inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Eva van Sonderen

Eva van Sonderen (1948) studeerde Engels aan het Nutsseminarium en sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Ze ging aan de slag als vertaalster en free-lance journaliste, publiceerde her en der verhalen en artikelen, o.a. in De Gids, De Groene Amsterdammer en Bres. Eva werkte mee aan het boek 'Israel: een blanco cheque?' (Amphora/Van Gennep 1983). Van 1985 tot 1988 maakte ze deel uit van de vrouwengroep De Nieuwe Wilden in de Poëzie, onder leiding van Elly de Waard. Vanaf 1990 was ze correspondente voor het NIW in Israël. Verder schrijft ze voor Levend Joods Geloof en het Jonag Bulletin.

vrijdag 13 juli 2018

Op 5 juli jongst leden is de cineast, schrijver en journalist Claude Lanzmann op 92-jarige leeftijd overleden. Lanzmann heeft natuurlijk de meeste bekendheid gekregen met zijn magnum opus, de ruim negen uur durende documentaire Shoah, waar hij twaalf jaar aan heeft gewerkt. Midden jaren tachtig werd Shoah voor het eerst in twee delen uitgezonden op de Nederlandse televisie. Ik leidde in die tijd een zelfhulp ‘steungroep’ voor naoorlogse Joden. We hadden afgesproken dat niemand die film in z’n eentje zou gaan bekijken, maar in gezelschap van ten minste één ander persoon. Die avond zat ik met twee anderen samen op mijn gele Bijenkorfbankje voor het tv-scherm voor het eerste deel van Shoah.

Nog steeds vind ik Shoah de beste, meest indringende film over de massamoord op de Europese Joden, ondanks – of dankzij – het feit dat er geen historische archiefbeelden zijn gebruikt. Ik zou willen dat (gedeelten van) Shoah ieder jaar op 4 mei werd(en) uitgezonden.

In 2013 heb ik Lanzmanns documentaire The Last of the Unjust gezien. Die film bestaat uit een lang interview met rabbijn Benjamin Murmelstein, de enige overlevende van de uit drie man bestaande Joodse Raad die in naam van de nazi’s het zogenaamde modelkamp Theresiënstadt moest besturen. De twee andere leden van de Joodse Raad werden een voor een door de nazi’s doodgeschoten. Lanzmann had dit materiaal al in 1975 gemaakt, maar het niet opgenomen in Shoah. Hij had volgens eigen zeggen veertig jaar nodig gehad om de juiste vorm te vinden.

Murmelstein werd na de oorlog door velen gezien als collaborateur met de nazi’s, maar is nooit veroordeeld. En misschien was dat terecht; hij zegt zelf dat hij in een vertragend kat-en-muisspel duizenden Joodse levens heeft gered. Het was een duivelse positie waarin hij was geplaatst, en de film laat dat goed zien. Tijdens het interview zie je een nog jonge Lanzmann langzamerhand warmere gevoelens krijgen voor Murmelstein. Deze stond direct onder bevel van Eichmann en werkte met hem samen. In tegenstelling tot Hannah Arendt, die Eichmann als “banale schrijftafel moordenaar” definieerde, beschrijft Murmelman hem als een overtuigde en enthousiaste antisemiet. (Dat was ook de mening van de Israëlische aanklager in het Eichmann-proces.)

Ook deze film zag ik in gezelschap van drie anderen, onder wie R., die als jongetje in Theresiënstadt had gezeten. Na het zien van de film hadden we een paar uur napraten in een belendend café nodig.

In 2017 zag ik op het Jeruzalem Filmfestival mijn derde Lanzmann film, Napalm. Lanzmann keert met een filmploeg terug naar Noord-Korea, het land dat hij in 1958 als journalist voor het eerst bezocht (zie zijn autobiografie De Patagonische haas). Het gezelschap journalisten moest destijds een vermoeiend programma van fabrieksbezoeken en solidariteitsbijeenkomsten afwerken, maar desondanks wist Lanzmann hartstochtelijk verliefd te worden op een Koreaanse verpleegster en plande hij een amoureuze ontmoeting, die hen beiden in grote moeilijkheden had kunnen brengen – dacht hij. Tijdens een boottochtje wordt duidelijk waarom zijn documentaire over Noord-Korea Napalm heet, maar de geplande liefdesscène valt letterlijk in het water.

