inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

zondag 6 oktober 2019

De hele week dacht ik al na over vergeving, het is immers de tijd van het jaar ervoor. Rabbijn Jonathan Sacks maakt het heel eenvoudig in vijf punten:


1. Vraag je af: waarom zegt iemand dit? Is hij/zij altijd zo tegen iedereen? Zo ja, dan kun je afstand nemen.
2. Pijn is een emotie die niet te controleren is. Die kun je helen door: goed te slapen, veel te bewegen en de tijd te nemen.
3. Je kunt ook de confrontatie aangaan en vragen: begreep je hoe erg je mij kwetste?
4. Je mag boosheid toelaten, erkennen dat je kwaad bent.
5. Ten slotte, bedenk: over mijn leven beslis ik zelf, dat laat ik niet door een ander bepalen. Dan kun je loslaten. Dát is vergeven.

Dat is mooi duidelijk. Maar een vriendin zei: ho ho, die pijn moet je eerst wel toelaten, je eigen maken, anders blijft die ergens in je lichaam vastzitten. Want kwetsen doet ook fysiek pijn, dat is wetenschappelijk bewezen.

Zelf bedacht ik dat je vooral moet erkennen of je zelf fout zat en geen smoesjes moet verzinnen, en dat je vooral niet de schuld alleen aan de ander moet geven. Want diep van binnen weet je het best, alleen stop je het weg, ontken je het of overschreeuw je het. In sjoel op Jom Kipoer het ‘Asjamnoe’ zingen helpt, je noemt alle misdragingen op en jij alleen weet welke op jou slaat. En de Eeuwige natuurlijk.

Marjoleine de Vos schreef over vergeven in NRC. Zij worstelt ermee en vraagt zich af wat vergeven eigenlijk is: iemand niet langer iets nadragen? Ze heeft als atheïste geen kader en moet het zelf uitzoeken. Dat is prima, ik wil niemand bekeren, maar uitgaand van het Joodse gedachtegoed heb je al veel handvaten om het probleem aan te pakken. Daarbij kun je er zelf altijd nog meer bij bedenken, maar je hoeft niet alles zelf te verzinnen.

Alleen iemand iets niet langer nadragen, is te kort door de bocht, vind ik. Dan blijft het aangedane leed bestaan. Het gaat dieper. Je erkent de fouten van de ander en je eigen gekwetstheid, maar neemt er afstand van voor jezelf, niet voor de ander.

In dat geval gaat het niet om heel ernstige misdragingen, terwijl bijvoorbeeld de MeToo-slachtoffers terecht vragen om erkenning en genoegdoening. Of zij de dader willen vergeven is aan henzelf, maar alleen als ze het kunnen en het hen helpt om verder te gaan. Ik dacht dat er in het christendom een verplicht erbarmen was (zie het ‘Onze Vader’), maar gelukkig las ik bij de EO dat er ook dominees zijn die dat nuanceren. Weer een vooroordeel beslecht …

Marjoleine de Vos stelt ook de vraag of je jezelf mag vergeven als de ander dat niet heeft gedaan. Dan leg je het probleem bij de ander en stel je je afhankelijk op. Die ander moet er zelf mee in het reine komen. Je hebt het geprobeerd, de ander weigert en dan is het uiteindelijk een zaak tussen jou en YAH, de Eeuwige, of hoe je het ook wilt benoemen.

In het oude machzor van Beit Ha'Chidush stond een hele reeks van wijze citaten over vergeven, helaas zonder bronvermelding. “De zoetste wraak is om te vergeven” was er een van.

Het nieuwe jaar is begonnen, de appeltjes met honing waren weer zoet; de sjofar heeft ons weer opgeroepen tot bezinning en inkeer en we hebben onze 'zonden', misstappen, in het water gegooid. De Uilenburgergracht lag er vol mee. Tot de meeuwen kwamen, die ze meenamen.

Nu wachten we tot het ‘Kol Nidré’ weer klinkt en dan kunnen we ons een etmaal overgeven aan … helemaal niets. Je hebt nagedacht, het goed gemaakt of niet en dan mag je luisteren naar het ‘Avinoe Malkénoe’ en de andere prachtige gebeden. De buitenwereld bestaat één dag per jaar even niet. Tot de sjofar weer klinkt en het nieuwe jaar echt begint.

