vrijdag 16 november 2018

Is deze nieuwsbrief niet goed leesbaar? Bekijk deze dan hier online


Joods Educatief Centrum 'Crescas'

nieuwsbrief

Joods Educatief Centrum Crescas

vrijdag 16 november 2018 jaargang 14, nummer 40
Deze cursussen starten binnenkort:
 

FILM @Crescas

FILM @Crescas

Binnenkort kunt u met Crescas naar de film! Samen met Filmisreal, de organisatie die de nieuwste en beste speelfilms en documentaires uit Israël in Nederland op het witte doek brengt, hebben we een mini-filmfestival opgetuigd onder de noemer 'Joodse kunst en cultuur'.
In januari en februari presenteren we u met trots drie recente Joodse films.

Ons mini-filmfestival begint met Itzhak, the Film (2018), en dat is de Nederlandse première van dit prachtige en ontroerende portret van vioolvirtuoos Itzhak Perlman.
De tweede film op het programma is de documentaire The Museum (2017). Regisseur Ran Tal volgde achttien maanden lang de dagelijkse gang van zaken in het Israel Museum in Jeruzalem, en mocht meekijken met de bezoekers en een minstens zo bont gezelschap aan medewerkers op alle afdelingen van het museum.
Als derde film werd Shalom Bollywood - The Untold Story of Indian Cinema (2017) gekozen. Filmmaker Danny Ben-Moshe viert met zijn film een weinig bekend aspect van de zingende en dansende geschiedenis van de Indiase cinema en ontrafelt hierbij het onwaarschijnlijke verhaal van de 2000 jaar oude Indiaas-Joodse gemeenschap en haar rol in de oorsprong van 's werelds grootste filmindustrie.

Crescas-Filmisreal trekt met dit mini-filmfestival door Nederland: we zijn zondag 13 januari in Apeldoorn, zondag 20 januari in Amsterdam en zondag 10 februari in Den Haag.
Meer informatie over de programmering op de drie locaties volgt binnenkort in onze nieuwsbrief!

Een voorproefje van Itzhak, the Film, kunt u hier bekijken, de trailer van The Museum is hier te bekijken, en om alvast de smaak te pakken te krijgen van Shalom Bollywood klikt u hier.

Film@Crescas

FILM @Crescas is een initiatief van Crescas om een podium te bieden aan recente, spraakmakende Joodse cinema en hier samen met het publiek over in gesprek te gaan door middel van Q&A’s, nagesprekken en inleidingen door filmkenners.

Nog enkele plaatsen beschikbaar!

Nog enkele plaatsen beschikbaar!

Voor de lezing Philip Roth, een icoon, aanstaande zondag, 18 november, zijn nog een paar plaatsen beschikbaar.
Roth-kenner, schrijver en journalist Joost de Vries zal de middag vullen met boeiende verhalen over deze grote Amerikaanse en Joodse, altijd weer intrigerende, iconische en soms behoorlijk controversiële schrijver.
We organiseren deze lezing in samenwerking met de Amsterdamse Boekhandel.
Klik hier om u meteen aan te melden!

Ook voor de lezing Joodse Vrijhaven in Shanghai in het Leiden Asia Centre, donderdag 22 november, zijn er nog wat stoelen vrij.
Azië-deskundige Joan Veltman maakte een studie van een stuk minder bekende Joodse geschiedenis, en zal met filmbeelden en ander archiefmateriaal de sfeer in Joods Sjanghai tot leven wekken. Want de duizenden Joodse vluchtelingen die in China aan de Sjoa ontkwamen, hadden dan wel hun oude leven achtergelaten, maar bouwden dat, vaak onder de moeilijkste omstandigheden, toch weer op. Om de geschiedenis echt dichtbij te brengen vertelt Joan het verhaal van Peter Engler en Guenter Cohn, twee Joodse jongens die ondanks alle armoede, zorgen en dreiging een onvergetelijke jeugd beleven in de nauwe steegjes van Sjanghai en vrienden voor het leven worden.
Klik hier om u meteen aan te melden!

Boekennieuws

Alle eerder besproken boeken vindt u in het Boekennieuws-archief op onze website.
Boekennieuws

Crescas attendeert u op recent verschenen en verwachte Nederlandstalige of vertaalde boeken van Joodse schrijvers, al of niet met een Joods thema.

