sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 9 februari 2018

Al voor de #metoo-affaire was bekend dat de beroemde Amerikaanse componist van sjoelmelodieën Shlomo Carlebach een groot aantal vrouwen seksueel had misbruikt.

Het zong rond na zijn dood in 1994, maar net als bij vele andere mannen werd er niets mee gedaan. Nu komt de vraag op of we zijn liederen wel mogen blijven zingen. Er zijn allerlei meningen over, van nooit meer zingen tot één jaar wachten, of gewoon handhaven, want de man is al overleden en kan zich niet meer verdedigen.

Toen ik hier weer over las, onder andere op de websites van The Forward en JTA, ging ik meteen kijken of er in ‘onze’ Nieuwe Hagada ook melodieën van Carlebach staan. Nee, gelukkig niet, dat scheelt weer een beslissing. Maar in de Siddur van Beit Ha’Chidush, waar ik aan meewerkte, wél, en die heb ik ook vaak gezongen.

Wat te doen? Neshama, de dochter van Carlebach, voelt zeer mee met de slachtoffers van haar vader, maar roept op tot het aanpakken van de nog levende daders.

Anat Hoffman, voorvrouw van de Women of the Wall, die zich gesteund voelde door Carlebach, die altijd opkwam voor de rechten van de vrouw in de (orthodoxe) synagoge, vergelijkt hem met koning David, de psalmendichter, die ook geen heilige was, maar wel een held: “In het Jodendom bestaat gelukkig geen heiligenverering, en seksueel misbruik was nooit een barrière voor heldendom.”

Ik denk ook aan al die oude meesters, schilders, componisten, van wie wij gewoon niet weten wat ze in hun privéleven deden, al denk ik niet dat Bach jongetjes misbruikte. Maar je weet het niet. De laatste keer dat ik op een mooie Picasso-tentoonstelling was, liep ik daar toch met gemengde gevoelens rond. Heel prachtig, maar ja, hoe hij zijn vrouwen en kinderen behandelde was echt niet oké.

Je wilt als slachtoffer niets te maken hebben met alles wat je aan de dader doet denken. Dat begrijp ik. Ik heb jarenlang geen zwarte laarzen gedragen, omdat mijn moeder herinneringen had aan zwarte ‘moffenlaarzen’. Mijn vader kocht geen Duitse auto’s en ik nog steeds niet. Dat duurt dus lang. Daarom is één jaar geen Carlebach-liederen zingen te kort. Eén jaar voor elk slachtoffer dan?

Ik zocht Carlebach maar weer eens op YouTube op. Wat kijk je daar nu anders naar! Ik vind hem eigenlijk behoorlijk pathetisch overkomen. Ik merk dat ik wel zonder zijn ‘Od Avinu Chai’ kan. Laten we van deze treurnis gebruikmaken om nieuwe componisten aan bod te laten komen en natuurlijk met name vrouwen. Debbie Friedman z.l. is een goed voorbeeld, die heeft ook fantastische liederen gecomponeerd. Maar waar blijven de jongeren? Kom op, laat zien dat je niet onderdoet voor die oudjes met een besmet verleden. Ik zal met overgave jullie songs (1) zingen.

(1)Mathieu Polak heeft voor de Nieuwe Hagada een aantal nieuwe Pesach-melodieën gecomponeerd. Een voorbeeld dat navolging verdient.

Delen |

vrijdag 26 januari 2018

In mijn column van 28 februari 2017 schreef ik over de besnijdenis van jongens. Ik was en ben nog steeds tegen. Ik riep medecolumnist rabbijn Nathan Lopes Cardozo, die altijd pleit voor vernieuwing en verandering, op dit ook op te nemen in zijn kruistocht tegen ouderwetse en bekrompen ideeën.

En dus begon ik hoopvol aan zijn laatste column. Oh, hij is dus ook tegen? Nou nee, integendeel, hij is een absolute voorstander van het besnijden van babyjongetjes. Anders gaat het hele jodendom verloren, met Israël erbij. Alleen als je lijdt en tegenslag ervaart, kun je groeien en daar hoort de besnijdenis dus bij. Toe maar, wat een doemscenario.

Ik krijg medelijden met de jongens die zulke ontaarde ouders hebben dat ze onbesneden zijn. Maar wacht, geen enkel Joods meisje is toch besneden? Ontaarde ouders, teloorgang van het jodendom? Cardozo vergeet iets, namelijk de helft van de (Joodse) wereldbevolking. Die zijn volgens Cardozo geen tweederangs burgers, maar hoe ze zonder besnijdenis een betekenisvol leven kunnen hebben, legt hij niet uit.

Terecht wijst hij een leven zonder inhoud, alleen gericht op ‘genieten’ af. Maar als je Joods leeft, heb je ook nog een ander doel: tikoen olam, de wereld zo goed mogelijk maken. Wat een opdracht! Alleen, moet je daarvoor besneden zijn? En dat ongevraagd? Cardozo zegt dat we een kind ook niet vragen om geboren te worden, wat nog veel erger zou zijn dan dat ene sneetje. Ja, geboren worden en een leven lijden vol pijn en ellende is natuurlijk vreselijk. Het is dan hier in het westen ook nauwelijks een rationele keuze om een kind te willen.

Tenminste, dat heb ik zo ervaren. Het was een innerlijke drang, een gevoel dat niet te beredeneren was. Als dat wel zo was geweest, had ik er waarschijnlijk niet voor gekozen, immers: je kunt je kind geen leed besparen. Ik ken genoeg mensen die daarom geen kinderen wilden na de Sjoa. Maar misschien wilde ik ze daarom júist. Ook niet rationeel gedacht, natuurlijk, maar wat een verrijking van mijn leven is het nog steeds, zeker nu er kleinkinderen zijn.

En is de besnijdenis dan wel rationeel? Bij Cardozo lijkt het erop, het Joodse volk moet blijven voortbestaan voor een hoger doel. Maar dat is niet rationeel, het is een oude gewoonte, uit tijden zonder kennis van DNA en alle andere technologie die het mogelijk maakt om te weten waar je bij hoort. En vooral, het is een seksistisch ritueel, dat de helft van de Joden uitsluit.

Wie zoals Cardozo pleit voor vernieuwing, zou juist dit ritueel kunnen veranderen. Niet om gehoor te geven aan antisemieten die er een reden in zien om antisemitisch (en anti-islamitisch) te zijn, maar om het Verbond te symboliseren met een ritueel voor iedereen.

In de crèche van mijn kleinzoon hebben ze ook een ritueel. Als je vier wordt en oud genoeg bent om naar de basisschool te vertrekken, gaat de kleuter, omringd door alle kindertjes en juffies die een mooi lied zingen, onder een met bloemen versierde poort door, op naar een nieuwe wereld. Wat zijn ze dan trots en blij. En de (groot)ouders ook.

Zo eenvoudig kan het dus zijn, een ritueel zonder bloed of huilende baby’s.

Delen |

vrijdag 19 januari 2018

Er is een discussie over de omgang met ons slavernijverleden, onder andere in NRC. Straatnamen en standbeelden uit het verleden verwijzen naar personen van wie wij, of tenminste sommigen in Nederland, nu vinden dat ze niet meer passen in ons heden. Het waren slavenhandelaren, gewelddadige krijgsheren et cetera, die ook nog vaak antisemieten waren. Anderen vinden dat de afstammelingen van slaven niet zo moeten zeuren. 'Ze' willen onze helden van ons afpakken en het is al zo lang geleden, toch?

Alsof leed van voorouders niet meer telt, alsof de geschiedenis ons niet leert dat we steeds anders tegen het verleden aankijken, zodat we kunnen corrigeren wat we eerder niet als fout zagen.

Zo is het woord neger een scheldwoord geworden, terwijl ik vroeger met veel plezier de verhalen van Sjors en Sjimmie las en vrolijk 'Moriaantje zo zwart als roet' zong. Ga ik dat dan ook aan mijn kleinkinderen leren? Nou nee. Rekening houden met de gevoeligheden van anderen, dat leer ik ze. Straks wil ik toch ook niet dat mijn kleinkinderen de Sjoa afdoen als gezeur: dat is al zolang geleden, houd er toch eens over op.

Wat de straatnamen betreft: de Stalinlaan is ook al tijden omgedoopt, hoewel er in Rusland nog veel fans van hem zijn. Dat vinden we vanzelfsprekend, en ook dat Mussert nooit een straatnaam heeft gekregen.

Maar een nieuw standbeeld of een nieuwe straatnaam voor een omstreden persoon? Hoe kom je erbij? Dat vroeg ik me ook af toen de gemeente Bloemendaal straatnamen bedacht voor een nieuwe wijk. Ze kwamen met Gezina v.d. Molen en haar partner Mies Nolte. Die moesten worden geëerd als grote verzetshelden. Dat waren ze ook, maar na de oorlog lag dat heel anders.

Gezina besliste welke van de weinige Joodse overlevenden hun kinderen, als die het ook hadden overleefd, terug mochten krijgen. Sommige pleegkinderen moesten bij hun christelijke pleegouders blijven. Zij mochten geen enkel contact met de Joodse gemeenschap hebben, cadeautjes van Joods Maatschappelijk Werk werden teruggestuurd.

De gemoederen liepen hoog op, toen, en ook nu weer in Bloemendaal. Dit speelde in 2014/15, de gemeenteraad besliste eerst wel, toen niet en daarna weer wel dat het straatnaambord er kwam. Als doekje voor het bloeden met een uitleg erop over Gezina's weldaden. En haar andere kant? Nou nee, dat was niet de bedoeling.


Aanvullende tekst bord: Actief in het verzet in de periode 1940-1945. Mede oprichter van het illegale blad Trouw 30-1-1943

Een van de gebruikte argumenten in de gemeenteraadsvergadering: “Joden hoeven daar toch niet te wonen of door die straat te lopen.” Het (tijdelijke) bord staat er nog steeds.

Ik fiets er vaak langs op weg naar het station, en voel dan woede en verdriet. Dat kan toch niet de bedoeling zijn van een straatnaambordje?

Delen |

vrijdag 5 januari 2018

Aan het begin van het nieuwe jaar maak ik geen goede voornemens, dat heb ik al met Rosj Hasjana gedaan. Of ik me eraan houd, is een tweede, maar zegt het jodendom: je kunt altijd opnieuw beginnen …

Ik heb wel bedacht dat ik me minder druk ga maken over het gebrek aan vernieuwing binnen Joods Nederland. Het is trekken aan een dood paard, geen beweging in te krijgen. Ja, zegt men, er verandert wel wat, kijk naar AMOS. Maar daar zit ik nog altijd achter een vitrage en mag ik niet echt meedoen. Komt dat nu omdat de orthodoxie nog steeds een mannenzaak is, waarbij de rechten van de vrouw geen prioriteit hebben?

Zelfs Bloeme Evers z.l. conformeerde zich toch aan de beperkende gewoonten en bleef achter de mechitse. Als ik de worsteling zie van sjoeltje West om te overleven en minje te hebben, kan ik alleen maar denken: er ís al lang minje, tel gewoon tot tien zonder onderscheid! Zolang men daar nog mee bezig is, richt ik me maar op het Jodendom waar wel wat verandert. Bij de Jewish Renewal-beweging Aleph, opgericht door Reb Zalman Schachter-Shalomi, is men zich daarvan bewust. Ook daar zien ze dat na het overlijden van Reb Zalman het gevaar bestaat dat gewoonten vastroesten, dat de boel dus weer moet worden opgeschud. Ze roepen op daaraan mee te werken. Dus niet van bovenaf, maar van onderop moet de vernieuwing komen.

Heb je dan geen leider (m/v/e.a.) nodig, iemand die knopen doorhakt en de boel bij elkaar houdt? Ja, maar dan natuurlijk wel democratisch gekozen.

Ik begrijp dat het gemakkelijker lijkt je aan één set vaste regels te houden, dan ben je klaar voor altijd. Helaas werkt het zo niet, ook de halacha veranderde in de loop der eeuwen en verandert nog steeds.

Moet alles dan anders? Nou nee, dan gooi je het kind met het badwater weg. Ik herhaal maar weer eens de stelregel van rabbijn Yehuda Aschkenasy z.l.: we moeten een andere vertaling vinden voor de oude woorden. Dat betekent de traditie behouden, maar aan de eigen tijd aanpassen, heel eenvoudig eigenlijk. Als je de rituelen en diensten begrijpelijk en aantrekkelijk maakt voor iedereen, heb je al vernieuwing. Ook moeten de letterlijke vertalingen op de schop, want die zijn niet met hun tijd meegegaan en behoorlijk ouderwets.