Sjana tova!

Delen |

vrijdag 27 september 2019

Ik kon zelf niet bij de middag zijn die het Verbond Belangenbehartiging Vervolgingsslachtoffers (VBV) op 1 september jongst leden had belegd voor de uitleg van de NS-commissie Tegemoetkomingen. Maar ik heb van een aantal aanwezigen gehoord hoe het er daar aan toe ging. Met name Joosje Asser heeft mij bijgepraat. Ook waren er verslagen in de media, dus heb ik een goed beeld van wat er gebeurde. Dat was niet mis.

Het woord alleen al, 'tegemoetkomingen'. De NS komt de mensen tegemoet, die vragen om een terechte terugbetaling van de treinkaartjes die zij moesten kopen voor hun reis naar de ondergang. Vooruit dan maar, als jullie zo aandringen, dan zullen wij jullie een beetje tegemoetkomen. Nee, het mag vooral geen compensatie of schadevergoeding heten, met als argument dat geen enkel bedrag het leed kan vergoeden. Nee, stel je voor, daar kunnen we niet aan beginnen. En iederéén tegemoetkomen kan ook niet, dan is het hek van de dam. Laten we snel een regeling bedenken, vooruit, vanaf de datum dat we dit hebben bedacht, dan vallen er meteen heel veel mensen af, dat scheelt weer. Snel, waarom snel? Het moet toch een goed overwogen besluit zijn? Ja, maar er zijn nog maar weinig overlevenden over, en die zullen ook wel gauw dood gaan, dus die moeten we snel nog wat geven. Voor het gemak en de goedkoopte worden de oorlogskinderen dus maar even vergeten en de nabestaanden ook.

Door de snelheid zijn er vreemde en oneerlijke besluiten genomen zonder de belanghebbenden of hun vertegenwoordigers (VBV/Joods Maatschappelijk Werk) een stem te geven. Het doet me denken aan de keukenverkoper die mij onder druk zette: nu tekenen, anders gaat de deal niet door. Dat is verboden.

Bijzonder onnadenkend is ook de bepaling dat het oudste kind van de familie een aanvraag moet doen en verantwoordelijk is voor de onderlinge verdeling met jongere broers/zusters. Ook weer voor het gemak, maar kon men nu echt niet bedenken dat dit in Joodse families een heikel punt is? De familietrauma's splijten ontelbare gezinnen, kinderen spreken niet met ouders en omgekeerd, broers en zussen idem dito.

De door de NS samengestelde commissie, met Job Cohen als voorzitter, stelde zich op als de vertegenwoordiger van dé Joodse gemeenschap, zonder daarmee te communiceren en had dus ook géén idee van wat er allemaal speelt.

Dit had ik al allemaal van tevoren bedacht en op de bijeenkomst bleek dat het nog erger was. Onrechtvaardig en oneerlijk, de schrijnende voorbeelden werden de zaal in geslingerd en Job Cohen zat er beteuterd bij. Wat te denken van iemand die niet voor zijn zusje mocht claimen? Er was ook een man met een vader die een week voor de peildatum overleed en dus niets kreeg. Cohen zei dat hij hem na afloop nog zou spreken. Kreeg hij dan wel geld? En al die anderen dan? Wat een willekeur.

Ja, die peildatum van 27 november 2018, die schoot iedereen ook in het verkeerde keelgat. Nog meer willekeur. Joosje Asser verwoordde dat heel goed: waarom deze volstrekt willekeurige datum van de overeenkomst járen na de oorlog, toen de NS dan eindelijk over de brug kwam? Zij pleitte geheel logisch voor de begindatum vanaf de eerste trein die naar Westerbork vertrok. En waarom alléén naar Westerbork? De treinen reden verder naar Nieuweschans onder bewaking van de Nederlandse marechaussee en SS. Daar stonden zij uren op een rangeerterrein, dat speciaal hiervoor vergroot was, voordat er ter vervanging een Duitse locomotief kwam. Veel treinritten naar andere bestemmingen tellen niet eens mee. Op deze feiten gingen Cohen en de NS-vertegenwoordigster niet in.