Deze week
Voor haar boek Van kleermaker tot kapo onderzocht historica Aline Pennewaard de oorlog van de Duits-Joodse Heinz Bontscheck, die de Sjoa overleefde door in concentratiekamp Auschwitz-Birkenau als toezichthouder te werken. Na de oorlog vluchtte hij naar Australië, maar anoniem bleef hij daar niet.
Na vele veelgeprezen films en boeken over de Jodenvervolging begon Philo Bregstein in 1991 de zoektocht naar zijn eigen Joodse voorgeschiedenis. In De gestolen tijd doet hij daarvan verslag.
In de nieuwe gedichtenbundel van P.C. Hooft-prijswinnaar Nachoem Wijnberg zijn engelen de hoofdfiguren. Zij bewegen zich tussen de mensen en ontvangen wat mensen hen toevertrouwen. In Om mee te geven aan een engel vervat Wijnberg dit lieve idee in het voor hem zo kenmerkende weelderige poëtische proza.

Uitgelicht

Het Etty Hillesum Centrum in Deventer publiceerde onlangs in eigen beheer Moed en Mededogen. Daarin wordt een overzicht gegeven van de huizen waar Joden in Deventer in de periode 1942 tot 1945 konden onderduiken. Schrijver Hans van Beeck ontdekte tijdens zijn speurtocht dat het verzet in de stad nogal wat Joden wist onder te brengen bij vrienden en kennissen, en er bleken ook mensen te zijn geweest die zonder bemiddeling Joden in huis hadden genomen.
Van Beeck komt tot de conclusie dat in minstens 0,5 procent van alle huizen in het Deventer van toen Joden verborgen werden gehouden. Hij diepte de verhalen op die met 56 van die onderduikhuizen verbonden zijn. De tekst gaat vergezeld van kaarten foto's en een trefwoordenlijst.

In het Engels

The Tattooist of Auschwitz van Heather Morris is een roman, iets wat je uit de titel niet direct zou afleiden. De schrijfster maakt van iets wat echt gebeurd is, een hartverscheurend verhaal over twee mensen die elkaar in 1942 bijna letterlijk tegen het lijf lopen. De Slowaakse Lale Sokolov wordt aangesteld als tatoeëerder en wordt op slag verliefd op zijn landgenote Gita Furman. Lale krijgt privileges waar Gita van meeprofiteert, en beiden gebruiken hun uitzonderingspositie om niet alleen zichzelf maar, waar mogelijk, ook medegevangenen het leven te vergemakkelijken. Niet bij iedere lezer zal Morris' kijk op de hoofdfiguren positief worden ontvangen, en de vraag lijkt gerechtvaardigd of Lale en Gita slachtoffers zijn die zich met een duivels dilemma zien geconfronteerd, of toch (ook) helden.

Nieuwsberichten uit boekenland

  • De eerste Joost Zwagerman lezing wordt zondag 18 november gegeven door Simon Schama, de professor (kunst)geschiedenis die zeer door Zwagerman werd bewonderd. Meer informatie is hier te vinden.
  • In Pakhuis de Zwijger gaan schrijvers, uitgevers, lezers en boekenwurmen met elkaar in gesprek over de toekomst van het boek als medium. Saskia Goldschmidt is een van de deelnemers.

Vers uit de ramsj geplukt

"Een theorie van onvergelijkelijke schoonheid" vond Albert Einstein zelf zijn algemene relativiteitstheorie toen hij die in 1915 aan de wereld presenteerde. In Einstein's Masterwork - 1915 and the General Theory of Relativity (2015) laat John Gribbin zien waarom die uiteindelijk nog veel belangrijker is voor de moderne natuurkunde dan de speciale relativiteitstheorie uit 1905 (weet u nog: E = mc²). Het boek behandelt zowel de theorieën als het leven van het genie Einstein.
Yiddish cuisine (2016). Florence Kahn, de Parijse eigenaresse van de delicatessenzaak Boutique Florence Kahn aan de Rue des Écouffes in de Marais, presenteert authentieke, verrukkelijke Joodse recepten en verbindt ze met de tradities die erbij horen. "They not only feed the hungry, but also delight the soul."
De misdaad en het zwijgen - Jedwabne 1941, de levende herinnering aan een pogrom in Polen* (2016) is, zo schreef NRC bij het verschijnen van dit boek, "een huiveringwekkend staaltje persoonlijke onderzoeksjournalistiek." Anna Bikont, journalist bij het Poolse dagblad Gazeta Wyborcza, ging naar het Poolse stadje Jedwabne, waar op 10 juli 1941 alle Joden werden vermoord. Ze sprak er met iedereen die er op de een of andere manier bij betrokken was geweest en werd er voor het eerst van haar leven geconfronteerd met onversneden vreemdelingenhaat. Julian Barnes noemt De misdaad en het zwijgen "een angstaanjagend en noodzakelijk boek."

Ramsjstrip16NOV

Facebook ← Deel dit item op Facebook!
Onze columnisten deze week

Culturele agenda

Culturele agenda

Onze keus uit wat er de komende tijd te zien, te horen en te doen is.
Mist u een activiteit of evenement? Laat het ons tijdig weten. Een mailtje aan lichansky@crescas.nl is voldoende!

  • Amsterdam: Kort geleden is een van de belangrijkste persoonlijkheden uit de Franse politiek van na de Tweede Wereldoorlog overleden - Simone Veil (1927-2017). De Alliance Française Amsterdam en Virginie Lacomme, docent Frans bij de AFA, organiseren *donderdag 22 november *een lezing en discussie over Simone Veil en haar politiek engagement.
  • Amsterdam: Journalist en filmmaker Renée Sanders interviewt Ivo Weyel zaterdag 24 november over zijn recent verschenen boek Het verleden ruist voorbij.
  • Haarlem: Jacques Wallage zal op 25 november optreden als gastspreker bij de Hannie Schaft Herdenking 2018. De herdenking vindt plaats in de Groenmarktkerk te Haarlem.
  • Elburg: 'De getekenden' is een samenwerkingsproject van kunstenaar Amos van Gelder en musicus Amit Gur dat ontstond toen Van Gelder zich verdiepte in de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Elburg en de rol die deze speelde in de geschiedenis van de stad. In dit gezamenlijke werk leverde de wijze van schilderen van de kunstenaar de inspiratie voor de muziek die op de achtergrond klinkt. Te zien tot en met 5 januari 2019.
  • Delft: Niki Jacobs & Band spelen zondag 25 november een try-out van hun nieuwe voorstelling 'Van Cohen tot Winehouse - Een ode aan Joodse popiconen', die begin maart 2019 in Amsterdam in première gaat. Het programma in Delft wordt aangevuld met Jiddische liederen.
  • Middelburg: De 75ste sterfdag van Etty Hillesum wordt vrijdag 30 november in het oude stadhuis van Middelburg herdacht met de lezing 'Amor Fati' door prof. dr. Paul van Tongeren en de presentatie van het boek Etty Hillesum en de contouren van haar tijd. Aanmelden voor 25 november op secretariaat@ehoc.nl.
  • Amsterdam: Het a cappella kamerkoor Rénanim geeft zondag 2 december, de dag waarop het eerste kaarsje in de chanoekia wordt aangestoken, zijn jaarlijkse concert. Thema, toepasselijk aan het begin van Chanoeka: 'Licht en donker'. Meer informatie over Rénanim leest u hier.
  • Utrecht: Lenny Kuhr – ambassadeur van Givat Haviva – geeft zondag 2 december een benefietconcert, getiteld 'Het lied gaat door'. De opbrengst van deze middag is bestemd voor het programma 'Kinderen leren Kinderen' (Children teaching Children), een succesvol tweejarig onderwijsproject op Joodse en Arabische scholen voor jongeren van dertien en veertien jaar.
  • Amsterdam: Sporthistoricus Jurryt van de Vooren vertelt zondag 2 december als "spraakmakende spreker" in 'Amsterdam 1928' het onbekende verhaal van de Nederlandse Olympische Spelen.
  • Amsterdam: WIZO Nederland organiseert zondag 25 november in het LJG gebouw een Chanoeka bridgedrive. Omdat deze bridgedrive geheel in het teken van Chanoeka staat, vraagt WIZO vraagt u te overwegen uw inschrijfgeld te verhogen, zodat zij de WIZO kinderen een Chanoeka cadeautje kunnen geven. Voor 10 euro extra kan er een cadeautje gekocht worden. Aanmelden kan via www.wizo.nl of bellen naar 020-6463017

Nieuws van heinde en verre

Nieuws van heinde en verre

Uw wekelijkse knipseldienst met recente opmerkelijke berichten uit binnen- maar vooral buitenlandse media.

