inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 7 augustus 2020

Betreft: een column van Nicolien Mizee in NRC. Ik lees haar graag; ze is een goede schrijfster met een bijzondere manier van kijken en formuleren.

Maar nu vond ik haar zeldzaam onnozel. Ze had aan een vriend gevraagd of hij lid was van een ondernemersfamilie, en dus volgens een andere vriend steenrijk moest zijn. De vriend antwoordde niet.

En zij maar niet begrijpen waarom dat was. Pas na een uitzending van de serie Verborgen verleden, met Maurice de Hond, begreep ze dat de vriend gekwetst was door haar opmerking, omdat hij Joods was. Ze was diep onder de indruk van het verhaal van Maurice, dat hét verhaal is van het Nederlandse jodendom: vermoorde (groot)ouders en verdere familie.

Heeft ze nou echt onder een steen gelegen, nog nooit iets gehoord of gelezen over de Sjoa? Dat lijkt me sterk. Maar blijkbaar had ze nog nooit eerder in het echt een Jood ontmoet. Hoe kun je anders zo geraakt zijn door het verhaal van Maurice en tegelijkertijd een Joodse vriend associëren met rijkdom? Het is hoe dan ook een impertinente vraag, maar hoe gevoelig het ligt als je het aan een Jood vraagt, is haar dus totaal ontgaan.

Ze is niet piepjong, dan zou je het nog een beetje kunnen begrijpen. Ik weet dat veel dat er speelt in de Joodse wereld de andere Nederlanders ontgaat, omdat zij niet het NIW lezen, Crescas of Jonet en dergelijke volgen, maar dit is zo'n wereldvreemde fout dat ik er verbijsterd over ben.

Is het nu normaal in toch redelijk beschaafde en goed opgeleide Hollandse kringen dat je geen idee hebt van de gevoeligheden van Joden? Blijkbaar dus. Ik kom deze mensen nooit tegen, of misschien zwijgen ze beleefd tegen mij en hebben ze het alleen onder elkaar over die Joden die alleen aan geld denken, en om zich te verrijken vaccins ontwerpen tegen corona in het lab waar ze eerder het virus hebben gemaakt …

Maar ik had het hierover met een vriendin en noemde George Soros als de personificatie van dé rijke Jood die overal de schuld van krijgt. Had ze nog nooit van hem gehoord!

Ik schijn dus te leven in een Joodse bubbel, waarvan het nieuws nooit naar buiten komt. Dat is een grote misser, onze pr is schandelijk slecht. Of is het zo dat de vooroordelen wel bekend zijn, maar voor waar worden aangenomen? Of dat je bij nadere uitleg op Facebook of Twitter allerlei antisemitische rotzooi naar je hoofd krijgt en dus maar zwijgt?

Hoe moet het dan wel? De antisemitische vooroordelen zijn eeuwenoud, die krijg je niet weg, maar we moeten er wel tegen blijven strijden. En tegen de onwetendheid dat die vooroordelen en leugens bestaan. Die onnozelheid is te vergelijken met de uitspraak: “Ik zie geen kleur”; “Ik zie geen Jood” is even erg.

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook

vrijdag 31 juli 2020

Nu is eindelijk het wetsvoorstel van Pia Dijkstra voor levenseinde in eigen beheer ingediend. In het commentaar van NRC wordt het “het recht op zelfbeschikking, persoonlijke autonomie en eerbiediging van de menselijke waardigheid” genoemd. De leeftijdsgrens is 75 jaar, wat mij redelijk jong lijkt, waarschijnlijk bekeken door iemand (Pia Dijkstra zelf?) die veel jonger is en dat vréselijk oud vindt. Wacht maar tot je zelf tegen de zeventig loopt, dan piep je wel anders.