Voorzitter Robert Berendsen van het VBV zei dat hij wel met de commissie heeft gesproken vóór de publicatie van het rapport, maar dat dat uitdrukkelijk geen bewijs mocht zijn dat het VBV het er mee eens was. Het was géén overleg geweest en hij was alleen gegaan om te laten zien dat de achterban er toe doet en erg verontwaardigd was dat men was buitengesloten.

Joosje Asser gaf alle lof aan Salo Muller, die deze overeenkomst met de NS in zijn eentje na jaren voor elkaar had gekregen, maar de NS stelde de laatste peildatum voor die ze maar konden bedenken. Zo werden families wéér uit elkaar gescheurd.

Waar was de directeur van de NS trouwens op deze middag? Er was verder ook niemand van de NS. Er konden alleen vragen worden gesteld, er was dus geen open discussie mogelijk, want alles was al geregeld. Dus kon er ook geen discussie zijn over de verschillende bedragen die de NS zelf had vastgesteld. Wie laat een dader nu zijn eigen schuld vaststellen, de omgekeerde wereld … Natuurlijk, het blijft hoe dan ook ingewikkeld om bedragen vast te stellen, maar liever minder en voor meer mensen dan zo. Het gaat immers niet om het bedrag, maar om erkenning van het leed voor iedereen. Dat is gerechtigheid. De NS noemde het een moreel gebaar, goed bedoeld dus, maar we weten hoe het gaat met goede bedoelingen …

Cohen moest na een uur weg voor dringender zaken, de zaal aangeslagen achterlatend. Er komt nog een gesprek met het VBV, waar blinde Maupie zeker bij aanwezig zal zijn.

Zie ook dit NRC-artikel.

Delen |

vrijdag 20 september 2019

Er was bij Spui25, het Amsterdamse academisch-culturele podium voor lezingen van wetenschappers, schrijvers et cetera een middag over 'Het geheim van de column'. Daar moest ik natuurlijk bij zijn. Maarten Asscher, Ellen Deckwitz, Iduna Paalman, Martin Sommer en Stephan Sanders, allen columnisten bij 'gewone' en internet-media, legden uit wat zij onder dat geheim verstonden. Dat bleef een geheim, want iedere columnist vond weer wat anders. Is het literatuur of journalistiek, moet het persoonlijk of juist afstandelijk, is het een klein essay of mag het niet zo heten? Uiteindelijk bleek alles mogelijk, dat was dus misschien het geheim.

Er werd stilgestaan bij het enorme aantal columnisten van tegenwoordig, per krant zo'n vijftig à zeventig. Dat leek me bijzonder veel, maar ik heb het niet nageteld. Ik voelde me wel aangesproken. Waarom moet ik zo nodig ook nog een column aan die massa toevoegen? Een van de sprekers vond een column op internet niet eens echt, die telde niet mee, zei hij denigrerend. Nou ja, hij was ook al een van de ouderen van het forum en hij werd gelukkig flink tegengesproken.

Men klaagde ook over de slechte betaling van tegenwoordig, dat was vroeger wel anders. Daar kan ik over meepraten. In mijn tijd als journalist verdiende ik met één artikel ongeveer net zoveel als met een week voor de klas staan. Maar ook al kreeg je weinig betaald, dat gaf toch wel meer aanzien, vond de oudere columnist, die gewoon van mijn leeftijd was, dus niet erg met zijn tijd was meegegaan. Een column voor niks was ook geen echte column, zei hij nog. Tja.

Ik heb altijd een trage reactie in zo'n zaal vol mensen, dus was het prettig dat anderen hierop reageerden, ook Iduna Paalman, die onbetaald op internet schrijft. Jong en enthousiast, en vast met een groot bereik onder jongeren, die volgens mij veel minder de krant lezen en zeker niet de gedrukte versie.

Daarom voel ik mij prima hier op de Crescas-website. Zeker als mijn stukjes reacties oproepen, zoals mijn boosheid over het uitnodigen van Isabel van Boetzelaer in Westerbork. En daar is mijn motivatie voor het schrijven van columns: verontwaardiging, boosheid en soms zelfs woede. Vreemd genoeg kwam dát aspect op die middag bij Spui25 helemaal niet aan de orde. Men schreef eigenlijk alleen beschouwend, over politiek, nieuws of persoonlijke aangelegenheden, maar verontwaardiging werd niet genoemd. Daar kwam ik helemaal aan het eind van de middag pas achter en toen ik mijn vinger opstak om dat te zeggen, was de tijd voorbij. Jammer, maar op internet kan ik mijn esprit d'escalier toch nog kwijt.