  • In Tel Aviv verzamelden zich vierduizend studenten uit zestig landen voor een enorme sing-along. Op Israel21C is de video te zien.
  • Het nieuws dat Jigal Krant met zijn boek TLV in Nederland de Kookboek van het Jaar prijs heeft gewonnen, heeft ook de Israëlische pers gehaald.
  • Het waterniveau in het meer van Tiberias staat bizar laag, maar er is hoop, schrijft Times of Israel.
  • Op My Jewish Learning een leuk verhaal over de betekenis en het belang van Joodse voornamen.
  • Weer is een dagboek opgedoken van een Joods meisje dat tijdens de Sjoa is vermoord. De Poolse Renia Spiegel schreef tussen januari 1939 en 30 juli 1942 over haar leven. In The Guardian een groot artikel.
  • Op de website van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie het bericht dat in de oorlog vanwege hun Joodse achtergrond of hun rol in het verzet ontslagen notarissen eerherstel krijgen.
  • De prachtige theatervoorstelling 'Anne & Zev' is al een tijd op toernee in het buitenland en gaat in december naar Kosovo en Albanië, zo laat Opera Spanga weten op Facebook. Wie en waar precies is te lezen op netherlandsandyou.nl.
  • The Nosher vraagt zich af of de presentatoren van 'The Great British Bake Off' iets af weten van de achtergrond van gevlochten brood.
  • The Guardian schrijft over Stan Lee (Stanley Martin Lieber), de vader van Amerikaanse super/striphelden als Superman, de Hulk, The Fantastic Four en Spider-Man. Hij overleed op 12 november, 95 jaar jong.

Uit de Joodse Canon
1941: Joodse Raad

De Canon van Joods Nederland is tot stand gekomen door een gezamenlijk initiatief van Crescas en JMW. Alle honderd vensters van de Joodse Canon zijn te vinden op de website joodsecanon.nl.
De canon is ook verschenen in een fraai uitgegeven boek dat u online kunt bestellen.
Uit de Joodse Canon

Binnenkort wordt aan de Weesperstraat in Amsterdam een begin gemaakt met de bouw van het Holocaust Namenmonument. Om de hoek aan de Nieuwe Keizersgracht bevindt zich sinds sinds mei 2013 het monument 'De schaduwkade', ter herinnering aan de tweehonderd vermoorde Joodse bewoners van de Nieuwe Keizersgracht.
En recht tegenover dit sobere, indrukwekkende gedenkteken, op het adres Nieuwe Keizersgracht 58, statt het pand waar de Amsterdamse Joodse Raad tussen februari 1941 en eind juli 1943 kantoor hield. Daar werden de administratieve handelingen uitgevoerd die de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog in staat zouden stellen zoveel Amsterdamse Joden te deporteren. De leden van de Joodse Raad moeten hebben gehoopt dat zij, als direct betrokkenen, door de anti-joodse maatregelen uit te voeren erger zouden kunnen voorkomen. Het zou een gruwelijke schijnveiligheid blijken.
In het artikel Genadebrood van de nazi’s in het Historisch Nieuwsblad van juni 2011 maakt Johannes Houwink ten Cate pijnlijk duidelijk dat Joodse Raad als enige schakel tussen de Joden en het Duitse bestuur het de bezetter alleen maar gemakkelijker maakte.

De Canon van 700 Jaar Joods Nederland schetst in het lemma 1941: Joodse Raad de geschiedenis van dit perverse machtsmiddel.

Website van de week
Sgt. Koshers Jewish Hearts Club Band

Alle eerder verschenen webtips vindt u in het ‘Website van de Week’-archief op onze website.
Website van de week

In het Joods Historisch Museum is al langere tijd een ansichtkaart te koop met de titel 'Sgt Kosher's Jewish Hearts Club Band', waarop portretten van tal van bekende Joodse personen uit heden en verleden te zien zijn.
De in Israël geboren en in Amsterdam wonende en werkende beeldend kunstenaar Ram Katzir (1969) maakte het schilderij in 2006 bij de opening van het vernieuwde Kindermuseum van het JHM.
Fans van de Beatles zullen daarin de hoes herkennen van de lp 'Sgt. Pepper's Lonely Heart's Club Band'.

Het JHM heeft van het schilderij een digitale versie laten maken, die op een speciale website is geplaatst, voor een optimale ervaring. Het adres: sgtkosher.nl.
Klik op het rode blokje 'Categorieën' om te zien wie er op staan - hun gezichten verschijnen in een aanklikbare cirkel die leidt naar meer informatie.

Er is ook een Engelstalige versie van de website. Aanrader!

Facebook ← Deel dit item op Facebook!

In the Picture
Kaddish

Alle eerder besproken video's vindt u in het ‘In the Picture’-archief op onze website.
In the Picture

Student Aaron Kaufman is bezeten van basketball en een onmisbaar lid van zijn schoolteam. Maar als zijn broer Josh bij een roofoverval om het leven komt, trekt Aaron zich terug op zichzelf om het verlies en zijn intense verdriet te verwerken. Uiteindelijk komt hij uit zijn zelfverkozen isolement en vindt een andere manier om de herinnering aan zijn broer levend te houden.

Bekijk de film hier

Facebook ← Deel dit item op Facebook!

Radio en Televisie
16 - 23 november

Print dit radio- en tv-overzicht om het altijd bij de hand te hebben.
Radio en Televisie

Weekoverzicht van interessante programma’s op televisie en radio. Meer informatie is te vinden onder de weblink in de titel.

Een magere oogst deze week, met vooral veel herhalingen. Ondanks de op- en aanmerkingen is 'Je zal maar uitverkoren zijn', zondag op NPO 2, toch de moeite waard om te bekijken, al was het maar om je eens lekker te ergeren.


vrijdag 16 november

  • NPO 2 Extra, 16.15: To See If I'm Smiling (2007). Israël is het enige land ter wereld waar meisjes dienstplicht hebben. Zo ook Tamar Yarom, de filmmaakster zelf. In deze documentaire vertelt een aantal meiden over hun ervaringen.

zaterdag 17 november

  • Arte, 5.40: Gershwin, der amerikanische Klassiker (2018). Muziekdocumentaire over deze beroemde componist die de regels van de klassieke muziek doorbrak en deze vermengde met jazz.
  • NPO 1, 9.50: VPRO Boeken. Afl.: Carolina Lo Galbo interviewt vanuit een nieuwe locatie met een nieuw decor Arnon Grunberg over zijn roman Goede mannen. Ook te gast is Jaap Robben over zijn roman Zomervacht.
  • NPO 1, 10.25: Close Up. Afl.: Steve Schapiro - An Eye on American Icons (2014). Fotograaf Steve Schapiro (1934) maakte in de jaren zestig van de vorige eeuw naam met journalistieke fotoreportages. In de jaren zeventig werd Schapiro fotograaf op filmsets, waar hij acteurs als Jodie Foster en Dustin Hoffman leerde kennen. Hoffman is degene die Schapiro voor deze film uitgebreid interviewde.

zondag 18 november

  • NPO 2 Extra, 11.30: To See If I'm Smiling (2007). Israël is het enige land ter wereld waar meisjes dienstplicht hebben. Zo ook Tamar Yarom, de filmmaakster zelf. In deze documentaire vertelt een aantal meiden over hun ervaringen.
  • NPO 2, 15.15: Je zal maar uitverkoren zijn. De bijdrage van Joden op het gebied van techniek, wetenschap, religie, kunst, cultuur, politiek, mensenrechten en entertainment is uitzonderlijk omdat zij minder dan 0,2 procent van de wereldbevolking uitmaken. De keerzijde van het Joodse succes bestaat uit een langgerekte geschiedenis van antisemitisme. Afl. 2: De schoonheid van imperfectie.
  • NPO 2, 16.10: Naches, een inkijkje in het leven van een Joodse Nederlander. Afl.: Bert Vos en Erica Roozendaal, die deel uitmaken van The Klezmer Society, waar de taal van de muziek spreekt en de klanken van het Jiddische lied hen met het publiek verbinden.
  • NPO 2, 18.10: Podium Witteman. Cabaretier Micha Wertheim kreeg klassieke muziek met de paplepel ingegoten. In Podium Witteman vertelt hij over het kinderboek dat hij heeft geschreven over De Familie Decibel die in een cello woont. Verder zijn te gast Aidan Mikdad en Fuse.
  • NPO 2 Extra, 20.26: Tussenuur slam. Afl.: Lev Avitan - De vreemdeling. Een krachtig en gelaagd betoog over vooroordelen, stereotypes en xenofobie.
  • NPO 2 Extra, 23.00: Etgar Keret – Een waargebeurd verhaal (2017). Documentaire van Keret-liefhebbers Stephane Kaas en Rutger Lemm over de Israëlische schrijver Etgar Keret (1967), die met zijn surrealistische verhalen vol humor wereldberoemd werd.
  • NPO 2, 1.12: Naches, een inkijkje in het leven van een Joodse Nederlander. Afl.: Michael Guggenheim. Vroeger zat hij in de knopen. Hij is erin geslaagd een imperium op te bouwen met deze handige en decoratieve vanzelfsprekendheid op bijna al onze kleding. Tegenwoordig vraagt hij bij de voedselbank naar een koosjere maaltijd, wat niet zo vanzelfsprekend is. Ter decoratie speldt hij inmiddels iets heel anders op zijn hemd.

maandag 19 november

  • Arte, 5.00: Hommage an Yehudi Menuhin (2016). Op 22 april 2016 zou deze beroemde violist honderd zijn geworden. Om dat te gedenken werd een concert opgenomen met Daniel Hope, Patricia Kopatchinskaja en Anoushka Shankar.

dinsdag 20 november

  • NPO 2 Extra, 19.00: Etgar Keret – Een waargebeurd verhaal (2017). Documentaire van Keret-liefhebbers Stephane Kaas en Rutger Lemm over de Israëlische schrijver Etgar Keret (1967), die met zijn surrealistische verhalen vol humor wereldberoemd werd.
  • ONS, 19.02: Oorlogsverhalen - De Tweede Wereldoorlog. Afl.: Onderduik in eigen fabriek. Het oorlogsverhaal van Ed Spetter over zijn vader Eduard, die het bombardement van Rotterdam op 14 mei 1940 overleefde. Daarna was hij, ook in Rotterdam, drie jaar ondergedoken om aan de Duitse bezetters te ontkomen.

woensdag 21 november

  • Arte, 20.15: Vor der Morgenröte (2016). Briljant bezette biopic van de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig.
  • NPO 2, 0.00: Je zal maar uitverkoren zijn. De bijdrage van Joden op het gebied van techniek, wetenschap, religie, kunst, cultuur, politiek, mensenrechten en entertainment is uitzonderlijk omdat zij minder dan 0,2 procent van de wereldbevolking uitmaken. De keerzijde van het Joodse succes bestaat uit een langgerekte geschiedenis van antisemitisme. Afl. 2: De schoonheid van imperfectie.

donderdag 22 november

  • NPO 2 Extra, 19.00: Etgar Keret – Een waargebeurd verhaal (2017). Documentaire van Keret-liefhebbers Stephane Kaas en Rutger Lemm over de Israëlische schrijver Etgar Keret (1967), die met zijn surrealistische verhalen vol humor wereldberoemd werd.

vrijdag 23 november

  • Stingray Brava, 20.33: Rossini: Mosè in Egitto. Registratie uit 2011 gemaakt in Pesaro op het Rossini Operafestival. Roberto Abbado dirigeert het orkest en koor van het Bologna Teatro Comunale.
Facebook ← Deel dit item op Facebook!
 

(advertenties)


banner israelactie banner luna3 banner amphora banner joodsamsterdam banner propra banner jonet



twitter.com/Crescas facebook.com/Crescas Deze nieuwsbrief doorsturen naar familie of vrienden?
© Joods Educatief Centrum Crescas, Kastelenstraat 80, 1083 DE Amsterdam
tel 020-6402380, fax 020-3452260, crescas.nl - joodsebibliotheek.nl - joods.net
Vragen of opmerkingen naar redactie nieuwsbrief: Raya Lichansky

Wilt u de nieuwsbrief niet langer ontvangen, dan kunt u zich met één muisklik uitschrijven