Na afloop van de film, die ik samen met Y. zag, raakten we in gesprek met R., een Joodse uitgever uit Nederland, die van mening was dat de Koreaanse schone “natuurlijk een geheim agente was” en expres was ingezet om Lanzmann te compromitteren en dus chantabel te maken. Dat hadden wij nog niet bedacht, en Lanzmann op zijn oude dag kennelijk ook niet. Bovendien is een Fransman meestal trots op zijn buitenechtelijke veroveringen en valt er daardoor weinig te chanteren, wierp ik tegen. R. beaamde dat de Noord-Koreaanse geheime dienst wat dat betreft nog iets moest bijleren.

Nu heeft de man die de wereld met Shoah en The Last of the Unjust (en zijn film over Sobibor, die ik niet heb gezien) als geen ander heeft laten zien hoe en met welke medewerking de massamoord op de Joden werd uitgevoerd, en die met films over Israël en het Israëlische leger de herleving van het Jodendom (ook het religieuze) heeft laten zien, deze wereld verlaten. Lanzmann was een reus die zich bezig hield met Thanatos en met Eros als tegenpool. Moge de herinnering aan hem tot zegen zijn, en mogen zijn films, boeken en artikelen nog lang een groot publiek bereiken.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
okt 2018Gesprek met Marceline Loridan-Ivens (2003)
sep 2018Ari Fuld z.l. – een sympathieke rechts-radicale settler
sep 2018Rosh Hasjana, goed en slecht nieuws
aug 2018Wel of niet (koosjer) vlees eten
jul 2018Tisja beAv – The joy of our heart has ceased, our dancing has turned into mourning
jul 2018In memoriam – Claude Lanzmann
jun 2018Pluralisme in Jeruzalem en Tel Aviv
mei 2018Pressurecooker Gaza ontploft
mei 2018Onnodige tragedie
apr 2018Israëls zeventigste verjaardag
apr 2018Lange, hete zomer
mrt 2018Een toevallig gevonden boek
mrt 2018Terugblik op Poerim
feb 2018Noodkreet
jan 2018Deportatie en verzet
jan 2018Doodstraf
dec 2017Rust en rumoer
nov 2017Meeliften op het dagboek van Anne Frank
okt 2017Noach, de zondvloed en (seksueel) geweld
okt 2017Vreugde van het water scheppen
okt 2017Een dinsdag in Jeruzalem
sep 2017New age, alt-right en antisemitisme
aug 2017De totale zonsverduistering
jul 2017De Kotel en de wet op bekering
jun 2017Geweld tegen Arabische vrouwen
mei 2017De zakenman en het fotomodel op bezoek in Jeruzalem
mei 2017Jom Hasjoa in Israël
apr 2017De maaltijd van de Moshiach
apr 2017Demonstreren in Jeruzalem
mrt 2017Weapons of the Spirit
mrt 2017Ana B’choach
feb 2017Emoties en de brit mila
jan 2017Een nieuwe koning in Egypte die Jozef niet had gekend
jan 2017Aanslag in Armon Hanatziv
jan 2017De rechtsstaat Israël
dec 2016Ellende en onheil
dec 2016Portefeuille
nov 2016Bosbranden
nov 2016Amerikaanse verkiezingen
okt 2016Sjana tova – van traditioneel tot vernieuwend
sep 2016Afscheid bij Crescas
sep 2016Prayer for the Soul and the Holy City
sep 2016Bariloche
aug 2016Gideon Levy
aug 2016Zomergasten en groene papegaaien
jul 2016Traditie en moderne ontwikkelingen
jun 2016In memoriam: Alegria
