaten met zijn allen aangeslagen en verdrietig in De Duif om Evelien te herdenken.

Ik hoorde om me heen dat Evelien zo goed met iedereen die ze tegenkwam, kon praten en meeleven. Dat heb ik zelf ook ervaren, maar tot echt contact kwam het niet. Ik hoorde ook dat we dat allemaal wel hebben, veel kennissen, weinig echte vrienden.

Vroeger dacht ik dat dat erg was, want de stem van je ouders blijf je onbewust horen: jij moet slagen en gelukkig zijn, want wij hebben het al zo moeilijk. Als je mislukt, is het je eigen schuld. En niet alleen mislukt op carrièregebied, ook op sociaal gebied: vaak geen vaste relatie, geen kinderen. Die arme ouders kleinkinderen onthouden, ook dat nog.

Maar hoeveel echte vrienden (en dan géén Facebookvrienden) kan een mens hebben? Niet veel, wil je zelf een goede vriend zijn.

Rabbijn Tamarah Benima schreef over het erbij willen horen, het erkend willen worden van Evelien, die niet halachisch Joods was en niet religieus. Herkenbaar en treurig, de zoektocht naar nergens. Want erkend word je niet en dat uitsluiten en afwijzen is pijnlijk, letterlijk. Het bewijst: zie je wel, ik deug niet, ik val door de mand, logisch dat niemand van mij houdt. En hoezeer mensen ook het tegengestelde beweren, je kunt het niet geloven.

Ik heb het geluk gehad dat er wijze leraren op mijn pad kwamen en vrienden met wie ik de pijn kon delen. En zo zijn de wonden geheeld. Ze zijn tot littekens geworden, die soms worden aangeraakt, maar dat doet geen pijn meer. Ik heb de lessen uit de Tora geleerd, van menselijk falen en toch weer hardnekkig doorgaan, van je woede uiten op de Eeuwige en toch gehoord worden. En soms helpen de oude woorden, zoals we die afgelopen sjabbat lazen in de haftara van Ekev (Jesaja 49:16-18): "Ik vergeet je niet! Het is alsof Ik je op de palm van Mijn handen gegrift heb. (…) Sla je ogen eens op en zie om je heen, allen komen in drommen op je af…"

Ook als je niet religieus bent, kunnen die woorden troosten, want ze zijn door mensen geschreven. Al keek de Eeuwige over hun schouder mee …

Delen |

vrijdag 27 juli 2018

In de uitverkoop bij de plaatselijke boekhandel vond ik een boekje met de verhalen van de Lubavitcher Rebbe Schneerson (1902-1994), de Amerikaanse leider van Chabad, Zinvol leven getiteld. Ik was benieuwd naar zijn ideeën, omdat hij uit een oud chassidisch rabbijnengeslacht stamt en dus een opvolger is van de Baal Shem Tov.

Veel van wat hij schrijft, opgetekend door zijn leerlingen zoals in het chassidisme traditie is, komt me bekend voor. Alles is één, neem je verantwoordelijkheid, volg eigenschappen van de Eeuwige als barmhartigheid en liefdadigheid na en gebruik je tijd goed met lernen. Het lijden is niet in de wereld om ons te straffen voor onze slechte daden en we kunnen God er niet de schuld van geven.

En zegt hij, het feit dat er geen antwoord bestaat op de vraag waarom het lijden bestaat, bewijst dat het niet nodig is deze vraag te beantwoorden om het doel in ons leven te bereiken.

Hij gaf een wijs antwoord op de vraag van een Sjoa-overlever, die hem vroeg hoe met zijn verleden te leven. “Er zijn geen woorden om je te troosten”, zei de Rebbe. “Maar je mag er niet in berusten dat de Holocaust je verdere leven bepaalt.” Hij citeerde zijn schoonvader, de vorige Rebbe: “Het is onze taak licht te verspreiden, we hoeven onze krachten niet te besteden aan het bestrijden van de duisternis. We hoeven slechts de dag te scheppen en de nacht zal wegsterven.”

Of dat altijd opgaat, is een tweede, maar er spreekt optimisme uit dat het leed kan verzachten.

Verder vindt hij democratie goed, hoewel hij meent dat er een leider nodig is om belangrijke beslissingen te nemen. Dat moet een authentiek leider zijn, die onbaatzuchtig is en dienstbaar en ons niet verblindt met een briljant optreden, maar ons eigen licht weerspiegelt, waardoor wij onszelf in een nieuw perspectief zien. Een leider die een lange-termijnvisie heeft en aanzet tot verbetering van de wereld. Kortom precies het tegenovergestelde van sommige hedendaagse leiders.

En nee, hij vindt zichzelf niet de Messias, zoals veel van zijn leerlingen dachten, dat moeten wij maar zelf uitmaken. Kortom best een sympathieke man, zoals ook uit alle getuigenissen blijkt. Een man die een bijzonder charisma had en tijd nam voor iedereen tot diep in de nacht.

Soms zegt hij grappige dingen, zoals wanneer hij zich afvraagt of een ziekenhuis niet juist een huis voor genezing zou moeten heten.

Hij is zelfs een beetje een feminist wanneer hij zegt dat we nu op de drempel staan van een vrouwelijk tijdperk, met een terugkeer naar hogere waarden dan alleen het najagen van materiële zaken.

Ik was natuurlijk op zoek naar dingen waar ik het niet mee eens zou zijn, ik ben niet orthodox, integendeel. En ja, die zijn er natuurlijk.

Het huwelijk is heilig, man en vrouw zijn verschillend en hebben hun eigen taken. Andere gendervormen bestaan niet en over homoseksualiteit en abortus wordt niet gerept. God blijft Hij, en de Rebbe gaat altijd uit van het mannelijk gezichtspunt.

Maar net als ik toch naar Oekraïne ben gegaan om de Rebbes daar te ontmoeten, vond ik het interessant om de ideeën van deze Rebbe te leren kennen. Vele daarvan zijn universeel, die zou ik graag eens op de bima van een orthodoxe sjoel willen bespreken. Maar ja, blinde Maupie …

Delen |
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland