Crescas nieuwsbrief - vrijdag 20 december 2019

De Golem: wie is dat, of wat?

Voor een lezing over 'Der Golem' ga je natuurlijk uit van de wereldberoemde stomme film 'Der Golem, wie er in die Welt kam' (1920) en verwacht je die vanuit cinematografisch oogpunt te bekijken, als voorloper van de moderne horror, fantasy en zelfs science fiction.

Maar je kunt ook op een andere manier naar het legendarische kleimonster kijken. Is de Golem de sterke man die belooft alles goed te maken, maar waar niemand meer controle over heeft, of is de zestiende-eeuwse rabbijn Yehudah ben Bezalel Levai een soort 'gekke wetenschapper' die zijn droom verwezenlijkt en dode materie tot leven wekt, maar zijn schepping niet in toom weet te houden? Of is de goedwillende rabbijn 'gewoon' een kunstenaar die de gave bezit zijn belangrijkste creatie van levensadem te voorzien?
Elke optie is interessant.

Onze docent Amir Vudka behandelt in zijn lezing 'The Golem' op donderdag 16 januari 2020 hoe de lemen reus kan worden gelinkt aan de moderne cinema én, in breder perspectief, aan onze moderne tijd.

[cursus]8033[/cursus]

Jodendom voor beginners: het Joodse jaar

In de tweede les van de cursus 'Jodendom voor beginners' komt Leo Mock aan het woord, onze docent rabbinica.

Zijn onderwerp is de jaarcyclus van het Jodendom. Hij schetst het leven als een reis door de tijd, waarin allerlei life events als bijzondere momenten worden gemarkeerd. Dat is voor Joden én niet-Joden min of meer gelijk.
Het verschil zit 'm in de loeach, de Joodse kalender waarin de tijd een extra dimensie krijgt. De tijd wordt ingedeeld in weken waarin elke zevende dag een bijzondere dag is (sjabbat) en elke eerste dag van de nieuwe maand wordt gevierd, en ook het begin van de lente en van de herfst is aanleiding voor feestdagen.
Leo Mock neemt je in zijn les op zondag 19 januari mee langs de Joodse feestdagen en andere bijzondere dagen op de Joodse kalender.

Monument voor Ischa Meijer

Het razende leven van Ischa Meijer (1943-1995) ging niet onopgemerkt voorbij. Daar zorgde hij zelf wel voor. In zijn werk streed hij tegen hypocrisie en onwaarachtigheid. Hij rekende genadeloos af met het verstikkende Joodse milieu waaruit hij voortkwam. Tegenover de geheimtaal die er in veel naoorlogse huizen werd gesproken, zette hij zijn eigen vocabulaire in, waarmee hij "de hele wereld te lijf ging om te demaskeren."

Journalist en schrijver Ronit Palache verschaft Ischa Meijer 25 jaar na zijn overlijden met Ik heb niets tegen antisemieten, ik lééf ervan een monument. Het boek verschijnt in februari 2020 bij De Arbeiderspers in de reeks Privé-domein.
In dit historische portret laat Ronit zien hoe Ischa zich in diverse gedaanten uitsprak over Joodse kwesties: als gevreesd theaterrecensent die in latere jaren zélf het podium beklom, als nietsontziend interviewer die anderen liet zeggen wat hij zelf niet kon verwoorden, als dichter en schrijver en als columnist, via zijn personage De Dikke Man.

Ronit Palache komt op zondag 16 februari bij Crescas in een vraaggesprek met Bertien Minco vertellen over de totstandkoming van haar bloemlezing uit het oeuvre van de man die wel "de beste interviewer van Nederland" wordt genoemd.

[cursus]8028[/cursus]

Boekennieuws

Crescas attendeert u op recent verschenen en verwachte Nederlandstalige of vertaalde boeken van Joodse schrijvers, al of niet met een Joods thema.

Deze week

Geen moment verloren is een liber amicorum met boeiende essays over de Hebreeuwse Bijbel, het Jodendom en de nalatenschap van Etty Hillesum, dat werd aangeboden aan dr. Klaas A.D. Smelik ter gelegenheid van zijn emeritaat.
Tsafrira Levy situeert haar zorgvuldig geconstrueerde roman De laatste opera in Beth Varda in een particulier verzorgingshuis voor oude, Joodse musici in de Noord-Hollandse duinen.
In Architect van de Holocaust laat de Nederlandse onderzoeksjournalist Emerson Vermaat ziet hoe Heinrich Himmler, een van de grootste massamoordenaars aller tijden, er tot het laatste moment alles aan deed om aan het eind van de Tweede Wereldoorlog aan gevangenschap te ontsnappen.

Uitgelicht

Gepeins in het donker bevat gedichten en schilderijen van Heinz Geiringer (1926-1945). Het is een boek met een wonderlijke ontstaansgeschiedenis.
Heinz Geiringer werd geboren in Wenen in 1926 en vluchtte in 1938 met zijn ouders en zus Eva naar Brussel. In Amsterdam hoopte het gezin een veilig heenkomen te vinden. De familie woonde aan het Merwedeplein tegenover het huis van Anne Frank, tot Heinz en zijn vader Erich in 1942 in Soestdijk in onderduik gingen. Eva en moeder Fritzi vonden een schuiladres in Amsterdam. In de trein van Westerbork naar Auschwitz, waar Eva haar broer terugvond, vertelde Heinz dat hij gedichten en schilderijen had verstopt onder de houten planken van de zolder. Toen Eva en haar moeder na de oorlog terugkeerden naar Amsterdam, bezocht Otto Frank zijn vroegere overburen en vertelde over de vondst van het dagboek van Anne. Toen herinnerde Eva zich wat Heinz haar had verteld over zijn schilderijen en gedichten.
Eva gaat met haar moeder naar het huis in Soestdijk, waar ze inderdaad vijf cahiers vinden met gedichten in het Duits, Nederlands en Frans, en ook circa dertig olieverfschilderijen van zowel vader Erich (1917-1945) als van Heinz. Er lag een briefje bij: "Eigendom van Erik en Hein Geiringer uit Amsterdam die na de oorlog de spullen weer komen ophalen."
Nu, 75 jaar later, is ter gelegenheid van de negentigste verjaardag van de zuster van Heinz, Eva Schloss, Gepeins in het donker verschenen, een prachtige drietalige editie met een kleurenkatern waarin Heinz' schilderijen zijn opgenomen. En om het verhaal compleet te maken bevat het boek vooroorlogse foto’s uit Wenen en Brussel die Eva en haar moeder terugvonden in een kast in het huis aan het Merwedeplein, en kopieën van de originele handgeschreven gedichten van Heinz Geiringer.
Gepeins in het donker/Pondering in the Dark/Grübeln im Dunkeln werd in eigen beheer uitgegeven en is te bestellen op roserebel.com of evasmission.com.
Op YouTube is een korte introductie van het boek te zien.

In het Engels

In Strangers and Cousins, de nieuwe roman van de Amerikaanse schrijfster Lea Hager Cohen (1967,) zijn Bennie en Walter druk bezig met de voorbereidingen voor het huwelijk van hun oudste dochter Clementine. De trouwceremonie zal plaats vinden bij hen thuis in het idyllische stadje Rundle Junction. Maar niet alles is wat het lijkt: in het verleden zijn er traumatische dingen gebeurd waar iedereen die bij de feestelijke gebeurtenis betrokken is, rechtstreeks of zijdelings mee te maken krijgt. Bennie en Walter kunnen het ook niet eens worden over de ultra-orthodoxe gemeenschap die zich in het stadje heeft gevestigd, en daar al snel een stempel drukt op het openbare leven. Ze zijn van plan zo snel mogelijk na de trouwpartij het huis te verkopen. Maar eerst moeten ze de alternatieve huwelijksvoltrekking zien te overleven …

Nieuwsberichten uit boekenland

Vers uit de ramsj geplukt

De Britse onderzoeksjournalist Gordon Thomas (1933-2017) deed voor zijn boek The Pope's Jews: The Vatican's Secret Plan to Save Jews from the Nazis (2012) grondig onderzoek naar de houding van paus Pius XII en het Vaticaan in de Tweede Wereldoorlog en laat zien dat het genuanceerder was dan over het algemeen wordt beweerd.
40-45. Van Blitzkrieg tot Hiroshima van militair historicus Richard Holmes is het ultieme referentiewerk over de Tweede Wereldoorlog. Aan de hand van meer dan 1000 illustraties uit toparchieven wereldwijd krijg je een volledig overzicht van alle politieke en militaire aspecten van de Tweede Wereldoorlog, en hoor je in de teksten de stemmen van de mensen die de oorlog aan den lijve meemaakten.
Met een klein beetje zoeken kun je Levi in de Lage Landen (1999), de door Daphne Meijer samengestelde bloemlezing uit 350 jaar Joodse schrijvers in de Nederlandse literatuur, nog altijd voor de spreekwoordelijke habbekrats in de ramsj vinden. Overigens is het woord 'habbekrats' afkomstig uit het Jiddisj: (iesj) hob e krats: (ik) heb een kleinigheid.

