Farao en de Israëlieten

Het oude Egypte en het uittocht verhaal

In de Bijbelse geschiedenis neemt Egypte een bijzondere plaats in. Het land wordt bijna zevenhonderd keer in de Hebreeuwse Bijbel genoemd. Het is daarmee het meest genoemde gebied buiten Kanaän. Veel gebeurtenissen die staan beschreven over het volk van Israël, speelden zich af ten tijde van de Hyksos Periode en het Nieuwe Rijk. In deze serie van drie lezingen bekijken wij de historische realiteit in Egypte rond de periode waarin de uittocht vermoedelijk speelde.

Deel 1: De Hyksos en Jozef
Toen Jozef zijn broers in Dothan zocht, verkochten ze hem aan een langstrekkende Egyptische handelskaravaan. In Egypte werd Jozef verkocht aan Potifar, officier in het leger van de farao. Hij maakte door zijn talenten snel carrière als huismeester. Later werd hij tot droomuitlegger van de farao aangesteld. Dit verhaal zou geplaatst kunnen worden in de tijd van de ‘Hyksos’. Reeds vanaf het Oude Rijk vestigden zich immigranten uit de Levant in het oostelijke gedeelte van de Nijldelta. De mate van immigratie bereikte echter een hoogtepunt in het Middenrijk. Vele lieden uit de Levant, soms hele families, besloten in het vruchtbare gebied van Egypte te blijven. Een integratie kwam tot stand en vele buitenlanders werden aangesteld tot bedienden, wachters, boodschappers, scheepsbouwers, soldaten of zangers. Sommigen maakten carrière als hoge ambtenaar aan het hof van de farao. Aan het einde van het Middenrijk is hun invloed zo sterk dat zij zelfs over Egypte gaan regeren. Deze grote groep van relatieve nieuwkomers in Egypte wordt aangeduid met ‘Hyksos’, afgeleid van het Oud-Egyptisch: Hekaoe chasoet, dat ‘heersers van de buitenlanden’ betekent. In de eerste deel van het drieluik maken wij kennis met deze periode.

Deel 2: Monotheïsme & henotheïsme
Sommige godsdienstwetenschappers zien een verband tussen de henotheïstische opvattingen van farao Achnaton uit de 18de dynastie en de monotheïstische boodschap van het Oude Testament. Wie was Achnaton? Als prins groeide hij op onder de naam Amenhotep. Hij was echter niet voorbestemd om zijn vader Amenhotep III als farao op te volgen. Hij had een oudere broer, kroonprins Thoetmoses, die voortijdig kwam te overlijden. Prins Amenhotep is in de toenmalige hoofdstad Memfis tot priester zijn opgeleid. Hier begon in de tweede helft van de 18de dynastie de cultus voor de zonnegod Ra van Heliopolis opgang te maken. De hernieuwde machtspositie van de priesterklasse van Heliopolis kwam als reactie op de hegemonie van Amon uit het zuidelijke Thebe. Amon werd zelfs beschouwd als de 'Koning der Goden'. Al snel legt Amenhotep IV de nadruk op een verschijningsvorm van de zonnegod Ra-Horachte, een mensengestalte met valkenkop met daarop de zonneschijf. Deze god is oorspronkelijk de verpersoonlijking van de rijzende ochtendzon. In het vierde regeringsjaar van Amenhotep IV wordt deze godheid als Aton aangeduid (wat ‘zonneschijf’ betekent). Ook de koning zelf verandert zijn naam naar Achnaton. De zichtbare zonneschijf wordt vanaf dat moment door hem als de ‘enige’ god beschouwd. Is er enige verband te vinden tussen deze religieuze ontwikkelingen en de Israëlitische godsdienst?

Deel 3: De uittocht uit Egypte
Het Bijbelboek Exodus vertelt het verhaal over de onderdrukking van de Israëlieten in Egypte en de uiteindelijke bevrijding na Mozes’ optreden aan het Egyptische hof. Er staat beschreven dat Egypte door tien plagen werd getroffen. Is hiervoor een wetenschappelijk verklaring te geven? Een poging om vast te stellen hoe de uittocht uit Egypte precies is verlopen, is verre van eenvoudig. Volgens het boek Exodus heeft de farao de Israëlieten als dwangarbeiders ingezet bij de bouw van de ‘voorraadsteden’ Pithom en Raämses. Dit moet de Hebreeuwse weergave zijn van de steden Pi-Atoem en Pi-Ramessoe, die aan het begin van de 19de dynastie in de Nijldelta werden gebouwd. Dit valt te dateren rond 1270 v.Chr. Welke theorieën bestaan in de wetenschap over deze gebeurtenissen? Veel aandacht zal worden besteed aan de overige Egyptische plaatsnamen die worden genoemd als tussenstations bij de uittocht uit Egypte, op weg naar het beloofde land.

Huub Pragt

In 1980 begon Huub Pragt (1961) met zijn studie Egyptologie aan de Universiteit Leiden. Een stage liep hij in 1987 bij het Museum of Fine Arts in Boston. Na zijn studie werd hij werkzaam in het...
Meer informatie

Doneren

Crescas kan niet zonder jouw steun. Met elke donatie, hoe klein ook, steun je onze activiteiten en zorg je dat wij nog meer voor Joods Nederland kunnen betekenen.