Is het nu typisch joods, die verontwaardiging over onrecht? Nee, zeker niet, maar vaak ben ik in niet-joods gezelschap de enige die zich uitspreekt. Bij Spui25 niet, ik deed er net iets te lang over om te zien wat er ontbrak.

Zolang er genoeg is om me druk over te maken blijf ik schrijven. Ik noem het openlijke antisemitisme op de Dam en elders, het namenmonument, Westerbork, de NS-'tegemoetkomingen', waar ik het zeker over ga hebben, en vele andere zaken.

Voor mij is dat het geheim van de column: mensen wakker schudden, niet blijven zwijgen. En dan is mijn grote voorbeeld Emile Zola met zijn 'J'accuse', waarin hij het antisemitisme in het Franse leger aan de kaak stelde, de Dreyfusaffaire. Zola werd veroordeeld voor laster en kreeg een gevangenisstraf, die hij ontliep door naar Engeland te gaan. Er zijn ook nu nog mensen die de pers hier graag de mond willen snoeren, maar gelukkig kan ik vrijuit schrijven.

Zola's aanklacht tegen het antisemitisme is van alle tijden, j'accuse blijft hard nodig.

Delen |

vrijdag 6 september 2019

We zaten op een Zuid-Frans strandje. Er stond koel briesje, de golven kabbelden zachtjes en de krekels lieten van zich horen in de pijnbomen, een idylle. Dat vond een Fransman, die om een praatje verlegen zat, ook. Dat gebeurt steeds vaker, de Fransen zijn minder stug dan vroeger, er worden soms zelfs grapjes gemaakt. Hij vond het erg mooi hier, vraiment le paradis.

Het paradijs, ziet dat er zo uit? Misschien wel. Om alles wat er niet is: geen herrie, geen troep, geen drukte. Je zou er eeuwig willen blijven. Maar na een uur of twee stap je toch op, het zout en het zand prikken, je flesje water is leeg en je hebt wel zin in een glaasje rosé met wat olijven.

Vrijwillig het paradijs verlaten, wat zouden Adam en Eva daarvan gedacht hebben? Maar het paradijs bestaat niet op aarde, hoogstens voor een tijdje, dan komt er een luidruchtige familie vlakbij zitten, of zit het water vol kwallen.

Mijn moeder vond het altijd fijn om naar Genève te gaan, daar was het zo schoon en netjes. Ja, maar erg saai … Want het paradijs is een mooie fantasie, maar ook te perfect, en er gebeurt helemaal niets. Dat zou toch mindful moeten zijn, of zen? Maar ook dat kun je niet lang volhouden, want er moet altijd wat gebeuren, werken, boodschappen, huishouden, familie en vrienden zien, kortom: leven. Het is dus maar goed ook dat er geen aards paradijs is, we zouden nergens aan toe komen.

Wat mij ook steeds meer gebeurt, is dat ik op het strand over de Méditerranée uitkijk en bedenk dat er aan de overkant mensen zijn verdronken. Of misschien zelfs op het moment in diezelfde zee waarin ik zwem aan het verdrinken zijn. Zwemschaamte, toe te voegen aan vliegschaamte, vleesschaamte en dergelijke. Helemaal geen paradijs dus.

Reb Zalman z.l. zei: “Er is geen plaats op aarde zonder pijn.” Ook hier niet, al is het onzichtbaar. Hoe ga je daarmee om? Met Jom Kipoer erken je schuld aan fouten die je zelf niet hebt begaan en vraag je om vergeving voor de hele gemeenschap. Dat is één ding, maar natuurlijk moet je er ook iets tegenover stellen. In ieder geval stemmen op een politieke partij zonder vreemdelingenhaat, Vluchtelingenwerk steunen en wat er nog meer te bedenken valt.