Elke vertaling veroudert. Zelfs sommige van mijn eigen vertalingen in de Siddur Ha'Chidush van Beit Ha'Chidush uit 2007 vind ik alweer achterhaald, ze zouden nu nog vrijer en moderner zijn. God is niet meer 'Hij' en zelfs niet meer God in de gebeden, maar bijvoorbeeld alleen de vier letters YHVH, of YAH, de meer vrouwelijke vorm. Maar ook dat is niet meer voldoende, de teksten zouden nog inclusiever moeten zijn voor iedereen, net als bij de spoorwegen: Beste reizigers, op weg door het leven, voel je vrij om je eigen interpretatie te geven van de oude verhalen, zing je eigen lied, maar betrek iedereen erbij en sluit niemand uit.

Dat is mijn wens voor 2018. Gelukkig nieuwjaar!

Delen |

vrijdag 22 december 2017

In the New Yorker stond een interessant stuk over het ontmenselijken van je vijand. Dat is de volgende gangbare gedachte: als je iemand of een groep niet meer als mens ziet, kun je die isoleren, martelen, vermoorden. Joden als varkens, zwarten als kakkerlakken, de lijst is lang. Ongedierte moet je verdelgen. De antropoloog Claude Lévi-Strauss zei al: menselijkheid stopt bij de grens van de stam of het dorp.

Maar, zegt de filosoof David Livingstone Smith in zijn boek Less Than Human - Why We Demean, Enslave and Exterminate Others, het is juist omgekeerd.

Als je dat leest, word je op het verkeerde been gezet, maar dat is goed, er moeten mensen zijn die de boel omdraaien om heldere inzichten te krijgen.

Wat doe je met vijanden? Die wil je vernederen. Een mens kan zich vernederd voelen, kakkerlakken niet, daarom doe je dat. Je ziet de Ander als mens, anders heeft het geen zin om te vernederen. Smith geeft het voorbeeld van Oostenrijkse Joden die de straat moesten schoon schrobben na de annexatie door Hitler in 1938. En denk ook aan het kaalscheren van de ‘moffenhoeren’. De mensen die toekeken, wilden dat zij zouden lijden en zich vernederd zouden voelen.

“Het sadisme van het behandelen van mensen als ongedierte ligt juist in de erkenning dat zij dat niet zijn.” Want: de medemens kan jóu ook vernederen en verdelgen, dat is het gevaar. Daarom wil jij de machtigste zijn en verneder je.

We waren het niet meer zo gewend van onze leiders, maar sinds Trump ligt dat anders. Hij vernedert degenen van wie hij denkt dat ze zijn tegenstanders zijn: zwarten, mensen van indiaanse afkomst, gehandicapten, de lijst is eindeloos. En de Joden? Met zijn Joodse schoonzoon houdt hij zich in, maar hij sympathiseert wel met groepen die gewoon antisemitisch zijn.

Ik las op de Huffington Post-website dat zij achter een handleiding van een erkende antisemiet waren gekomen. Hoe betrek je zoveel mogelijk mensen bij je club? Ik citeer niet, het is te gruwelijk voor woorden en het brengt mensen maar op een idee.

Het is het verdacht maken, afzonderen, isoleren, vernietigen, het bekende hellend vlak, dat tot de ondergang leidt. In Egypte hadden we Mosjè die ons uit de benauwenis van de slavernij voerde, nadat we in opperste wanhoop om hulp van God hadden geroepen. Maar we deden het ook zelf, met moed, kracht en vertrouwen. Dat hadden de Makkabeeën ook, toen ze erets Jisraeel bevrijdden van de hellenistische overheersing en de Tempel reinigden. En er was acht dagen licht.

Vrijheid om te denken zoals je wilt en je religie in vrijheid te beleven, daar heb je wel een wonder voor nodig. Maar vooral moed, kracht en vertrouwen. En ook medemenselijkheid. De Ander is geen object waar je naar willekeur gebruik van kunt maken, maar een weerloos schepsel dat een appel doet op onze verantwoordelijkheid, dát bedoelde Levinas.

Vernederen zegt vooral iets over de dader.

Laten we hopen dat 2018 een warm en licht jaar wordt.

Delen |
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland