Joods leiderschap in tijden van verandering

Een politieke geschiedenis van Joden in Europa 1789-1939

Aan de hand van het boek A people apart, the Jews in Europe 1789-1939 van David Vital gaat historicus Peter Steenwijk in op de ingewikkelde relatie tussen Joden en politieke macht in het moderne Europa in de periode tussen de Franse Revolutie en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Vanaf het einde van de 18e eeuw veranderde de emancipatie de positie van de Joden in Europa ingrijpend.
De vier lessen van deze cursus behandelen de veranderende relatie tussen Joden en de staat. We bespreken de moeizame zoektocht naar politiek en civiele acceptatie met behoud van eigenheid vanuit verschillende Joodse en niet-Joodse perspectieven. Centraal staat de vraag op welke wijze, en op basis van welke afwegingen, de Joodse wereldlijke en religieuze leiders in de verschillende landen hebben getracht om hun gemeenschap te beschermen tegen de snel verslechterende omstandigheden die uiteindelijk hebben geleid tot de ondergang van het Europese Jodendom.

Les 1: Van paria naar medeburger (1780-1850)

Aan het eind van de 18e eeuw kwam de Joodse kwestie op de Europese agenda. Met een mengeling van eigenbelang (investeren in de ‘nuttige’ Jood) en moreel (vrijheid, gelijkheid en broederschap) besef werd het mes gezet in de eeuwenoude achterstelling en wettelijke beperkingen. In de eerste bijeenkomst kijken we naar de hobbelige weg van de emancipatie, wat er precies veranderde ten opzichte van de periode voor de Franse revolutie en de verschillen in tempo en diepgang van de hervormingen met name in West-, Midden- en Oost-Europa. Interessant zijn ook de uiteenlopende Joodse reacties op de nieuw verkregen vrijheid, van het enthousiasme van de modernisten tot de angst van de orthodoxe rabbijnen.

Les 2: Stagnatie en herleving van het Joodse vraagstuk (1850-1881)

De oude opvatting dat de Joden een wezensvreemde bevolkingsgroep vormde die een gevaar voor de Europese volkeren vormde, was hardnekkiger dan de hervormers hadden gehoopt. De emancipatie en inbedding van de verlichtingsidealen stagneerde in de tweede helft van de 19e eeuw. De nieuw verworven positie en maatschappelijke statuur leidde tot een nieuwe vorm van anti-Joodse sentimenten. De reactie van de Joodse leiders op de verslechterende omstandigheden was meestal ad hoc, fragmentarisch en defensief. We zullen ook zien dat het Joodse establishment in zijn algemeenheid geen voorstander was van een publiekelijk scherp Joods-politiek profiel. Een uitzondering hierop was de reactie op de grootschalige vervolging van de Joden in Damascus in 1844. Joodse instellingen en notabelen onder leiding van Montefiori en Cremieux zette een goed georganiseerde pan-europese protestactie op inclusief een fact finding missie naar Syrië en een lobby bij de Europese grootmachten.

Les 3: Herbezinning en nieuwe wegen (1881-1918)

Aan het eind van de 19e eeuw was de wettelijke emancipatie van de Joden in Engeland, Nederland, Frankrijk, Italië en Duitsland zo goed als voltooid. In Oost-Europa was het een ander verhaal. De verslechterende economisch positie in combinatie met een verslechterende veiligheidssituatie leidde ertoe dat steeds meer Joden hun heil in het buitenland (met name de USA) zochten. Ondanks de sympathie voor het lot van de Joodse massa’s in het oosten ontbrak het aan sterk en georganiseerd leiderschap. De notabelen waren zeer terughoudend om de relatie met de autoriteiten niet op scherp te zetten. De uitzichtloze situatie in Oost-Europa leidde tot een heroverweging van het emancipatie-ideaal en stimuleerde het nadenken over alternatieve oplossingen zoals zionisme en de revolutionaire omwenteling van de bestaande maatschappelijke orde.

Les 4: Gevangen in Europa, in de slagschaduw van de ontknoping (1918-1939)

In de 4e en laatste bijeenkomst bespreken we de positie van de Europese Joden als grote minderheid in de nieuwe Oost-Europese natiestaten als Roemenië en Polen. Interessant is ook rol en positie van de Joden tijdens en na de communistische machtsovername in Rusland. Voor wat betreft de vernietiging van de Joodse gemeenschap tussen 1933 en 1939 is het interessant om te stil te staan bij dilemma’s en de afwegingen die Joodse leiders en instellingen hebben gemaakt om de Europese Joden te redden uit de klauwen van het nationaalsocialisme. Welke rol speelde het Wereld Joodse Congres en de Zionistische beweging en in hoeverre was er sprake van een verenigd Joods front?

Doneren

Crescas kan niet zonder jouw steun. Met elke donatie, hoe klein ook, steun je onze activiteiten en zorg je dat wij nog meer voor Joods Nederland kunnen betekenen.