Crescas nieuwsbrief - vrijdag 9 november 2018

Global Day of Jewish Learning: uw laatste kans voor 2018!

Aanstaande zondag, 11 november, wordt wereldwijd gelezen, gelernd en gediscussieerd over het thema 'Extraordinary Passages: Texts and Travels' (Bijzondere passages: teksten en reizen), en zoals gebruikelijk is onze docent rabbinica Leo Mock degene die de dag en het thema bij u inleidt en u begeleidt bij de studie en discussies.

Aan de hand van oude en nieuwe teksten bestudeert u de reizen van het Joodse volk door de eeuwen heen, in de breedste zin van het woord. Wat onder meer aan bod komt: de betekenis van voornamen in het Jodendom, en wat zeggen de namen van onze voorouders over hun reizen? Ook boeiend is het vinden van een antwoord op de vraag hoe het Joodse volk in de diaspora weet te overleven. Maar wat deze lerndag vooral spannend maakt, is het onderscheid tussen fysieke en spirituele reizen en tussen de ervaringen van een individuele reis enerzijds en de collectieve reizen van het Joodse volk anderzijds.
De lunch, een drankje en wat lekkers zijn inbegrepen.

We hebben nog een paar plekken beschikbaar, dus als u wilt aanschuiven bij dit bijzondere evenement: meld u snel aan per mail op info@crescas.nl!

Lees meer over de Global Day of Jewish Learning op onze website.

Sjanghai in de Tweede Wereldoorlog: een gangsteroord of een veilige haven?

Terwijl in de jaren voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog bijna de hele wereld de grenzen sloot voor Joden die zich het vege lijf probeerden te redden, was er één plek waar ze welkom waren, ongeacht of ze in het bezit waren van papieren: Sjanghai. Niet dat die overbevolkte en veelal verpauperde stad de vluchtelingen veel te bieden had, maar het was er lange tijd wél veilig.
In 1941 werden de vluchtroutes naar het Verre Oosten door de oorlogshandelingen onbegaanbaar en kregen de Joden die weg wilden uit Duitsland geen toestemming meer om uit te reizen, iets waar ze in de jaren daarvoor juist toe waren aangespoord, onder het motto "We make you an offer you cannot refuse."

In Sjanghai werden de Joodse vluchtelingen ondergebracht in het Shanghai Ghetto, ook wel bekend als de "Restricted Sector for Stateless Refugees". Hoe verging het hen, en slaagden ze erin een toekomst op te bouwen in dat exotische land?

Wie deze korte inleiding leest, zal begrijpen dat er heel veel verhalen te vertellen zijn over dit onwaarschijnlijke stuk Joodse oorlogsgeschiedenis.
U kunt die horen tijdens de lezing Joodse vrijhaven Shanghai die politicoloog en Azië-deskundige Joan Veldkamp donderdag 22 november houdt in Leiden.

[cursus]7933[/cursus]

Jodenzending: een missie met een onfris luchtje

Taalhistoricus Ewoud Sanders, die in het voorjaar van 2017 promoveerde op het proefschrift 'Levi’s eerste kerstfeest, jeugdverhalen over jodenbekering', ontdekte in tachtig, merendeels vóór de Tweede Wereldoorlog verschenen kinderboeken waar hij zich doorheen worstelde, dat antisemitische clichés daarin schaamteloos werden ingezet om de boodschap over te brengen dat Joden voor het zielenheil van alle betrokkenen op het rechte pad van geloof moeten worden gebracht.
De dames en heren die vanuit hun christelijke belevingswereld en ontembare bekeringsdrang in de eerste decennia van de twintigste eeuw speciaal voor de jeugd boekjes schreven over Joden die hun verderfelijke praktijken hadden laten varen wanneer ze via het Nieuwe Testament hun heil hadden gevonden in Jezus, grossierden in een verbijsterende hoeveelheid anti-Joodse stereotypen. Jodenzending beschouwden ze als hun belangrijkste opdracht, en daar is lange tijd eigenlijk niets aan veranderd. Nog in 2015 werd De zoektocht van Lea Rachel herdrukt en zelfs van harte aanbevolen door een van de christelijke kranten.
Sanders inline

Ewoud Sanders geeft zondag 16 december 2018 een lezing over dit even fascinerende als huiveringwekkende onderwerp.
Deze lezing vindt plaats in het kader van de samenwerking tussen Crescas en het Genootschap voor de Joodse Wetenschap in Nederland, en inmiddels weten we dat deze lezingen bijzonder goed worden bezocht.
Wacht dus niet te lang om u aan te melden: vol is vol!

[cursus]7929[/cursus]

Boekennieuws

Crescas attendeert u op recent verschenen en verwachte Nederlandstalige of vertaalde boeken van Joodse schrijvers, al of niet met een Joods thema.

Deze week

De dood van Europa is de langverwachte nieuwe roman van Leon de Winter, over de gevaarlijke cocktail van maatschappelijke onvrede en migratie die ontstaat als een schijnbaar onbeduidend incident uitgroeit tot een nationale revolutie.
In herdruk verscheen onlangs Een tevreden lach, de roman waarmee Andreas Burnier in 1968 debuteerde. Het boek is in al zijn complexiteit nog springlevend, meent Xandra Schutte in De Groene Amsterdammer.
Ook een vorm van herdruk is Het aapje dat geluk pakt. Arnon Grunberg voert in deze roman een man ten tonele die tot de ontdekking komt dat zijn leven op een vergissing berust, wat de uiterste consequentie is van de liefde als romantisch ideaal en dat de menselijke corruptie uiteindelijk ontoereikend is.

Uitgelicht

Koos Boorsma beschrijft in Wie ben ik? de zoektocht van Louis Godschalk, die als Joods kind ondergedoken zat in Friesland. Het is een van de vele onderduikverhalen, en zoals al die persoonlijke memoires, ook uniek. Voor Boorsma en Godschalk ligt de nadruk op wat er direct ná de oorlog gebeurde. Door het Besluit Oorlogspleegkinderen kwam de verantwoordelijkheid voor Joodse onderduikkinderen die niet konden worden herenigd met hun familie, te liggen bij de Rijkscommissie voor Oorlogspleegkinderen (OPK). Maar daar had men onvoldoende expertise om de identiteit van de Joodse wezen te kunnen vaststellen, waardoor de voogdij van de kinderen bleef bij de niet-Joodse onderduikgezinnen. Hoe de jonge Louis Godschalk drie jaar na de oorlog zijn naam, Joodse identiteit én familie terugkrijgt, levert een fascinerend boek op.

Lees het als een reis terug naar de tijd waarin nogal wat werd geknoeid met erfenissen uit de bezettingstijd. Dat de nasleep daarvan zoveel jaren later nog altijd een rol speelt, wordt pijnlijk duidelijk.

In het Engels

Martin Fletcher situeert Promised Land: A Novel of Israel in de tumultueuze dagen ten tijde van de stichting van de staat Israël. Peter en Arie, Joods en Duits, zijn de enige overlevenden van hun familie. Ze ontmoeten elkaar in Palestina, dat op het punt staat de staat Israël te worden.
Arie wordt een succesvol zakenman met een enorm kapitaal op de bank, Peter gaat bij de Mossad, waar hij een belangrijke spionage-operatie leidt. De ene broer werkt aan de opbouw van de staat, de andere beschermt die, zou je kunnen zeggen. De zaken worden ingewikkeld als de broers beiden verliefd worden op de mooie Tamara. De tweedracht tussen de broers staat in schril contrast met de eensgezindheid ten opzichte van Israël.
Martin Fletcher verwerkt zijn diepgaande kennis van de geschiedenis en de ingewikkelde politieke situatie in de eerste decennia van de Joodse staat in een verhaal dat deels leest als een spannende spionagethriller, maar soms ook kenmerken heeft van een romannetje uit de Boeketreeks. Promised Land is aangekondigd als het eerste deel van een trilogie. Overigens kreeg Martin Fletcher in 2011 de National Jewish Book Award voor Walking Israel. A Personal Search for the Soul of a Nation.

Nieuwsberichten uit boekenland

  • David Pefko is de winnaar van de WIZO-Literatuurprijs 2018 met zijn boek Daar komen de vliegen.
  • De biografie van Johannes van Dam is donderdag 8 november verschenen, en zondag 11 november is de schrijver (en culinair journalist) Jeroen Thijssen te gast bij boekhandel Scheltema in Amsterdam.
  • De Knikkers en de Kroon, waarin Marga Vogel Joodse wijsheden vervat in een sprookje over Rara Ratelslang en Gele Vlinderfee, is in het Engels vertaald en nu als The Marbles and the Crown in de vertaling van Michelle Princenthal als hardcover en als e-book verkrijgbaar.
  • Nora Krug was te gast bij VPRO Boeken naar aanleiding van haar boek Heimat.
  • Bij Donner in Rotterdam wordt vrijdag 23 november politicoloog en bestuurskundige Uri Rosenthal geïnterviewd door Bram Peper, ter gelegenheid van het verschijnen van zijn boek Waarnemer, adviseur, beslisser.

Vers uit de ramsj geplukt

In Lege stad, verzamelde herinneringen 1943-1950 geeft Guus Luijters een ontroerend en bijzonder tijdsbeeld van het Amsterdam van vlak na de Tweede Wereldoorlog.
Els Snick, gerenommeerd vertaler en liefhebber van het werk van Joseph Roth, heeft onlangs bekend dat ze houdt van Duitsland in al zijn facetten. In Duitsland op het spoor laat ze zich leiden door Joseph Roth, en in combinatie met toevallige ontmoetingen en nieuwsgierigheid levert dat een heel ander beeld op van het land van onze oosterburen dan u misschien gewend was.
Raz Samira maakte voor Tel Aviv Museum of Art Visits Berlin, Modern and Contemporary Art een selectie uit de afdelingen 'Moderne kunst', 'Prenten en tekeningen' en 'Israëlische kunst'. En passant wordt de geschiedenis van het museum en de ontwikkeling van de collectie verteld. Wat ons betreft de aanrader van de week, en dat voor minder dan de helft van de oorspronkelijke prijs!

Ramsjstrip9NOV

Culturele agenda

Onze keus uit wat er de komende tijd te zien, te horen en te doen is.
Mist u een activiteit of evenement? Laat het ons tijdig weten. Een mailtje aan lichansky@crescas.nl is voldoende!

  • Leeuwarden: Lezing over De Joodse Bruiloft door Auke Zeldenrust en André Boers. In dezelfde periode dat Annet Huisman de opnames maakte voor haar Fryslân DOK-serie De Joodse Bruiloft (te zien op 11 november, Noordelijk Filmfestival), schreef journalist Auke Zeldenrust zijn boek De Joodse Bruiloft. Beide zijn gebaseerd op het verhaal van Barend Boers en Mimi Dwinger.
  • Leeuwarden: In het kader van het Noordelijk Filmfestival is zondag 11 november de film Forgotten Soldier te zien, over de jonge Nederlander Sally Noach (1909 – 1980), die in 1940 zijn woonplaats Brussel ontvluchtte, net voordat de nazi's de Lage Landen bezetten. Sally ging naar Lyon en speelde daar een heldenrol bij de redding van honderden Joden en niet-Joden die daar, onderweg naar Spanje of Zwitserland, waren gestrand.
  • Amsterdam: het Menasseh ben Israel Instituut organiseert woensdag 14 november een symposium over Halakha, Sharia and Secular Law. Er zal worden gesproken over de betekenis van geloofswetten als rituele slacht, besnijdenis en de relatie tussen kerk en staat.
  • Bussum: Atelier Sharon Manassen neemt deel aan het Landelijk Atelierweekend op 17 en 18 november. Voor liefhebbers van haar zilversmeedkunst: zaterdag worden voor het eerst experimenten van Sharon Manassen en keramiste Edith van Eijden tentoongesteld.
  • Amsterdam: Feestelijk concert & sing-along voor Yad Elie, zondag 18 november. Medewerking verlenen zangeres Milou Mazali (Opera per Tutti) en chazzan Gilad Nezer. Samen verzorgen ze een programma met muziek uit musicals van Joodse componisten. Het publiek kan meezingen met de geprojecteerde songteksten. Voorafgaand spelen Abbie de Quant (fluit) en Bernd Brackman een programma met werken van Franz Xaver Mozart, Georges Enescu, Francis Poulenc en François Borne.
  • Amsterdam: In Gesprek. Willem van Bennekom (biograaf van Ed van Thijn) en Felix Rottenberg spreken zondag 18 november over het Amsterdam van Ed van Thijn, de stad die in diens leven zo'n grote rol speelde.
  • Amsterdam: Endlösung. Het lot van de joden 1933-1949 is het levenswerk van de veelgeprezen wetenschapper David Cesarani. Het boek verschaft een geschiedenis van de Sjoa, met ruime aandacht voor wat daaraan voorafging en wat erop volgde. Het boek wordt ingeleid en besproken door dr. Ton Zwaan, genocide-deskundige en vertaler van Endlösung.
  • Amsterdam: Op donderdag 22 november start de jaarlijkse serie 'Muziek uit bezettingstijd' die wordt georganiseerd in samenwerking met de Leo Smit Stichting. De serie start met muziek van de Hongaars-Joodse pianist en componist Geza Frid (1904-1989). Hij was actief in het kunstenaarsverzet en organiseerde clandestiene huiskamerconcerten.

Nieuws van heinde en verre

Uw wekelijkse knipseldienst met recente opmerkelijke berichten uit binnen- maar vooral buitenlandse media.

  • The Forward schrijft over 'Projekt OT', een initiatief van het Joods Museum in Wenen waarin op bijzondere wijze de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938 wordt herdacht.
  • In het Amsterdamse universiteitsperiodiek Folia een gesprek met hoogleraar Irene Zwiep ter gelegenheid van vijftig jaar opleiding Hebreeuws aan de UvA.
  • Door het gedegen onderzoek voor de Netflix dramathriller Operation Finale is nu met zekerheid vastgesteld hoe de levens van de vier zoons van Adolf Eichmann zijn verlopen. MailOnline heeft het hele verhaal.
  • Zoveel nationaliteiten leven samen in Tel Aviv, en dat is te zien aan het steeds gevarieerder aanbod in restaurants en levensmiddelenwinkels. Israel21C keek rond in de wijk Neve Sha’anan en ontdekte daar veel spannend lekkers.
  • In Mosaic Magazine buigt Philologos zich op zijn onnavolgbare wijze over het wonderlijke Hebreeuwse gezegde likpots me’al ha-pupik.
  • Hetty Berg, curator bij het JHM in Amsterdam, spreekt in The Hindu over het belang van het behoud van Joods erfgoed.
  • Gender-neutraliteit is met regelmaat een onderwerp in de media. Moment Magazine vraagt zich af of het Hebreeuws, met zulke duidelijke M/F woorden, daar een oplossing voor heeft.
  • New York Times bericht over Amerikaanse Joden die in het licht van de recente gebeurtenissen een terugkeer overwegen naar Spanje, het land van hun voorouders.

Sjoterim in Egypte

Een van de nieuwe aanwinsten in onze Joodse Bibliotheek is Sjoterim in Egypte, een verhandeling van professor dr. David Cohen (1882-1967), waarin hij vanuit zijn vak als classicus de etymologie en betekenis onderzoekt van het woord 'sjoterim' en al doende inzicht geeft in de arbeidsverhoudingen waarmee de Joden in Egypte te maken hadden.

Het woord 'sjot(e)rim' komt voor in Exodus, het tweede boek van de Tora, waar we in Sjemot 5:6 de tekst vinden: "Die dag liet Far'o het volgende bevel uitgaan naar de slavendrijvers van het volk en hun opzichters."
Cohen onderzoekt in zijn studie de aangestelde "oversten der heerediensten", en komt in zijn bevindingen tot de conclusie dat die verdeeld zijn 'in degenen die de be­velen van den koning ontvangen, en deze aan het volk overbrengen en ver­antwoordelijk gehouden worden, want als de taak niet voleindigd is, worden zij […] geslagen" en de 'negasjim', de ambtenaren die op "de voleindiging van de opgelegde taak" moesten toezien.
Nog los van het speurwerk in het Grieks, concludeert Polak dat de negasjim Egyptenaren moeten zijn geweest, en de sjoterim Israëlieten, en in feite slaven die een hogere rang hadden gekregen.

Sjoftiem inline

De voetnoot op de eerste pagina wil ik u niet onthouden: "De Heer A. B. Kleerekoper maakte mij er opmerkzaam op, dat in het Jid­disch te Amsterdam en elders 'sjouteir' of 'sjatter' nog altijd wordt gebruikt voor 'politieagent' Ook Voorzanger en Polak, 'Het Joodsch in Nederland s.v.': 'ambtenaar bij het gerecht of bij de politie'."

U kunt dit boeiende boekje online lezen op joodsebibliotheek.nl of daar als PDF downloaden naar uw eigen computer.

Leuk voor de hardcore linguïsten onder u: op sefaria.org wordt het woord sjotrim door Shmuel Perl in zijn artikel 'Halachic Police Officers: Brandishing Batons or Keeping the Peace?' met tal van voorbeelden in context geplaatst.

Rabbi Wolff, A Gentleman Before God

Op 14 april 2016 ging een documentaire in première die sindsdien bij velen in het geheugen is gebleven als een kostbaar kleinood. De documentaire gaat vergezeld van de fraaie, in twee talen te bekijken website rabbiwolff.com.
Wie de film nog niet heeft kunnen zien: dit prachtige portret is tot en met 11 november 2018 online te bekijken. Mis het niet!

Rabbi Wolff, A Gentleman Before God werd gemaakt door de Duitse producente en regisseur Britta Wauer. Voor haar documentaire In Heaven, Underground, over de Joodse begraafplaats aan de Weissensee in Berlijn kreeg ze de Panorama Audience Award op het Berlin International Film Festival.
Omdat ze van mening was dat de rabbijn het beste de verschillen kon uitleggen tussen Joodse en christelijke begrafenisrituelen en rouw en het idee van het hiernamaals in het Jodendom, zocht ze contact met Willy Wolff, die als rabbijn werkzaam was in noordoost Duitsland. Als geboren Berlijner kende hij de begraafplaats goed, en hij verleende graag zijn medewerking. "Willy Wolff was an absolute godsend for the film", zegt Wauer, "and as soon as the film premiered at the 2011 Berlin Film Festival, the rabbi became an audience darling."
Wauer raakte steeds meer onder de indruk van Willy Wolff, met zijn fascinerende persoonlijkheid, aanstekelijke lach en overweldigende levenslust en de wijze waarop hij die paart aan een intens beleefd geloof.
Ze besloot het levensverhaal van Willy Wolff te verfilmen, en dat werd Rabbi Wolff, A Gentleman Before God, een documentaire over misschien wel de meest onconventionele rabbijn ter wereld.

Barbra Streisand Carpool Karaoke

De Britse televisiepresentator James Corden (The Late Late Show) treft zijn auto aan met een wielklem, en weet Barbara Streisand te strikken om hem naar zijn werk te brengen. Dat levert een absoluut geweldige, hilarische twaalf minuten op, waarin 'La Streisand' oude en nieuwe songs zingt en allerlei dingen vertelt die misschien zelfs de meest die-hard fans nog niet wisten.

Op zijn Faceboook-pagina (leuk om te volgen, trouwens) zegt Corden over deze ontmoeting: "I truly don’t know what I’ve done to deserve these memories. I’ll never ever forget it. She is so completely incredible x."

9 - 16 november

Weekoverzicht van interessante programma’s op televisie en radio. Meer informatie is te vinden onder de weblink in de titel.
De komende week vooral veel aandacht voor het einde van de Eerste Wereldoorlog, op 11 november 1918.
Wie destijds op IDFA de documentaire To See If I'm Smiling miste, over de dilemma's van jonge vrouwen in het Israëlische leger, vrijdag wordt deze uitgezonden door NPO 2 Extra.


vrijdag 9 november

  • NPO 2 Extra, 12.30: A White House Cantata. Met de musical 1600 Pennsylvania Avenue (het adres van het Witte Huis) schreef Leonard Bernstein in 1976 zijn laatste musical voor Broadway. Na Bernsteins dood werd de musical bewerkt tot A White House Cantata, voor orkest, koor en solisten. Opname van een concert op 8 juni 2018.
  • NPO 2 Extra, 17.20: Het uur van de wolf. Afl.: Joke van Leeuwen - Een wereld tussen de oren (2017). Joke van Leeuwen is als groot Nederlands auteur en tekenaar overladen met prijzen vanwege haar proza en poëzie voor jong en oud, en toch is ze vrijwel onbekend in Nederland. Cineaste Heddy Honigmann gunt de kijker een blik in Van Leeuwens persoonlijke denkwereld.

zaterdag 10 november

  • NPO 1, 9.50: VPRO Boeken. Jeroen van Kan spreekt onder meer met Nora Krug over haar nieuwste boek Heimat. Terug naar het land van herkomst.

zondag 11 november

  • WDR 3, 15.04: Kulturfeature. Afl.: Wie viel ist ein Menschenleben wert? Der Entschädigungsanwalt Kenneth Feinberg, Portret van de 73-jarige compensatie-advocaat Kenneth Feinberg, hoofdpersoon in de documentaire Playing God.
  • NPO 2, 15.30: Je zal maar uitverkoren zijn. De bijdrage van Joden op het gebied van techniek, wetenschap, religie, kunst, cultuur, politiek, mensenrechten en entertainment is uitzonderlijk omdat zij minder dan 0,2 procent van de wereldbevolking uitmaken. De keerzijde van het Joodse succes bestaat uit een langgerekte geschiedenis van antisemitisme. Afl. 1: Een draagbare identiteit.
  • NPO 2, 1.12: Naches, een inkijkje in het leven van een Joodse Nederlander. Afl.: Bert Vos en Erica Roozendaal, die deel uitmaken van The Klezmer Society, waar de taal van de muziek spreekt en de klanken van het Jiddische lied hen met het publiek verbinden.

maandag 12 november

  • ADR/Das Erste, 23.30: Was glaubt Deutschland? Afl.: De Gerechtigkeit und die Religionen. In de grote monotheïstische godsdiensten en in het boeddhisme wordt vaak over een rechtvaardige god en schepper gesproken. Maar waar is in de wereld de rechtvaardigheid?

dinsdag 13 november

  • WDR, 23.50: Die Geduld der Rosa Luxemburg (1986). Biopic over de Pools-Duitse en Joodse marxistische filosofe Rosa Luxemburg, die in 1919 werd vermoord. Regisseur Margarethe von Trotta baseerde haar film grotendeels op werk van Luxemburg zelf.
  • NPO Radio 1, 0.00: Nooit meer slapen. Pieter van der Wielens spreekt met Ivo Weyel over Het verleden ruist voorbij, zijn nieuwste boek.

woensdag 14 november

  • NPO 2, 00.55: [Je zal maar uitverkoren zijn]10. De bijdrage van Joden op het gebied van techniek, wetenschap, religie, kunst, cultuur, politiek, mensenrechten en entertainment is uitzonderlijk omdat zij minder dan 0,2 procent van de wereldbevolking uitmaken. De keerzijde van het Joodse succes bestaat uit een langgerekte geschiedenis van antisemitisme. Afl. 1: Een draagbare identiteit.

donderdag 15 november

  • NDR Kultur, 20.00: Synagogale Musik der Romantik. Onder leiding van de Israëlische dirigent Elli Jaffe voeren de NDR Radiophilharmonie en het NDR-koor onder meer Liturgische Psalmen van Louis Lewandowksi uit.
  • Arte tv, 0.00: Frankenstein Junior (1974). Komedie van Mel Brooks met de onvergetelijke Gene Wilder en Marty Feldman. Frederick Frankenstein (Froderick Fronkensteen) is de kleinzoon van de roemruchte Victor Frankenstein en treedt in diens voetsporen. Daar komt weinig goeds van …

vrijdag 16 november

  • NPO 2 Extra, 16.15: To See If I'm Smiling (2007). Israël is het enige land in de wereld waar meisjes dienstplicht hebben. Zo ook Tamar Yarom, de filmmaakster zelf. In deze documentaire vertelt een aantal meiden over hun ervaringen.