Muziek tot leven. Verhalen van musici in de oorlog

Leo Smit, Henriette Bosmans, Frieda Belinfante, Mischa Hillesum en Sem Dresden: het zijn slechts enkelen van de Nederlandse componisten en musici die werden vervolgd in de Tweede Wereldoorlog. Het NPO Radio 4-programma De Ochtend van 4 eert deze musici in 2020, het jaar waarin Nederland 75 jaar bevrijding viert.

Dat gebeurt in ‘Muziek tot Leven - Verhalen van musici in de oorlog’ die in het programma De ochtend van 4 vanaf 8 januari op de woensdagochtenden te horen zal zijn. Aan de hand van levensbeschrijvingen, dagboekfragmenten, briefwisselingen, interviews en allerhande presenteert Margriet Vroomans 17 radioportretten van vervolgde componisten. Natuurlijk wordt er ook muziek van hun hand gedraaid. De laatste jaren is daarvan heel wat opnieuw uitgevoerd of opgenomen.

Veel van de vervolgde componisten en musici waren Joods en mochten daarom hun beroep niet uitoefenen. Anderen verzetten zich tegen de Duitse bezetter of weigerden lid te worden van de Kultuurkamer, waarbij alle kunstenaars en artiesten zich verplicht moesten aansluiten. Ze moesten daarom zwijgen, onderduiken of werden zelfs weggevoerd. Sommigen zijn in concentratiekampen vermoord, anderen overleefden ternauwernood de oorlog.
Onder de moeilijkste omstandigheden bleven ze componeren en musiceren. Voor veel gevangenen was muziek een belangrijke voorwaarde om te overleven. Maar na 1945 raakte deze muziek in de vergetelheid. Na de oorlog werd hun werk soms wel teruggevonden in oude koffers op zolders, maar decennia lang niet uitgevoerd.

78939583 2449779685143835 2986463195255799808 n

De radioserie komt tot stand in nauwe samenwerking met de Leo Smit Stichting.

Jeugdherinneringen

In onze Joodse Bibliotheek staat op de digitale plank een fraai, door Berlage ontworpen boek met kobaltblauwe kaft: Jeugdherinneringen, in 1925 genoteerd door Eva Wilhelmina Asscher (1867-1940). In het Joods Monument vinden we dat ze een dochter is van arts Emanuel Benjamin Asscher en Betje de Vedder en dat ze ongehuwd bleef. Verdere informatie ontbreekt.

Wie online informatie zoekt over Eva Asscher, komt van haar hand Paedagogische Overwegingen tegen, een boek dat in 1920 verscheen en hier is in te zien.

De combinatie van de persoonlijke herinneringen van de schrijfster en haar aanbevelingen voor een verstandige opvoeding van het kind is erg aardig om te lezen, en beide hebben eigenlijk niets aan zeggingskracht en actualiteit ingeboet.

Wat we níet hebben kunnen vinden is een foto van Eva Asscher, en evenmin een levensbeschrijving. Wie kan ons helpen om de informatie in de Digibieb aan te vullen?

Culturele agenda

Onze keus uit wat er de komende tijd te zien, te horen en te doen is.
Mist u een activiteit of evenement? Laat het ons tijdig weten. Een mailtje aan lichansky@crescas.nl is voldoende!

Handig om te bij de hand te hebben: alle openbare Chanoekavieringen 2019 op een rijtje op chanoeka.info.