Dan redeneert NRC merkwaardig: “Autonomie is voor het individu dat zijn (sic) hele leven vrije keuzes tracht te maken, bij het levenseinde maar moeilijk uit handen te geven.” Wat is dat voor een individu? Een man duidelijk, die gewend is dat hij altijd zijn zin krijgt, dat alles gaat zoals hij het beslist, want het is zijn eigen vrije wil. Die man bestaat niet, tenzij het een almachtige dictator is. Iedereen heeft rekening te houden met de mensen om zich heen en met omstandigheden buiten zijn of haar controle. Maar dat accepteert dit individu dus niet, dat wil alles in eigen hand houden tot zijn eigen dood aan toe. Ik zie zo iemand in het ziekenhuis liggen, hulpeloos, afhankelijk van anderen voor zijn welzijn. Dat moet zo verschrikkelijk zijn dat hij dan liever dood wil. En dat moet dus wettelijk worden geregeld? Het schijnt ook nog eens een piepkleine groep te zijn die zo denkt, een paar duizend mensen. En voor hen is menselijke waardigheid dus onafhankelijk zijn van anderen, alleen leven volgens je eigen vrije wil. Dan zouden gehandicapten of dementerenden dus geen menselijke waardigheid meer hebben? Wat een gotspe. Het is de blik van buitenaf, het individu met zijn vrije wil ziet iemand in een rolstoel en verdiept zich niet in wie die mens is maar denkt alleen: dat nooit. Wat een treurige manier om in het leven te staan.

Een demente vrouw die een euthanasieverklaring tekende toen ze nog goed bij was, kreeg een euthanasiemiddel van een arts met instemming van haar familie en overleed, ook al protesteerde ze heftig. Maar toen meende de arts dat ze niet meer wist wat ze deed en werd er voor haar beslist.

Dat was toegestaan, zei de rechter. Ik dacht terug aan de tijd dat ik met een gebroken schouder thuis zat. Ik kon niet veel meer, niet zelf wassen en aankleden, niet fietsen of boodschappen doen. Zo is het als je echt oud bent, dacht ik, dan moet je overal mee worden geholpen. Dan ben je niet autonoom meer. Voor sommige mensen, 'individuen', hoeft het dan dus niet meer. Ze tekenen een euthanasieverklaring voor als het zover is.

Ik wist dat mijn hulpbehoevendheid weer over ging, daardoor kon ik er mee leven; ik had alleen geduld nodig. Net zoals nu, we moeten wachten tot alles 'normaal' wordt en we willen dan niet het 'nieuwe normaal', maar het oude, 'gewone'.

Maar ik vond het goed te doen, ik paste me aan de beperkte omstandigheden aan. Ik genoot ervan om voor het raam naar de vogels in de tuin te kijken en van het kopje koffie met een dik boek erbij.

Stel dat deze onzelfstandigheid zo blijft, dacht ik, is dat dan erg? Natuurlijk, maar ook als ik niets meer zelf kan, wil ik blijven leven om van de kleine dingen die er nog wél zijn te genieten. Ho ho, zei ik tegen mezelf, daar kies je dan zelf voor, je ben nog niet dement. Hoe is het dán?

Onlangs bezocht ik na maanden mijn oude tante van bijna negentig weer; ze woont in een verzorgingshuis. In de tijd dat we niet bij haar mochten komen, was ze erg achteruit gegaan. Dat schijnt vaker te gebeuren. Ze herkende me nog wel, maar was erg verward en begreep haast niet meer wat er tegen haar werd gezegd. Ja, een kopje thee (met een rietje) wilde ze nog wel en een koekje ook. En toen ik zei dat het zo lang geleden was dat we elkaar zagen, zei ze dat het voor haar niet zo leek. Dat was een geruststelling, haar besef van tijd maakte dat ze het bezoek niet had gemist.

Ze probeerde dingen te pakken die er niet waren en op de meegebrachte bloemen reageerde ze niet meer. En na een uurtje was ze moe.

Ik moest steeds denken aan de vrouw die door de huisarts euthanasie kreeg. Ik hoorde deze arts op de radio. Ze was ervan overtuigd dat de demente vrouw ondragelijk leed. Nu ik mijn tante zo zag, dacht ik: hoe durf je dat voor een ander te beslissen en hoe weet je zo zeker dat een dement persoon geen eigen wil meer heeft? Hoe kan je iemand dood maken die nog leeft? Waarom niet het lijden verlichten met goede medicijnen in plaats van een mens te doden?**

Toen mijn tante nog redelijk helder was, zei ze vaak dat ze wel dood wilde, omdat ze liever thuis was dan in het verzorgingshuis. Dat ging niet meer en ze legde zich er uiteindelijk bij neer. Ze leed toen meer dan nu, maar je ging haar toen toch ook niet doodmaken?

Ik hoop dat het wanneer ze sterft een echte zachte dood zal zijn en niet het opvolgen van een verzoek, geuit op een moment dat je geen idee hebt van wat je kunt dragen als het er op aankomt. Ik weet hoe je je grenzen verlegt en je steeds meer aanpast aan de situatie. En ik hoop dat artsen daar rekening mee houden en eerbied hebben voor het leven in ál zijn facetten.

* Citaat van Lody v.d. Kamp.

** Het bleek dat mijn tante veel te zware medicijnen kreeg. Nu is dat aangepast en is ze veel helderder. Stel je voor dat er toen euthanasie was gepleegd …

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook

vrijdag 19 juni 2020

Er was op 7 juni jongst leden een Zoombijeenkomst met rabbijn Awraham Soetendorp, georganiseerd door Stichting PaRDeS met het thema '75 jaar Bevrijding, waarvan, waartoe?'. Dat leek me interessant, omdat ik daarover ook had nagedacht.

Rabbijn Soetendorp betoogde dat vrijheid altijd verantwoordelijkheid met zich meebracht, en benadrukte het belang van samenwerking tussen de religies, iets waar hij zich altijd voor heeft ingezet en wat nu door Zoom gemakkelijker kan worden gerealiseerd. We moeten strijden tegen het racisme door middel van de dialoog, die duurzame vriendschap kan brengen. Zo breng je verbinding tot stand. De samenleving moet solidariteit faciliteren, the society of enablement, geleid door mensen met een moreel kompas als voorbeeld, zegt hij. Hij was als altijd optimistisch en hoopt dat de jongere generaties over 75 jaar echte vrede, sjalom, zullen meemaken.

In een van de kleine groepjes waarin we hierover door praatten, hoorde ik ook vooral de oproep tot dialoog, die tot begrip zou leiden. We moeten niet in wij/zij denken en serieus luisteren om vooroordelen te kunnen ontkrachten. Hoe langer ik luisterde, hoe ongemakkelijker ik werd. Het thema van de middag was toch 75 jaar bevrijding? Maar waar waren we dan van bevrijd? Dat werd niet duidelijk. Waartoe we bevrijd zijn, is dus de oproep tot de dialoog, tot het idee dat we allemaal één zijn, voorbij het wij/zij denken. Dat is me al te idealistisch, om niet te zeggen naïef gedacht. Dat heb ik proberen uit te leggen, met de vraag hoe je die ander dan bereikt, bijvoorbeeld de openlijk antisemieten of racisten, of nationalistische partijen als Forum voor Democratie? Deze mensen bereik je niet met een vriendelijke verzoek om een dialoog, zelfs niet met een beroep op de feiten, want die wijst men af.

Bovendien, er is wel een 'wij', zei ik, namelijk wij Joden, die bezorgd zien dat het antisemitisme toeneemt en het zelf ervaren.

Mensen denken vanzelfsprekend in groepen en dat is op zichzelf niet erg, we hebben allemaal een eigen identiteit nodig, een groep waarbij we ons thuis voelen en waarmee we iets gemeenschappelijks delen. Maar het is niet wij tégen zij. We moeten wel oog hebben voor de verschillen en ze niet ontkennen. Het verdoezelen in 'we zijn allemaal gelijk' lijkt me geen goed idee.

De groep reageerde verbaasd, misschien wel geschokt, dat is moeilijk te zien met Zoom, maar ik hoorde zeggen dat er ook niet-Joden in de groep zaten. Voelden zij zich afgewezen? Dat had ik graag willen weten, maar ook dat ging niet.

De oplossing bleef hier ook weer de dialoog. Ja, een gesprek van één op één, of met een klas moslimkinderen naar sjoel gaan om 'echte' Joden te ontmoeten, zal zeker effect hebben om mensen individueel op andere gedachten te brengen, maar het probleem is te groot, zie de demonstraties tegen racisme. Er moeten structurele veranderingen komen, te beginnen in het onderwijs.

Misschien is er nu een begin gemaakt, beter laat dan nooit. Er wordt in ieder geval meer nagedacht over institutioneel racisme, onder andere bij de politie. Dat is hoopvol, maar ik blijf bezorgd. De verhalen in NRC over alledaags racisme in Nederland zijn schokkend. Vooral het onbegrip van mensen die op racisme werden aangesproken en het dan 'maar een grapje' noemen. Grappen ten koste van de ander zijn geen grappen, die ervaring heb ik ook. De vrouw die naar haar neus wees toen ze het over een vervelende hospita had, bijvoorbeeld.

Ik heb niets tegen de dialoog, integendeel, maar de goedbedoelde naïviteit die ik op die zondag hoorde lost het probleem niet echt op.

En pas nu realiseer ik me waar mijn onbehagen vandaan kwam. Wanneer werd er ook alleen over 'wij Nederlanders' gesproken? Ja, 75 jaar geleden, na de bevrijding, toen de uit de kampen teruggekeerde Joden géén andere behandeling kregen dan de Nederlanders, die toch ook geleden hadden in de hongerwinter. Maar daar ging het op deze inspiratiemiddag niet over.

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook

vrijdag 5 juni 2020

Pia de Jong schreef alweer een tijd geleden een column in NRC over mansplaining, de behoefte van mannen alles uit te leggen wat je allang wist. Ze had het ook over manspreading, het breeduit zitten, zodat er nauwelijks plaats is voor een ander in het openbaar vervoer. Het was ver voor corona, toen ik een keer tegenover mij in de metro drie mannen naast elkaar op een rij zag zitten, allen wijdbeens. Ik had er gelukkig geen last van, maar zij ook niet kennelijk. Hoe doen ze dat?

Een ander sterk staaltje van manspreading maakte ik mee in de tram, ergens in november vorig jaar. Er waren twee een-persoonsplaatsen tegenover elkaar. Op de een zat een forse man. Ik ging op de andere zitten, maar er was geen plaats voor mijn voeten. Zijn grote voeten namen de hele ruimte in.

Ik assertief: “Pardon, er is geen ruimte voor mijn voeten.” Hij reageerde niet, dus probeerde ik het in het Engels (want dat is normaal in Amsterdam). Nog geen reactie. Na nog een keer herhalen in het Nederlands begreep hij het eindelijk. Maar hij zei: “Ik kan ze nergens anders zetten.” Ik was zo verbluft dat ik niet reageerde en mijn voeten opzij hield, de hele rit, tot hij eindelijk uitstapte.

Achteraf was ik natuurlijk kwaad op mezelf. Ik had moeten reageren of ergens anders moeten gaan zitten. Dat gebeurt me geen tweede keer! Maar wat een hork. Daarom reageerde ik niet, ik kon niet bedenken dat iemand zó bot kon doen.

Dat is het probleem vaak, als je beleefd bent opgevoed in de jaren vijftig; nu nog trouwens, tenminste in de meeste gezinnen. Je gaat uit ervan uit dat de ander zich netjes gedraagt en dus ben je er niet op voorbereid wanneer dat niet het geval is.

En als je wel reageert, ben jij dat krengige mens en kun je een grote mond terug krijgen, of zoals in mijn geval een botte weigering.

Daarom was ik verbaasd dat Aylin Bilic een pleidooi hield voor die arme witte mannen die zo in het verdomhoekje zouden zitten. Maar waar dat hoekje is, zei ze er niet bij. Ik ken het niet, ik zie nog steeds veel te veel witte mannen op tv (dat is onderzocht en het klopt) en in het bedrijfsleven en veel andere beroepen ook. Waar ze trouwens ook aan mansplaining doen en er dus van uit gaan dat vrouwen het allemaal graag willen aanhoren. Ze zijn zo van zichzelf vervuld dat ze zich niet eens kunnen voorstellen dat ze helemaal niet zo interessant en alwetend zijn als ze denken. Ik chargeer, er zijn natuurlijk heel veel aardige mannen die het ook niet altijd allemaal zo goed weten en daar geen probleem mee hebben.

Aylin Bilic verweert zich op de NRC-site tegen kritiek op haar column. Maar daar maakt ze het nog erger: “Ik heb nergens gezegd dat ik geen diversiteit wens, of niet toejuich. (…) Maar i.p.v. zo bezig te zijn met vijftig procent vrouwen en verjonging zijn er andere zaken waarbij verschillen groter zijn dan man vrouw. Neem lager en hoger opgeleid. Hoeveel lager opgeleiden zitten in de Tweede Kamer?”

Wat een vreemde redenering, met weinig opleiding Kamerlid worden, alsof dat geen baan is waarbij veel kennis van zaken nodig is om weloverwogen besluiten te nemen.

Maar goed, vrouwen kunnen er ook wat van, horkerig zijn. Een voorbeeld van vorige week. Ik stond met een vriendin op de hoek van de straat te praten, op afstand, toen er een vrouw aan kwam lopen die ons rakelings passeerde. Mijn vriendin vroeg of ze wat afstand kon houden en zij reageerde meteen agressief: kun je zelf niet opzij gaan, beet ze ons toe. Wij waren weer verbijsterd en ze was al ver voorbij ons, toen ik haar alleen nog kon toeroepen of dat niet wat vriendelijker kon.

Ook op de fiets wordt ik nog steeds rakelings gepasseerd, altijd door mannen op een racefiets, die dus ook zó aan manspreading doen, maar te snel voorbij zijn om ze te vragen afstand te houden. Ik wou dat die irritante mannen dan juist méér aan mansplaining zouden doen en iedereen honderd keer gaan uitleggen dat afstand houden echt belangrijk is en vooral waarom, natuurlijk.

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook

vrijdag 22 mei 2020

Ik heb laatst het formulier ingevuld voor de tegemoetkoming van de NS voor het transport van mijn grootouders en tante naar Westerbork. Het woord 'tegemoetkoming' alleen al, het is zo zuinig, zo: 'vooruit dan maar, omdat jullie zo zeuren'. De regels zijn ook vreemd en oneerlijk. De middag die het VBV er vorig jaar aan wijdde en waar ik over schreef, liet dat al zien.

De een kreeg geen geld voor zijn zusje; de vader van de ander was net voor de peildatum overleden. Een volstrekt willekeurige datum, gekozen toen de overeenkomst met Salo Muller werd gesloten. Ik verwijt Salo Muller niets, integendeel. Door zijn vasthoudendheid komt de NS er niet mee weg. Maar er wordt mondjesmaat uitgedeeld, niet ruimhartig, zodat het voelt als een gunst en niet als een terechte compensatie.

Maar ik heb het toch aangevraagd, als kleindochter van een 'belanghebbende'. Dat is dus degene die in de trein zat. Ook weer zo vreemd, mijn beide grootouders en tante zijn naar Auschwitz gedeporteerd, maar je kunt maar één familielid invullen. Dus maar voor mijn grootvader gekozen.

Voornaam, achternaam, geboortedatum en plaats, oké. Datum en plaats van overlijden … Ik stok, kan haast niet verder, maar ik moet het toch noteren: 31 augustus 1942 in Auschwitz, Polen.

Nu pas, nu ik het voor het eerst zelf opschrijf, komt het heftig binnen. Ik weet het bijna mijn hele leven en heb er natuurlijk veel over nagedacht. Ook over hoe ze waren en hoe ze klonken. En hoe het zou zijn geweest als ik ze wél had gekend. Of ik op ze leek, en al die andere vragen die ik ze nooit hebt kunnen stellen, en natuurlijk ook niet aan mijn vader, dat sprak vanzelf.

Er stond een artikel over rouwen in NRC: hoe belangrijk dat is en hoeveel vormen rouw kent. Liesbeth Rasker, de maakster van een podcast over rouwen, zei dat er twee soorten verdriet zijn, schoon en vuil verdriet. “Schoon is het als een geliefde overlijdt. Vuil als een geliefde je vrijwillig verlaat.” Helaas kennen wij ook verdriet om iemand die je nooit gekend hebt en dat is helemaal niet schoon, dat is verwarrend. Ik voelde het bij het invullen van het NS-formulier, het is oneindig verdriet, omdat er geen afscheid was en geen begrafenis, dus ook geen rouwritueel.

De Dodenherdenking was dit jaar extra zwaar, met die nadruk op de 75 jaar. Het was het rouwen dat Liesbeth Rasker benoemt. Ze zegt: “álles wat ik toen voelde, viel onder het hoofdstuk rouw.” Ze was vergeetachtig, moe, labiel. Ik ook.

Ik begrijp nu mijn reactie op de interviews met Van der Heijden (zie mijn vorige column), omdat, zegt Rasker, verdriet zich vaak vermomt als woede. Daarom was de timing zo pijnlijk, iets wat de ombudsman van NRC erkende, nadat ik hem had gemaild.

Zou het helpen als het NS-geld wordt uitgekeerd? Er zijn veel aanvragen, Joods Maatschappelijk Werk zei dat het maanden duurt voor je bericht krijgt. Ik wacht af, maar weet dat het geld het gemis niet kan goedmaken. Daar leven we mee. En we blijven alert, want Van der Heijden en consorten blijven doorgaan met goedpraten en zo onze rouw verstoren.

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook
aug 2020"Ik zie geen Jood"
jul 2020“Het leven ís – (niet voltooid)”*
jun 2020Voorbij wij/zij?
jun 2020Mansplaining en manspreading in coronatijd
mei 2020NS en rouw
mei 2020Ik kan het niet*
mei 2020Bevrijding
apr 2020Afscheid in tijden van corona
apr 2020En weer wordt het Pesach
mrt 2020Nu
mrt 2020Een open wond
feb 2020Ischa again
jan 2020Excuses ook voor ons
jan 2020Een seculiere religie?
jan 2020Afgewezen
dec 2019Vreugdevuren
dec 2019Cartoon
nov 2019Afgoden
nov 2019DOVO of Levenslicht 2
nov 2019Levenslicht voor dode Joden, Roma en Sinti (en de homoseksuelen)
nov 2019Over kritiek: “Doe er je voordeel mee”
okt 2019Vergeven
sep 2019De 'tegemoetkomingen' van de NS
sep 2019Een column over de column
sep 2019Le paradis
aug 2019Van tulband tot keppel
aug 2019Middenjoden
jul 2019Mulisch en zijn ouders
jun 2019Afscheid van Westerbork
jun 2019De 'verwarring' over vaderJoden
jun 2019Een tastbare herinnering?
mei 2019Noodzakelijke woede
mei 2019Het verleden haalt je in
mei 2019De “shit” in Westerbork
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland