Wie je bent

Naud van der Ven

vrijdag 25 september 2020

Een antropologische wijsheid luidt: “Je weet het best wie je bent als je ook weet wie je niet bent.”

Het lijkt me een wijsheid die je aan Joden niet hoeft te vertellen, want dat weten we al heel lang. Al in Tenach laat God het volk weten: volg niet de gebruiken en afgoden van de andere volkeren, want ‘dat is mij een gruwel’. En toen het christendom zijn zegetocht begon voelden de Joden heel duidelijk: dat is not our cup of tea. Dus zij weigerden zich te laten bekeren, hoeveel ellende hen dat in de loop van de geschiedenis ook bracht.

Het huidige Israël op zijn beurt weet heel goed wie het niet is. Een paar stappen over de grens aan de noord- of de oostkant kan je als Joodse Israëli al in de problemen brengen. En economisch netwerken met de buren wil Israël wel, maar de gebruikelijke autocratische staatsinrichtingen van de andere Midden-oosterse landen wil de Joodse staat zeker niet overnemen.

Toch, met dat particularisme is niet het hele Joodse verhaal verteld. Er is namelijk ook zoiets als beslist-zeer-Joods universalisme: dat droomt van opheffing van alle grenzen tussen mensen, of die grenzen nu nationaal, etnisch of religieus van aard zijn. De profeet Jesaja schildert het visioen van een toekomstige paradijsachtige vrede tussen alle volkeren op aarde. In de negentiende eeuw maakten veel Europese Joden zich sterk voor socialistische idealen die de emancipatie en gelijkheid van allerlei maatschappelijke groeperingen dichterbij zouden brengen. En na de Tweede Wereldoorlog hadden Joden zoals Raphael Lemkin en Hersch Lauterpacht een belangrijk aandeel in de opbouw van mensenrechten en het internationale strafrecht. Hun uitgangspunt daarbij was het bestaan van een mondiale gemeenschap die uitging boven de nationale grenzen en etnische identiteiten.

Ze zijn bijna niet bij elkaar te brengen, de twee polen van Joods particularisme en Joods universalisme. Daarbij moeten we wel bedenken dat die polen de meest extreem uit een liggende posities zijn, in de praktijk blijken er veel mengvormen te bestaan. Daarbij denk ik aan de al millennia bestaande, en bij tijden bloeiende, Joodse diaspora over de hele wereld. En aan de reëel bestaande vredesakkoorden die Israël sluit met sommige buren, met de Verenigde Arabische Emiraten als meest recente aanwinst.

Het zou best eens kunnen dat weten wie je niet bent een stevig uitgangspunt vormt om te komen tot betrekkingen met degenen die je niet bent. Blijft staan dat grenzen tussen identiteiten niet zomaar kunnen worden opgeheven. Een gemakkelijke positie ten opzichte van grenzen bestaat kennelijk niet.

8 + 3 = ?
Beste Naud van der Ven, Boeiend om een onderscheid te maken tussen particularisme en universalisme. Ik begrijp dat je een aanhanger bent van Levinas. Ik ook. Heb met zeer veel interesse Totaliteit en het oneindige bestudeerd. Levinas lijkt mij een universalist of misschien wel een personalist als je dat wat zegt. Als ik je columns lees lijk je mij ook een universalist. Dan wordt toch het uitgangspunt van Israël nl een joodse staat waarbij nu inmiddels ook is vastgelegd dat minderheden officieel een lagere status hebben, toch een (groot) probleem. Joyce Hes
Hallo Joyce, dank voor je bericht. De juiste verhouding tussen particularisme en universalisme is voor mij inderdaad een kernkwestie. Je ziet mij naar universalisme neigen, maar zo denk ik er zelf niet over. Ik heb veel twijfels over het traditionele westerse universalisme, tot en met de Universele Verklaring van de Rechten van de mens aan toe. Zie bijvoorbeeld het blogbericht https://www.crescas.nl/columns/webcolumnvanderven/fogoz/Arendt-en-Beethoven/. Groet, Naud van der Ven

Columns 2022

Columns 2021

Columns 2020

Columns 2019

Columns 2018

Columns 2017

Columns 2016

Columns 2015

Columns 2014

Columns 2013

Columns 2012

Columns 2011

Columns 2010

Doneren

Crescas kan niet zonder jouw steun. Met elke donatie, hoe klein ook, steun je onze activiteiten en zorg je dat wij nog meer voor Joods Nederland kunnen betekenen.