- Hilversum: In het Muziekcentrum van de Omroep (Heuvellaan 33) wordt donderdag 8 januari de reizende tentoonstelling 'Componisten in Oorlogstijd' geopend. De tentoonstelling wordt - alleen op deze locatie! - aangevuld met verhalen over componisten bij de omroep. Tevens zijn originele manuscripten te zien. Te bezoeken tot en met 30 januari op werkdagen van 8 tot 20 uur.
Voor de opening op 8 januari (16.00 uur) hebben we een beperkt aantal plaatsen beschikbaar. Wanneer je je aanmeldt (verplicht) laten we je zo spoedig mogelijk weten of er nog plek is!
- Amsterdam: Het nieuwe jaar wordt op 2 januari in het Bimhuis ingeluid met 'The Oysters', stomende klezmerjazzfunk geremixt door een oi-star-kruising tussen de bigbands van New Cool Collective en David Kweksilber.
- Delft: Trio C tot de Derde speelt klezmer in de puurste zin des woords: als Joodse feestmuziek! Maar ook in de breedste zin van het woord: een stijl die voortdurend in ontwikkeling is. Je kunt het met je eigen oren beluisteren op zondag 12 januari in Synagoge Delft.
- Amsterdam: De stichting Jiddisj vertoont op zondag 12 januari in bioscoop Kriterion de documentaire 'Goset - het vermoorde theater'. De film vertelt het tragische verhaal van de Joodse theatergroep Goset in Moskou, tussen de oprichting in 1919 en de gedwongen ontbinding in 1949. Documentairemaker Frans Weisz zal na afloop vertellen over de totstandkoming van de film en vragen beantwoorden. Meer informatie en aanmelding via info@stichtingjiddisj.nl.
- Amsterdam: Benjamin Herman en Ruben Hein bundelen op zondag 12 januari hun muzikale krachten voor het eerste deel van de Joodse Jazz Trilogie bij de LJG Amsterdam.
- Amsterdam: in de serie 'Publieke Intellectuelen' wordt donderdag 16 januari in De Balie Sigmund Freuds essay 'Het onbehagen in de cultuur' (1930) besproken.
- Amsterdam: In Pakhuis De Zwijger spreekt donderdag 16 januari Harvard-professor Daniel Ziblatt zijn lezing 'How Democracy Dies' uit. Het evenement is georganiseerd door het John Adams Institute.
- Leeuwarden: In het kader van 75 jaar Bevrijding in 2020 is van het boek De Joodse bruiloft van Auke Zeldenrust een theatervoorstelling gemaakt die wordt gespeeld in de Joodse wijk in de Friese hoofdstad. Plaats en tijd van handeling: de Joodse school en zalen Schaaf, donderdag 23 tot en met vrijdag 31 januari. De kaartverkoop is al gestart!
- Groningen: De synagoge aan de Folkingestraat wordt goed gebruikt, ook voor niet-Joodse activiteiten. Op zondag 5 januari opent er een overzichtsexpositie van de bijzondere Groningse kunstenaar Gezinus Wolthers (1932-2018). Lees hier meer.

Nieuws van heinde en verre

Uw wekelijkse knipseldienst met recente opmerkelijke berichten uit binnen- maar vooral buitenlandse media.

  • CBSNews schrijft over Francesco Lotoro, de Italiaanse pianist die de muziek speelde die mensen in de Tweede Wereldoorlog in de vernietigingskampen op de been hield, voor zover mogelijk. Op 60Minutes, een andere pagina op CBSNews, vertelt Anita Lasker-Wallfisch over haar verblijf in Block 12, ook wel bekend als het Musikblock en wordt Lotoro geïnterviewd.
  • In zijn Mainzer Beobachter antwoordt Jona Lendering op de vraag over de beeldvorming van Joden in Jezusfilms. Waarom gaan ze altijd licht gebogen door hun deur?
  • Willen jonge Joden nog wel in Duitsland blijven wonen? Enkelen van hen beantwoorden deze vraag op de Duitstalige editie van Business Insider.
  • Fijn voor liefhebbers van documentaires: honderden IDFA-films zijn nu gratis of tegen een kleine vergoeding online te bekijken. Meer op VPRO Cinema.
  • Tablet Magazine ging op zoek naar Leonard Cohen, en vond hem in Vilnius …
  • in 1913 werd Menahem Bejlis beschuldigd van een rituele moord op een christelijke schooljongen. IsGeschiedenis hield deze vergezochte beschuldiging tegen het licht.
  • Lev Ari is een dertienjarige Israëlische jongen die in een videoblog op Vimeo vertelt hoe hij een heel dorp in Tanzania van schoon drinkwater weet te voorzien.
  • JPost voert de Britse komiek Marlon Solomon ten tonele die in minder dan vier minuten een pijnlijke satire opnam naar aanleiding van het toenemende antisemitisme in het Verenigd Koninkrijk.

Hanukkah Music in America

Het Milken Archive (1990, Santa Monica, CA) heeft zich ten doel gesteld de geschiedenis van de Joodse muziek in Amerika museaal te bewaren en te ontsluiten.
Speciaal voor Chanoeka is er de pagina Hanukkah Music in America ingericht. Je vindt er het verhaal achter én de geschiedenis van Chanoeka.
Als je dat allemaal hebt gelezen, kom je bij het kopje What is Hanukkah Music?, waarin zowel de traditionele liedjes als de liturgische muziek worden behandeld.
Na het hoofdstukje over de kinderliedjes kom je bij de Chanoekamuziek zelf: sound bites en verhalen over de componisten.

Alle medewerkers van Crescas wensen je Chanoeka sameach!

Samurai Jew: The Eighth Night

Lekkere nonsens voor Chanoeka: de naar Japans voorbeeld getekende superheld Samurai Jew die, getooid met peijes, gebedsriemen en keppel, uit alle macht probeert een 'soefgania' van haar einde te redden, maar of dat lukken gaat?

Hij is gemodelleerd naar Samurai Jack, een creatie van de Amerikaans-Russische cartoonist Genndy Tartakovsky.

20-27 december

Weekoverzicht van interessante programma’s op televisie en radio. Meer informatie is te vinden onder de weblink in de titel.
Tips voor de Chanoekaweek. Voor liefhebbers van klassieke jazz heeft NPO 2 Extra zaterdagmorgen een programma over jazzpianist Dave Brubeck, een registratie uit 2004.
Bij Arte op zondagmiddag een nieuwsgierig makende documentaire over Anna Sacher van het Weense hotel Sacher, waar de Sachtertorte werd bedacht.
Bij NPO 2 start zondagavond een serie waarin Raoul Heertje en Frans Bromet naar Israël reizen en hun banden met het land onderzoeken.
Oók interessant, dinsdag in de namiddag bij NPO 2 Extra Leonard Bernstein over Gustav Mahler. Gevolgd door Bernsteins uitvoering van Mahlers compositie Das Lied von der Erde.


vrijdag 20 december

  • Stingray Classica NL, 17.44: Hommage aan Yehudi Menuhin (2016). Op 22 april 2016 zou deze beroemde violist honderd zijn geworden. Om dat te gedenken werd een concert opgenomen met Daniel Hope, Patricia Kopatchinskaja en Anoushka Shankar.

zaterdag 21 december

  • NPO 2 Extra, 10.00: North Sea Jazz Classics. Afl.: Dave Brubeck Quartet. In 2004 was jazzpianist Dave Brubeck een levende legende van tegen de negentig, die zich in concerten nog steeds een buitengewoon lyrisch musicus toonde.

zondag 22 december

  • NPO 2, 15.20: Monne de Miranda - Zoon van Mokum (2019). Documentairemaakster Saskia van den Heuvel vertelt het bijzondere levensverhaal van Salomon Rodrigues de Miranda, die in 1919 aantrad als de eerste Joodse socialistische wethouder van Amsterdam.
  • Arte, 15.30: Die Königin von Wien - Anna Sacher und ihr Hotel (2015). Het wereldberoemde hotel Sacher in Wenen is een legende, en niet alleen vanwege de al even wereldberoemde, door de Oostenrijks-Joodse chef (tevens schoonvader van Anna) bedachte Sachertorte.
  • NPO 2, 16.20: Naches. Afl.: Luuc Smit, deskundige op het gebied van rouw en verliesverwerking en voorzanger in de synagoge van Middelburg. Herh.: 0.41 uur.
  • NPO 2, 20.15: Het Israël van Heertje en Bromet (2019). Achtdelige serie waarin Raoul Heertje en Frans Bromet naar Israël reizen, het land dat ze goed kennen en waar ze zich, mede door hun Joodse achtergrond, onlosmakelijk mee verbonden voelen. Maar het land roept ook vragen, irritatie en soms boosheid bij hen op.

maandag 23 december

  • NPO Radio 1, 20.30: Marathoninterview. Afl.: Pieter van der Wielen in gesprek met Roxane van Iperen, jurist en schrijfster van onder meer het succesvolle boek ’t Hooge Nest.
  • BBC Radio 3, 20.30: In Concert. Afl.: Playing in the Dark: Neil Gaiman and the BBC Symphony Orchestra. De schrijver leest voor uit zijn bestsellende werk en laat muziek spelen van Dukas, Gershwin, Sibelius, Sullivan, Wagner, Herrmann en Britten.
  • NPO 3, 21.25: Oorlogswinter (2008). Verfilming van het gelijknamige boek van Jan Terlouw over een jongen die tijdens de strenge oorlogswinter van 1944 volwassenen wordt.

dinsdag 24 december

  • NPO 2 extra, 17.30: The Little Drummer Boy. An Essay on Gustav Mahler (1984). Het leven en de muziek van Gustav Mahler, verklaard door Leonard Bernstein.
  • NPO 2 extra, 18.55: Das Lied von der Erde van Gustav Mahler. Leonard Bernstein dirigeerde in 1974 in Tel Aviv het Israëlisch Filharmonisch Orkest en vocale solisten Christa Ludwig en René Kollo.

woensdag 25 december

  • NPO 2 extra, 20.40: Magic Moments of Music. Afl.: Horowitz in Moscow. Na zestig jaar afwezigheid komt de wereldberoemde pianist voor het eerst terug in Rusland. Interviews met vrienden en collega's laten zien dat dat onvergetelijk was, voor Horowitz zelf, maar ook voor hen.
  • NPO 2 extra, 21.35: Horowitz in Moscow. Opname van het legendarische concert dat de beroemde pianist in 1986 gaf in Moskou, nadat hij bijna 61 jaar niet meer in zijn geboorteland was geweest.
  • RD, 23.25: Der Medicus (The Physician) (2013). In het elfde-eeuwse Engeland besluit de Engelse christelijke weesjongen Robert Cole medicijnen te gaan studeren in Perzië. Er worden echter geen christenen tot de opleiding toegelaten. Hij vermomt zich als Jood om er toch te kunnen studeren. Morgenavond het tweede deel van de film.
  • NPO 2, 0.35: Monne de Miranda - Zoon van Mokum (2019). Documentairemaakster Saskia van den Heuvel vertelt het bijzondere levensverhaal van Salomon Rodrigues de Miranda, die in 1919 aantrad als de eerste Joodse socialistische wethouder van Amsterdam.

donderdag 26 december

  • NPO 2 extra, 16.55: Fill the Void (Hebreeuwse titel: Lemale et hahalal). Als Shira's oudere zus Esther sterft in het kraambed wordt haar huwelijk uitgesteld. Esthers weduwnaar Yochai krijgt het voorstel te hertrouwen in het buitenland.
  • NPO 2 extra, 20.00: Ida (2013). De jonge, devote non Anna komt er in het Polen van de jaren zestig van de vorige eeuw achter dat zij Joods is. Aansluitend vertelt Cineville-directeur Thoman Hosman waarom dit een van zijn favoriete films is.
  • BBC 2, 22.00: Paddington: The Man Behind the Bear (2019). Portret van Michael Bond, de geestelijk vader van het geliefde beertje met zijn koffertje en regenjasje en een kaartje om zijn nek.

vrijdag 27 december

  • NPO radio 4, 20.00: Vrijdagconcert. Rechtstreeks vanuit TivoliVredenburg in Utrecht het openingsconcert van het Internationaal Kamermuziek Festival 2019. Met onder de uitvoerenden ook de Israëlische altviolist Amihai Grosz.
  • Canvas, 21.00: The Grand Budapest Hotel (2014). Niemand minder dan Stefan Zweig was, volgens The Forward, de inspiratie voor deze bitterzoete komedie.
  • NPO 2 extra, 22.15: The Time That Remains (2009). Semi-biografische film die vier historische episodes over de familie van regisseur Elia Suleiman (Chronicle of a Disappearance, Divine Intervention) in beeld brengt. Deze familie van Israëlische Arabieren leefde in Nazareth, een stad met hoofdzakelijk Arabische inwoners die door het Israëlische leger wordt gecontroleerd.