Crescas nieuwsbrief - vrijdag 31 mei 2019

Jodendom in een notendop

Niet iedereen is bekend met al die typisch Joodse gebruiken en gewoontes die behoren bij zaken als sjabbat en de Joodse feestdagen, de choepa (bruiloft) en de lewaja (begrafenis). En hoe zit dat toch met het kasjroet (de Joodse spijswetten)? Waarom mag een Jood sommige producten niet eten, en wat gebeurt er eigenlijk tijdens een dienst in de synagoge? Waarom wordt in het Jodendom een andere kalender gehanteerd, en wat is het verschil tussen de Tora en de Talmoed?

Onze online cursus Starterskit Jodendom geeft je antwoord op deze en vele andere vragen waarvan je misschien niet eens wist dat je ze zou kunnen hebben.
We hebben Jochanan Belinfante gevraagd u in zestien korte audiolessen wegwijs te maken over het Joodse volk en de Joodse religie.

Immers: als je niets weet, kun je ook niets vragen!

[cursus]DIG10[/cursus]

Maestro Jules van Hessen en de muziek

Over een paar weken maakt symfonisch dirigent Jules van Hessen een uitstapje naar de niet-klassieke muziek. Maar op het concert 'Le grand Michel Legrand: een symfonische hommage' op dinsdag 25 juni in het Concertgebouw in Amsterdam klinken wél tal van klassiekers, alle geschreven door componist Michel Legrand (1932-2019). Tijdens zijn lange carrière schreef Legrand ruim 200 scores voor films en televisieseries en werd meermaals bekroond. Uit dat rijke repertoire van wat we voor het gemak maar 'populaire muziek' noemen, koos maestro Jules een aantal evergreens, en vroeg de Nederlandse arrangeur/componist Bob Zimmerman daar nieuwe symfonische arrangementen voor te schrijven. Ze worden uitgevoerd door het Philips Symfonie Orkest, pianist Cor Bakker, het Nederlands Concertkoor en de vocale solisten Noortje Herlaar en Jon van Eerd.

In het NPO 2 radioprogramma Co Live van 26 mei vertelde Jules van Hessen aan presentator Co de Kloet over zijn loopbaan en zijn liefde voor een breed scala aan muzikale stijlen.
En als je nog meer van Jules wilt horen voorafgaand aan het concert: op donderdag 20 juni geeft Jules van Hessen speciaal voor Crescas een inleiding op het programma en zijn keuze voor de muziek van deze gigant van de filmmuziek.

Boekennieuws

Crescas attendeert u op recent verschenen en verwachte Nederlandstalige of vertaalde boeken van Joodse schrijvers, al of niet met een Joods thema.

Deze week

Bep Voskuijl, het zwijgen voorbij. Een biografie van de jongste helpster van het Achterhuis van de jonge Belgische journalist Jeroen de Bruyn en Joop van Wijk, de jongste zoon van Bep Voskuijl, schetst de levensgeschiedenis van de helpster van de bewoners van het Achterhuis over wie we veel te weinig wisten.
Verwondering is de laatste roman die Aharon Appelfeld schreef voor zijn overlijden in januari 2018. Door het onderwerp - antisemitisme - en de wijze waarop een jonge vrouw ontdekt wat de Joden tijdens de Sjoa door haar landgenoten werd aangedaan zeer aangrijpend.
Uit de schijnbaar onuitputtelijke hoeveelheid teksten van Joseph Roth (1894-1939) zijn nu reportages uit de explosieve regio's Albanië en Italië verschenen. Roth schreef ze in 1927 en 1928 voor de Frankfurter Zeitung. In Charleston op de vulkaan zijn ze in ongecensureerde vorm bijeengebracht.

Uitgelicht

"Je kunt een kind uit de oorlog halen, maar je kunt de oorlog nooit uit het kind halen." Dat geldt zeker ook voor de Roemeens-Joodse Baruch Kojocaru (1936, Roemenië). Om de demonen uit het verleden te confronteren besluit hij zijn levensverhaal te vertellen. Barbara Bulten zette het, samen met hem, op papier. Kojocaru (spreek uit: Kozjotsjároe) is vijf als de Duitsers in 1941 Roemenië binnenvallen. Hij duikt onder, maar wordt verraden en op transport gesteld. In 1944 kan Baruch door een ruilhandeltje weg uit het kamp en gaat op weg naar Palestina, waar hij uiteindelijk in 1944 voet aan land zet. Maar het verleden kleurt zijn leven, en hij begint een zoektocht naar zijn familie en de mensen die hem gered hebben. De oorlog in mij is een ontroerend portret geworden van een bijzondere man die ondanks zijn oorlogstrauma's zijn levenslust heeft behouden.

In het Engels

The Last Watch­man of Old Cairo van Michael David Lukas is een roman die de lezer meeneemt op een fascinerende, spannende reis in het verleden.
Joseph al-Raqb, zoon van een Joodse moeder en een islamitische vader, krijgt drie maanden na de dood van zijn vader een pakketje bezorgd waaruit blijkt dat de banden tussen de families van zijn ouders nauw met elkaar verknoopt zijn. Hij gaat op onderzoek en komt uit in Caïro, waar zijn familie generaties lang de Ibn Ezra synagoge en de beroemde 'geniza' bewaakten. Een rol is weggelegd voor 'The Sisters of Sinai', de Schotse identieke tweeling Agnes en Margaret Smith, die eind 19de eeuw een van de oudst bekende Bijbelmanuscripten ontdekten. The Last Watch­man of Old Cairo is een rijk boek met tal van boeiende verhaallijnen rond een klein stukje papier, ingeklemd tussen twee glazen plaatjes, die altijd logisch worden verweven.

Nieuwsberichten uit boekenland

  • Op donderdag 6 juni presenteert Lilian de Bruijn Ik kreeg mijn vader niet dood - Het roekeloze bestaan van een kampoverlevende bij Boekhandel Scheltema in Amsterdam. Een verhaal over een roekeloze avonturier, een oorlog die nooit over ging, en bovenal de zoektocht van een dochter naar haar vader.

Vers uit de ramsj geplukt

Abram de Swaan publiceerde in 2007 Bakens in niemandsland, een aantal opstellen over grootscheeps geweld in de 20ste eeuw met groepsvorming - wij wel en zij allemaal niet - als drijfveer. De Swaan betoogt dat groepsgevoelens in de moderne tijd een veel breder bereik hebben gekregen, ze omvatten rassen, klassen, naties en ook geloofsgroeperingen.
In Duitsland En zijn Joden, de geschiedenis van het Duitse jodendom van 1743 tot 1933 (2002) neemt de Israëlische journalist en schrijver Amos Elon (1926-2009) de lezer mee naar de herfst van 1743, toen de jonge Moses Mendelssohn, later beroemd filosoof, zich meldt bij de stadspoorten van Berlijn die speciaal waren gereserveerd voor vee en Joden. Deze gebeurtenis markeert het begin van een periode van integratie en culturele bloei van de Joodse gemeenschap in Duitsland.
In Globalisering (2002) verdedigt zakenman, miljardair en filantroop George Soros zijn visie dat economische rechtvaardigheid alleen mogelijk is in een democratische samenleving, en dat de toenemende globalisering daarvoor een bedreiging vormt. Soros, in 1930 in Boedapest geboren als György Schwartz, wordt, zo constateert NRC in 2018, door zowel links als rechts gezien als "de ideale vijand: Joods, rijk, pro-migratie." Maar wél een met ideeën.

Ramsj31mei

Culturele agenda

Onze keus uit wat er de komende tijd te zien, te horen en te doen is.
Mist u een activiteit of evenement? Laat het ons tijdig weten. Een mailtje aan lichansky@crescas.nl is voldoende!

  • Amsterdam: De Joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel is zondag 2 juni voor publiek vrij toegankelijk. De nieuwe Beth Haim app (vanaf 2 juni te downloaden voor € 2,29) vertelt de bezoeker de vele bijzondere verhalen over de oudste nog in functie zijnde Joodse begraafplaats in Nederland.
  • Amsterdam: Onder leiding van antropologe Rivke Jaffe spreken dinsdag 4 juni in het Academisch debatcentrum Spui 25 de Australische politieke wetenschapper Yamini Narayanan en de Amerikaanse medisch sociologe Lisa Jean Moore over de politisering van 'het dier' in het huidige politieke landschap.
  • Delft: In 'Op reis met de George en Ira Gershwin' maak je, in de synagoge Delft, kennis met George en zijn broer Ira Gershwin aan de hand van hun onsterfelijke muziek. Met originele lichtbeelden, dans, achtergrondinformatie en sketches, maakt het Delftse ensemble Joffie op zondag 9 juni een reis door de bruisende wereld van de Gershwins aan het begin van de 20ste eeuw.
  • Amsterdam: In de Arabische wereld is het trio A-WA een echte hit. Tair, Liron and Tagel Haim vermengen wereldmuziek uit hun regio met dansbare elektro-pop en hiphop en zingen niet alleen in het oude Jemenitisch Joods-Arabische dialect, maar ook in het Hebreeuws. Zaterdag 15 juni zijn de zusjes Haim te horen in De Melkweg.
  • Amsterdam: De Israëlische kunstenaar Eran Shakine (1962) exposeert tot en met 13 oktober onder de titel 'A Muslim, a Christian and a Jew' in Museum Ons’ Lieve Heer op Solder. In de tekeningen zijn de drie figuren, die er door de negentiende-eeuwse kledij hetzelfde uitzien, nauwelijks van elkaar te onderscheiden. "Als je de mens ontdoet van alles wat hen onderscheidt", aldus Shakine, "hebben we allemaal dezelfde basisbehoefte: we willen allemaal gelukkig zijn."

En alvast voor je agenda: 24-26 juni vindt in Utrecht de Internationale conferentie 'Power of Parables. Narrating Religion in Late Antiquity' plaats. De resultaten van het NWO-onderzoeksproject 'Parables and the Parting of the Ways' worden behandeld. In het project werden parabels uit het vroege christendom en het vroegrabbijnse Jodendom verzameld, vertaald en vergeleken, om meer inzicht te verwerven in de uiteindelijke formatie en opsplitsing van beide godsdiensten.

In de Digibieb: Vingeroefeningen

Mary Dorna is sinds Sylvia Witteman deze schrijfster in februari van dit jaar aan de vergetelheid ontrukte, geen totaal onbekende naam meer. "Geestig-ironisch, met een flinke dosis verdriet, beschrijft ze de zeden en gewoontes van de benepen bourgeoisie, waarin ze zelf honderd jaar geleden opgroeide, als lastig en ­opstandig kind; een soort Joop ter Heul from hell, met een strenge vader, een zachte moeder en een, volgens betrokkenen ‘onmaatschappelijke voorkeur’ ", aldus Witteman.

Bij het verschijnen van Vingeroefeningen, het derde boek van Mary Dorna, liepen de meningen nogal uiteen. In het katern Boek & Blad in het godsdienstig-staatkundig dagblad De Tijd van 3 december 1940 lezen we:

"‘Vingeroefeningen’ is gekozen als titel van een boekje, waarin Mary Dorna ruim 20 verhaaltjes en schetsjes bij elkaar heeft gebundeld. Zij heeft ze op verdienstelijke manier geschreven. Het een is niet even goed geslaagd als het andere. Het een is een beetje sentimenteel en het andere een beetje naar den zuren kant, maar alles bij elkaar is het een wel aardig boekje, geschikt om iemand op een brommerige avond in een ietwat mildere stemming te brengen."

De recensent van het Haarlem’s Dagblad van 7 december 1940 was heel wat positiever en memoreert Dorna’s debuut Wanordelijkheden rondom een lastig kind en schrijft dat "het ongezeglijke meisje van toen tot een lichte ondeugendheid is gerijpt, zonder dat er stof tot ergernis opwaait, terwijl de lezer ongetwijfeld van de vaak geestige verteltrant en zinswending telkens genieten kan. (…) Achter een schijnbaar lichtzinnige tirade schuilt (…) een niet al te bijtende ironie en het vermogen de dwaasheid glimlachend te zien en te ondergaan, zonder platvloerse gevallen te bedenken. Door een en ander in ‘Vingeroefeningen’ een amusant boek."

Mary Dorna's boeken zijn alleen antiquarisch te vinden, voor wie een 'fysiek' boek wil hebben. Wie digitaal leest, kan terecht in de Joodse Biblliotheek, de Digibieb van Crescas.

De in dit stukje genoemde titel Wanordelijkheden rondom een lastig kind uitgegeven in Leiden in 1933, ontbreekt. Mocht u het in uw boekenkast hebben staan en het ons willen afstaan, zodat wij de digitale boekenplan met Dorna's werk kunnen completeren: we horen het graag! Stuur een mailtje naar
lichansky@crescas.nl, en wij gaan er mee aan de slag.

In Ons Amsterdam (nummer 7-8, 2004) verscheen het artikel Een onaangepast kind. Het Amsterdam van schrijfster Mary Dorna. Journaliste Tia Lücker brengt de schrijfster prachtig tot leven.

Nieuws van heinde en verre

Uw wekelijkse knipseldienst met recente opmerkelijke berichten uit binnen- maar vooral buitenlandse media.

  • Je verwacht het niet, maar het staat er echt op Israel21C: "Save the world… eat a grasshopper." Aanleiding: World Environment Day op 5 juni!
  • Ynet bericht over het overlijden van kinderboekschrijfster Judith Kerr (When Hitler Stole Pink Rabbit).
  • Je kunt 'limonana' met een rietje drinken, maar volgens The Nosher is dit Israëlische zomerdrankje ook in bevroren vorm verrukkelijk, en je hebt er geen ijsmachine voor nodig!
  • Op Staten Island is onder druk van de omgeving de eroev verwijderd, schrijft de Forward.
  • New York Times bezocht de tentoonstelling 'De Jodenvervolging in foto's. Nederland 1940-1945' in het Nationaal Holocaust Museum i.o.
  • Terwijl op verschillende plaatsen in Europa Joodse begraafplaatsen worden belaagd, is in Hongarije (of all places…) een grote actie aan de gang om de reusachtige Kozmastraat begraafplaats op te knappen. Lees meer op Jewish Heritage Europe.
  • De sefardische keuken is 'hot', meldt Tablet Magazine, en het zijn vrouwen die de wereld op grote schaal laten kennismaken met de traditionele gerechten en smaken.

Arolsen Archives – International Center on Nazi Persecution

Dertien jaar nadat het Holocaust-archief in Bad Arolsen in de Duitse deelstaat Hessen voor wetenschappelijk onderzoek was opengesteld, zijn 30 miljoen documenten over zo'n 17,5 miljoen nazi-slachtoffers sinds 21 mei 2019 digitaal doorzoekbaar. Deze omvangrijke operatie kon worden verwezenlijkt met hulp van Yad Vashem in Jeruzalem.
Tot nu toe was het archief alleen toegankelijk voor de Internationale Opsporingsdienst ITS (International Tracing Service) van het Rode Kruis, die het archief beheert ten behoeve van slachtoffers en nabestaanden.

Arolsen Archives is de nieuwe naam van de ITS, maar de missie is gelijk gebleven: het terugvinden van vermiste personen en hun lot boven water krijgen. Jaarlijks worden zo'n 20.000 zoekvragen beantwoord.

Nu kun je ook zelf op onderzoek gaan. Daarvoor is de e-Guide ontwikkeld die je helpt bij het lezen en interpreteren van de naamkaarten. Als je er zelf niet uitkomt, kun je, net als vroeger, contact opnemen met Arolsen Archives - nadat je hebt gecheckt of je je vraag wel op de goede plaats stelt.
Arolsen Archives heeft de geschiedenis van de International Tracing Services bijeengebracht in de permanente tentoonstelling A Paper Monument: The History of the Arolsen Archives
Een bijzondere pagina op de website is #StolenMemory: a campaign and exhibition. Arolsen Archives hebben nog bijna 3000 voorwerpen in opslag, voor het merendeel afkomstig uit Neuengamme en Dachau.

Arolsen Archives is te vinden op Facebook en, Twitter en YouTube.

*Israel - Birth Of A Nation

In 1996 vertoonde History Channel een anderhalf uur durende documentaire over het ontstaan van de staat Israël.
De Britse historicus Martin Gilbert (1936-2015) doet de presentatie en voice-over. Van zijn hand verscheen drie jaar later Israel: A History, een standaardwerk dat in vele talen werd vertaald. In 2008 werd het boek in herziene versie herdrukt.

31 mei - 7 juni

Weekoverzicht van interessante programma’s op televisie en radio. Meer informatie is te vinden onder de weblink in de titel.

vrijdag 31 mei

  • Mezzo, 20.30: Ivry Gitlis & Friends. Concert met een keur aan topmusici in een spannend en verrassend programma. Opgenomen op 7 januari 2019 in Parijs.

zaterdag 1 juni

  • NPO 1, 10.25: Close up. Afl.: Richard Linklater - Dream is destiny. Linklater is de maker van 'Boyhood' (2014), waar Tablet magazine in juli 2014 een indringend artikel aan wijdde.
  • NPO radio 4, 13.00: Zaterdagmatinee. Live vanuit het Concertgebouw in Amsterdam de opera 'Die Gezeichneten' van de Oostenrijkse componist Franz Schreker (1878-1934). Lees meer over deze componist en zijn werk op basiaconfuoco.com.
  • NPO 2 Extra, 14.55: The Family Album (1988). Documentaire waarin Alan Berliner met home movies uit de jaren twintig, dertig en veertig een fraai beeld schetst van het dagelijkse leven in het Amerika in de eerste helft van de vorige eeuw.
  • Arte tv, 16.35: Stadt Land Kunst. Afl.: Spezial Prag. Met speciale aandacht voor Franz Kafka's Die Verwandlung.
  • NDR Kultur, 20.00: Opernkonzert. Afl.: Erich Wolfgang Korngold: 'Die Tote Stadt'. Opname van de première in de Scala van Milaan op 28 mei 2019.

zondag 2 juni

  • NPO 1, 11.20: VPRO Boeken. de uitzending is geheel gewijd aan de uitreiking van de Bob den Uyl Prijs 2019, die werd gewonnen door Dore van Duivenbode voor haar boek Mijn Poolse huis.
  • Eén, 20.00: Goed volk. In de tweede reeks van deze reisserie gaat culinair journalist Jeroen Meus de wereld rond om via de keukendeur door te dringen tot bijzondere, besloten gemeenschappen. Vandaag is hij bij Hoffy's, in chassidisch-Joods Antwerpen.
  • NPO 2, 1.12: Naches. Afl.: Eléon de Haas. Hij woont in Almelo en is cultuurmakelaar. Zelf is hij creatief op het gebied van fotografie, wat in de ogen van zijn vrouw niet altijd tot kunst leidt.

maandag 3 juni

  • NPO 2 Extra, 8.55: The Family Album (1988). Documentaire waarin Alan Berliner met home movies uit de jaren twintig, dertig en veertig een fraai beeld schetst van het dagelijkse leven in het Amerika in de eerste helft van de vorige eeuw.
  • Arte, 9.45: Drei Tage im Juni 1944 (2019). Op 6 juni is het 75 jaar geleden dat met Operation Overlord de bevrijding van West-Europa begon: D-Day. Drie mensen die nauw betrokken waren bij deze dag vertellen hun persoonlijke verhaal.
  • Arte, 23.35: Die Stadt ohne Juden (1924). Deze verloren gewaande Oostenrijkse zwijgende film is gerestaureerd en door de Oostenrijkse componiste Olga Neuwirth van een nieuwe soundtrack voorzien die wordt uitgevoerd door het gerenommeerde Ensemble Intercontemporain.

dinsdag 4 juni

  • BBC 1, 0.00: Young, Welsh and Pretty Religious. Documentaireserie over jonge mensen uit Wales en hoe zij hun geloof beleven. Afl. 3: De vers ingewijde priester Ross, Hare Krishna Gopal en moslima Siwan gaan 'de straat op' met hun geloof.

woensdag 5 juni

  • NPO 2, 22.55: 2 Doc. Afl.: Samar, vliegen we of vallen we? (2018). Regisseur Dikla Zeidler volgde het leven in de sociaal-anarchistische kibboets Samar, een groene oase in de Arava-woestijn, gedurende een jaar, te beginnen bij de dadeloogst in de intense zomerhitte.
  • NPO Radio 1, 0.00: Nooit meer slapen. Te gast bij Pieter van der Wielen is gerenommeerd journalist en presentator Clairy Polak. Het gesprek gaat over haar leven en werk, en over haar debuutroman Voorbij, voorbij.

donderdag 6 juni

  • Arte, 13.45: Phoenix (2014). Tweede Wereldoorlog-drama over de Joodse Nelly, die Auschwitz heeft overleefd maar zodanig verminkt is dat ze plastische chirurgie nodig heeft. In de puinhopen van naoorlogs Berlijn gaat de nieuwe Nelly op zoek naar haar man Johnny.

vrijdag 7 juni

  • Arte tv, 9.40: "Blut und Boden". Nazi-Wissenschaft (2017). Documentaire van regisseur David Korn-Brzoza over de Forschungsgemeinschaft Deutsches Ahnenerbe, die al in 1935 het nazi-regime van 'wetenschappelijk bewijs' voorzag voor de rassenideologie.
  • Arte, 11.20: Fritz Bauer - Generalstaatsanwalt. Nazi-Jäger (2016). Documentaire over advocaat Fritz Bauer (1903-1968) zonder wiens vasthoudendheid het proces tegen SS-Obersturmbannführer Adolf Eichmann misschien wel nooit zou hebben plaatsgevonden.