Maar als je weer thuis bent, verlang je toch terug naar dat strandje, naar le paradis

Delen |

vrijdag 23 augustus 2019

Ik lees over cultural appropiation, culturele toe-eigening. Het is in het nieuws, want het gebeurt veel. Of liever, er wordt meer op gelet, want het bestaat natuurlijk al eeuwen. De Engelse definitie vind ik heel duidelijk, alles staat er in: the unacknowledged or inappropriate adoption of the customs, practices, ideas, etc. of one people or society by members of another and typically more dominant people or society.

Het gebeurt door iemand die bewust of onbewust dingen overneemt van een minderheidsgroep.

Net als met zwarte piet moet je eerst door hebben wat er aan de hand is. Een rastakapsel overnemen, is dat erg? Ik zag een blonde vrouw met rastavlechtjes, vreemd genoeg alleen van voren, van achteren had ze los geblondeerd haar. Stoort iemand zich daaraan?

The Guardian heeft er een interessant artikel over. De grens tussen wat kan en wat niet is vaag, blijkt.

Er was gedoe over het modemerk Kimono van Kim Kardashian, dat stoorde Japanners. Bij ons heten badjassen ook kimono, is dat ook erg? Een Sikh-tulband als mode-item van Gucci (voor € 790!) voor vrouwen, kan dat? Het is een religieus symbool. Maar een keppel ook, terwijl de paus en zijn personeel er al eeuwen een dragen.

In Israël (en ook hier wel) zie je christelijke vrouwen met een grote mageen Davied om hun nek, groter dan ik ooit een Jood heb zien dragen. Toe-eigening? Meer een teken van filosemitisme, lijkt me. Ik vind het alleen raar, ik stoor me er niet aan. Ze doen maar.

's Zomers draag ik espadrilles, van oorsprong schoenen uit Zuid Europa voor mensen die geen leren schoenen konden betalen. Hoe zit dat dan? In Volendam en Marken betalen toeristen om zich te laten fotograferen in klederdracht. Vinden de bewoners dat erg, die vreemdelingen in hun oorspronkelijke kleding? Ze profiteren er van, het is commercie geworden.

Zo'n feest als Halloween, overgenomen uit Amerika, wordt hier steeds populairder, dat is blijkbaar oké, maar je mag je niet meer als indiaan, sorry native American, verkleden. De kleding van de cowboys komt trouwens uit Zuid Amerika.

Vakantiesouvenirs uit verre landen, ook weer commercie, is het dan dus wel oké? En als het over eten gaat, is er geen beginnen aan, de nasi uit Indonesië, de pizza uit Italië, de bouillabaisse uit Marseille, allemaal armeluis eten, maar geen mens die zich eraan stoort.

Best moeilijk dit. Is het dus overgevoeligheid van de Japanners? Daar heb je het al, zodra je iemand overgevoelig noemt, weet je dat je fout zit. Iemand voelt zich gekwetst, wie ben ik om dat denigrerend af te doen? Zwarte piet is kwetsend, want een vernederend cliché. Een dure tulband op een modeshow, is een heilig voorwerp onteren. Simone de Beauvoir droeg er altijd een, omdat ze eerst geen geld en later geen zin had om naar de kapper te gaan. Dat kan dus niet meer.

De keppel is ingepikt door de katholieken, dat is eigenlijk ook niet zo leuk. Maar als ik er eentje opzet als vrouw, is dat dan hetzelfde? Eigen ik me ook iets toe van een andere groep? Ja, maar wel eentje die altijd dominant was en de regels bepaalde. Die regels volg ik niet, dus houd ik lekker mijn keppel op. Niet overal, als ik te gast ben in een sjoel waar dat niet gebruikelijk is, laat ik hem weg.

Tot slot de boerka. Dat is een ‘klederdracht’ die ik niet zo gauw overgenomen zie worden.

Delen |
okt 2019Vergeven
sep 2019De 'tegemoetkomingen' van de NS
sep 2019Een column over de column
sep 2019Le paradis
aug 2019Van tulband tot keppel
aug 2019Middenjoden
jul 2019Mulisch en zijn ouders
jun 2019Afscheid van Westerbork
jun 2019De 'verwarring' over vaderJoden
jun 2019Een tastbare herinnering?
mei 2019Noodzakelijke woede
mei 2019Het verleden haalt je in
mei 2019De “shit” in Westerbork
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland