inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Naud van der Ven

Naud van der Ven (1955) studeerde geschiedenis en semitistiek en was eerst leraar. Via studies accountancy, management en informatica werd hij adviseur bedrijfsprocessen bij de gemeente Amsterdam. Hij promoveerde in 2006 op ‘Schaamte en verandering: Denken over organisatie-verandering in het licht van de filosofie van Emmanuel Levinas’. Hij geeft workshops over de mogelijke betekenis van Levinas voor management en organisatie. Op zijn website www.naudvanderven.nl publiceert Naud columns en artikelen over onderwerpen op het snijvlak van management en filosofie.

zondag 8 oktober 2017

Onze tijd is die van het verdwijnen van de grote verhalen. Veel twintigste-eeuwse ideologie, zoals socialisme, communisme of klassiek nationalisme, is niet geloofwaardig meer. De oorzaken liggen onder andere in het falen van socialistisch-communistische heilstaten, waarvan sinds 1989 alleen Noord-Korea nog overeind staat, maar dan vooral ook als afschrikwekkende voorbeeld. En meer recent wordt duidelijk dat ook de sociaal-democratie in diepe crisis is, zie de afgelopen verkiezingen in Nederland, Frankrijk, Duitsland. Reken maar dat er op het partijbureau van de PvdA wat wordt afgetobd.

De afwezigheid van geloofwaardige ideologie heeft uiteraard zijn weerslag op de jeugd die, heel anders dan veertig, vijftig jaar geleden, in een ideologisch vacuüm opgroeit. Dat brengt, zo neem ik van dichtbij waar, grote verwarring met zich mee voor Joodse jeugdorganisaties, vooral als die ooit juist zeer ideologisch waren ingesteld.

Dat laatste geldt in ieder geval sterk voor de jeugdvereniging Haboniem Dror. Die vereniging, op socialistisch-zionistische grondslag, heeft heel lang kunnen meebewegen op het progressieve, activistische elan dat in de samenleving als geheel bestond. Dat waren de tijden waarin kibboetsiem als lichtend voorbeeld van delen en samenleven idealistische jonge mensen konden inspireren, en waarin de revolutie van 1968 de belofte uitdroeg van een vrije, egalitaire samenleving, waarin arbeiders en studenten hand in hand de toekomst zouden vormgeven. Voor Haboniemers van die generaties kon het maatschappelijke enthousiasme van die tijd naadloos overgaan in Joods-humanistisch activisme.

Heerlijk, en voor de betrokkenen leuk om op terug te kijken. Maar voor de huidige generatie Haboniemers ook jaloersmakend, vanwege het aanstekelijke maatschappelijke engagement dat toen als het ware vanzelf kwam. Waar zijn de eigen manifestaties en campagnes, waar is het eigentijdse activisme? Je zou er zomaar heel moedeloos van kunnen worden wanneer je vaststelt dat jouw eigen generatie qua inzet en ideologie ver achterblijft bij het inspirerende verleden van de voorgaande generaties.

Maar het is beter het probleem heel anders te stellen. Het postideologische karakter van onze tijd beïnvloedt uiteraard ook de jeugdbewegingen. Haboniem is geen eiland, en kan zich dus niet onttrekken aan de wereldwijde crisis van ideologie en vooruitgangsgeloof.

De opgave voor nu lijkt me daarom allereerst te zijn om het verdwijnen van ideologie voluit onder ogen te zien. Daar zou je in tweede instantie een aantal vervolgvragen aan kunnen koppelen. Bijvoorbeeld: Is álle ideologie nu ongeloofwaardig geworden? Of geldt dat vooral voor de twintigste-eeuwse ideologieën zoals socialisme, communisme en klassiek nationalisme? Zou nieuw, aangepast idealisme denkbaar zijn? Bijvoorbeeld ecologisch, of multireligieus en multicultureel samenleven?

Het kan echter ook zijn dat je moet accepteren dat het Habo-activisme vooral nostalgisch grote waarde heeft, maar voor het overige is uitgewerkt.

Delen |

Reacties

Jochanan de Graaf

maandag 9 oktober 2017
De opgave voor nu lijkt me daarom allereerst te zijn om het verdwijnen van de ideologie onder ogen te zien, schrijf je en dat bleef bij mij haken. Bedoel je alleen en uitsluitend de Habo-ideologie, of wil je zeggen dat er geen plaats meer is voor ideologie in de huidige tijd? Ik denk dat het rechts-conservatieve tot rechts-extremistische gedachtengoed dat momenteel onze wereld in zijn macht probeert te krijgen wel degelijk ideologische trekken vertoont. Steve Bannon werpt zich in de US op als ideologische profeet van white supremacism. En hoe sta je tegenover de religieus-zionistische tempel-herbouwers hier in Israel? Ideologie is de basis van de politieke wurggreep waarmee het orthodox-religieuze establishment Bibi naar zijn pijpen laat dansen. Het lijken mij allemaal (afgeleiden van) nu al eeuwenoude contra-reformaties die hun kans schoon zien het vacuüm op te vullen dat de zieltogende reformatieve ideologieën hebben achtergelaten. Graag je mening.

Naud van der Ven

dinsdag 10 oktober 2017
Ja, ideologieën van het centrum (sociaal-democratie) of extreme flanken (communisme, socialisme) zijn weggevallen en die zie ik ook niet meer in die vorm terugkomen. De ontstane leegte wordt opgevuld door de ultra-extreme bewegingen die jij noemt en die misschien nog het beste onder de noemer ‘fascistisch’ gevat kunnen worden. Je kunt daar nog de radicale Islam aan toevoegen, die volgens sommige commentatoren mede voortkomt uit onvrede over de inhoudelijke en spirituele leegte van het Westerse liberalisme.
Leggen meer kritische ideologieën (of zoals jij ze noemt: reformatieve ideologieën) het dus simpelweg af tegen de reactionaire ideologieën? Daar ben ik in het algemeen niet zo somber over.
De eerste reden daarvoor is dat er voldoende redenen waren om ‘grote verhalen’ - waaronder ook de ideologieën van het centrum – kritisch te bekijken: dat waren in zekere zin ook kuddebewegingen die het denken van de mensen overnamen. Als dat een motief was voor veel mensen om zelfs gematigde ideologieën de rug toe te keren, dan moet die afkeer toch zeker gelden voor die reactionaire ideologieën? Daar zullen grote groepen beslist niet in willen trappen.
De tweede factor waar ik hoop aan ontleen is dat zich nieuwe denkbewegingen ontwikkelen met een meer subtiel karakter: die keren zich, net als de oude ideologieën, tegen onderdrukking en streven naar emancipatie. Maar nu niet in confrontatie met makkelijk herkenbare vijanden zoals kapitalisme en uitbuiting, maar met systeemdwang en technocratische verschraling. Ik denk aan mensen die alternatieven verzinnen voor de bijna onwerkbaar geworden hiërarchische bureaucratieën, aan artsen die behandelingen proberen te beperken, en aan psychiaters die de categorieën aanvechten waarin het informatiesysteem van de zorgverzekeraars hen klem zet.
Deze nieuwe denkbewegingen vragen niet, zoals de oude ideologieën, om massale stootkracht, als wel om voortdurende waakzaamheid. Ik sluit niet uit dat deze denkbewegingen, net als de oude ideologieën, breed gedragen gaan worden, al zullen het geen massabewegingen worden. Je kunt de mensen die zich hiertoe bekennen wel beschouwen als ideologisch met elkaar verenigd, vind ik.

Jochanan de Graaf

zondag 15 oktober 2017
Je verwoordt het heel zorgvuldig en ik put ook enige hoop uit dit vergezicht - met de nadruk op "ver" - maar mijn zorg wordt nu juist gevoed door wat je beschrijft in de laatste zin van je betoog. Ik ben het met je eens dat je de mensen die zich tot deze nieuwe denkbewegingen bekennen wel als ideologisch met elkaar verwant kunt beschouwen, maar of ze verenigd zijn of ooit zullen worden blijft een vraag. Zullen deze denkbewegingen ook zonder massale stootkracht sturend blijken, zoals bijvoorbeeld de zachte krachten van Spinoza's denkbewegingen uiteindelijk onze westerse wereld hebben veranderd. Is het niet noodzakelijk dat een verenigend principe gaat ontstaan waarmee dit nieuwe elan algemeen begrijpelijk kan worden gemaakt?

Naud van der Ven

vrijdag 20 oktober 2017
Ja, dat elan zal algemeen begrijpelijk moeten worden gemaakt, anders leidt het tot niets.
De vraag is of dat zo moeilijk is. Want het denken volgens de nieuwe lijnen (minder hiërarchie, meer respect voor professionals, meer regelruimte voor werkers op hun eigen niveau) heeft leuke kanten. Dat is dan ook de reden dat veel wijkverpleegkundigen overstappen van strak gereglementeerde instellingen naar Buurtzorg, waar ze minder bureaucratie en meer vrijheid ervaren. Dat zijn voelbare verbeteringen, en daarom begrijpelijk. Het is niet ondenkbaar dat mensen bij de politie of in bedrijven dat ook gaan willen. Zo bekeken zou het dus best een grote beweging kunnen worden.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
aug 2019'De mens'
aug 2019Houdt het dan nooit op?
jul 2019Levinas en mystiek
jun 2019Na-ijlend gevoel
jun 2019Keppel
mei 2019Etnische zuivering
mei 2019onder de indruk
mei 2019Antisemitisme
apr 2019Is Hannah Arendt een Joodse filosoof?
mrt 2019Het blijft lastig
mrt 2019Levinas en John Dewey
mrt 2019Archetypisch
feb 2019Verliezers
feb 2019Ido Abram
jan 2019Door de ogen van Levinas
dec 2018Levinas als pragmatist
nov 2018Tacheles
nov 2018Cynisch of niet?
nov 2018Twee soorten gemeenschap
okt 2018Vaagtaal
okt 2018Bij Kaag ontbreekt een dimensie
sep 2018Trumps uitverkoren volk
sep 2018Religieuze infrastructuur
aug 2018Terloopse zinnen
aug 2018Natiestaat
jun 2018Liefde en hypocrisie
mei 201859 doden
mei 2018Etnisch profileren
apr 2018Wie verzint zoiets?
apr 2018Levinas en Nietzsche
mrt 2018Primitief?
mrt 2018Zo werkt het dus
mrt 2018Zondebok
feb 2018Lucebert
feb 2018Groots, want universeel
jan 2018Levinas als revolutionair
jan 2018Mag dat zomaar?
dec 2017Er verandert niet veel
dec 2017Rembrandt en de Joden
nov 2017Hannah Arendt en de gewone man
nov 2017Levinas en Bruno Latour
okt 2017Oorsprongsmythen
okt 2017Joodse jeugd in het postideologische tijdvak
sep 2017Eigenheid is niet verkeerd
sep 2017Rolomkering
aug 2017Monisme
aug 2017Bach vanuit Joods perspectief
jul 2017Sacks en Netanjahoe
jun 2017Ongemakkelijke vragen
jun 2017Identiteitspolitiek
mei 2017Erfpacht en jubeljaar
mei 2017Jonathan Sacks
apr 2017Levinas en Taleb
mrt 2017Harari
mrt 2017Joods-christelijk
mrt 2017Mosjé en het primaire proces
feb 2017Het model Israël
feb 2017Levinas en Charles Taylor
jan 2017Bij de dood van een buitenstaander
jan 2017Duiding
dec 2016Rechtsstaat
dec 2016De boekhouder van Auschwitz
nov 2016Als Heidegger filosofisch deugt
nov 2016Achterlopen
okt 2016Geschiedschrijving die zich laat kennen
okt 2016Vergangenheitsbewältigung
sep 2016Incarnatie als Joods begrip
sep 2016De Bijbel als overlevingsstrategie
sep 2016Contact!
aug 2016Levinas en Richard Sennett
aug 2016Soms is het even niet zo moeilijk
jul 2016Armoedig
jun 2016Wegwerpproduct
jun 2016Frisse blik
mei 2016Toon
mei 2016Gelijk heeft-ie
apr 2016Humane slavenhouders
apr 2016Menselijk gesproken
mrt 2016Hoe Joods is Maimonides?
mrt 2016De ganse aarde – of een stukje?
feb 2016Failed states
feb 2016Landen zonder grenzen
jan 2016Hebben Joden meer te vrezen?
jan 2016Wittgenstein en deugdzaamheid
dec 2015Wordt iedereen Joods?
dec 2015De ellips revisited
nov 2015Levinas en Wittgenstein
nov 2015Informatie is altijd goed
okt 2015Wittgenstein als Talmoedist
okt 2015Levinas en calculatie
okt 2015Gevoel voor verhoudingen
sep 2015Levinas zoals ik hem begrijp
aug 2015Zo gek nog niet
aug 2015Ontspoorde ideologie
jul 2015Levinas en Camus
jul 2015Klopt de wereld?
jun 2015Bij het vertrek van een hoofdredacteur
jun 2015Plato ontzenuwd?
mei 2015Het draagbare vaderland
mei 2015Vermenging van sferen
mei 2015Wat staat er nog meer op het spel?
apr 2015Levinas en Bergson
mrt 2015Geen garantie
mrt 2015Rare dingen
feb 2015Wissen
feb 2015Levinas en Nussbaum
jan 2015Aantallen
jan 2015Je suis (pas) Charlie
jan 2015Wat is er toch gebeurd in het Westen?
dec 2014Een ander Joods geloof?
nov 2014David Pinto
nov 2014Prikkelen
okt 2014Levinas en Kahneman
okt 2014IS geeft betekenis aan 4 en 5 mei
okt 2014Zitten slapen
sep 2014Israël en het ABP
sep 2014Antisemitisme
aug 2014Meemaken
aug 2014Wereldorde?
jul 2014Snap ik niet
jul 2014Precies genoeg
jun 2014De gelaagdheid van Ari Shavit
jun 2014Leren en tikoen olam
mei 2014Right and wrong
mei 2014Die moeilijke Levinas
apr 2014Israël als ‘Joodse’ staat
apr 2014Wat doet Hegel in de Manisjtana?
mrt 2014Heidegger en de Joden
mrt 2014Zijn wij allen fundamentalist?
feb 2014Een treurige kans
feb 2014Proportioneel
jan 2014Ontmenselijking
jan 2014Ellips in Israël
jan 2014Voorraadje
dec 2013Tikoen Olam
dec 2013Ellips
nov 2013Heilig
nov 2013Het nieuwe Midden-Oosten
okt 2013Ontevreden
okt 2013Hoe sociaal is sociaal?
sep 2013Markering
sep 2013The Story of the Jews
aug 2013Levinas en Habermas
aug 2013Voor en tegen Bennett
aug 2013Boycot
jul 2013Wereldvreemd
jun 2013Trend
jun 2013Verbazing
mei 2013Levinas en Arendt
mei 2013Het heroïsche kosmopolitische individu
apr 2013Dikke en dunne moraal
apr 2013Antisemitisme en antizionisme
mrt 2013De Joodse messias
mrt 2013Beetje dom
mrt 2013Zwerven en thuiskomen
feb 2013Google
feb 2013Geëngageerd roddelen
jan 2013Collectief en individu
jan 2013Woestijn
dec 2012Kerk en staat
dec 2012Straf
nov 2012Slachtoffers
nov 2012Seculiere varianten
nov 2012Wilde dieren
okt 2012Levinas en Rousseau
okt 2012Hutten
sep 2012Sjabbat en crisis
aug 2012Empathie
aug 2012Fair play
jul 2012De Levinas van de verplichtingen
jul 2012Ook hier is (ontoereikend) over nagedacht
jun 2012Monotheïsme en concentratie
jun 2012De Groene en de Rode Lijn
jun 2012Parrèsia
mei 2012Eigenzinnig
mei 20124 Mei
apr 2012Schuiven
apr 2012Stereotypen
mrt 2012Geschiedenis die zich laat kennen
mrt 2012Een kwestie van PR?
feb 2012Assimilatie
feb 2012Levinas en Spinoza
jan 2012Joods-Christelijk
jan 2012Lui
dec 2011Levinas en egoïsme
dec 2011Griek en Jood
nov 2011Godsdienst en geschiedenis
nov 2011Zijn Joden slimmer?
okt 2011Lekker irrationeel
okt 2011Levinas en Machiavelli
sep 2011Palestijnse staat
sep 2011Levinas en Israël
aug 2011Joodse mensen
aug 2011Het dorp Noorwegen
jul 2011Denkpolitie
jul 2011Net op tijd
jun 2011Geschiedenis in het kwadraat
jun 2011Meerstemmigheid
mei 2011Geloof en religie
mei 2011Ongerijmd
apr 2011De Dam 2011
apr 2011Dik en dun herinneren
apr 2011Farao en scientific management
mrt 2011Het kan wèl
mrt 2011Geen garantie
feb 2011Doodgewoon
jan 2011Willekeur
jan 2011Lenzen
dec 2010Verdwijntruc
dec 2010Dezelfde mensen
dec 2010Lekker werken
nov 2010Omdraaiing
nov 2010Zeker weten