mei 2016Donkere wolken boven Zion?
mei 2016René Kahn – Tikoen Olam met behulp van psychofarmaca
apr 2016Overdenking bij de dood van Wim Brands
mrt 2016Denkflarden bij het samenstellen van sjlachmones
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem II – het French Hospice
mrt 2016Stervensbegeleiding in Jeruzalem
feb 2016Uitzichtloosheid in Gaza
feb 2016Separate but equal is not equal. Hebben vrouwen gewonnen, of de religieuze stromingen?
jan 2016Aanslagen op de Westoever
jan 2016Van Dis
dec 2015Het verschillende gebruik van messen
dec 2015Chanoeka 2015
nov 2015De oorlog van Gog en Magog
nov 2015Herdenking van de moord op Rabin
okt 2015Een bi-nationale staat voor twee volkeren
okt 2015De terreur van de lange messen
sep 2015Is er nog één Joods volk?
aug 2015Profetie
aug 2015Toch nog lichtpuntjes
jul 2015Tisja beAv 2015
jul 2015Een spook waart door Jeruzalem ...
jul 2015Tegengestelde verhalen - wat is waarheid
jun 2015Stedenband
jun 2015Licht en donker in Jeruzalem
mei 2015Catch the Jew! (Vang de Jood)
mei 2015Beth Mozes
apr 2015Tunnel of Hope
mrt 2015Angst en trauma hebben de verkiezingen gewonnen
mrt 2015Poeriem en Iran
feb 2015Nederlandse Joden, hier of daar
feb 2015Ibrahim Abu El-Hawa
jan 2015Verschillen in perceptie na de aanslagen in Parijs
jan 2015Journaal van te verwachten sneeuwstorm
jan 2015Het jaar 2014
dec 2014Chanoeka tussen Rechovot en Jeruzalem
dec 2014Welkom terug
nov 2014Door de Arabische sjoek
nov 2014Olijven plukken (2)
okt 2014Olijven plukken met Rabbis for Human Rights
okt 2014De goede oude tijd
okt 2014Onder de helm
sep 2014Rosj Hasjana 2014
sep 2014Berlijn en Jeruzalem
aug 2014Overwinning
aug 2014Staakt-het-vuren
jul 2014Oorlog en de as van de Rode Koe
jul 2014In Israël gebeurt in drie weken meer dan in Nederland in een jaar
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen - vervolg
jun 2014Hopen op het beste, het ergste vrezen
jun 2014Sjawoe’ot en de éénstaat oplossing
mei 2014Naar Tekoa
mei 2014Het Achterhuis voor tieners verklaard
mei 2014Anne Frank met luxe verwen-arrangement
apr 2014Jeruzalems begin en einde van Pesach
apr 2014Is er hoop na Kerry?
apr 2014De Holyland affaire
mrt 2014Nu al: pre-Pesachkoorts
mrt 2014Botsende klimaatzones en botsende belangen
feb 2014Diaspora-nieuws
feb 2014Ziekenfonds
jan 2014Landau over Sharon
jan 2014Afrikaanse asielzoekers in Tel Aviv
dec 2013Pre-Kersjt in Jeruzalem
dec 2013Een geurkaarsje voor Mandela
dec 2013Amos Oz, Chanoeka en Friedländer
nov 2013De Hollandsche Schouwburg. Theater, Deportatieplaats, Plek van Herinnering
nov 2013Filipijnen
nov 2013Bethlehem, de film
okt 2013Aviva Zornberg over de akeda
okt 2013De Kabbala van rabbijn Ashlag
sep 2013Wie verdient er nu de Nobelprijs?
aug 2013Scheermes en scheerkwast bij de hand houden
aug 2013Een relatief rustig eiland
aug 2013Gasmasker
jul 2013Tisja Be'Av
jul 2013Dertigste Jeruzalem Filmfestival
jul 2013Tel Aviv, stad van tegenstellingen
jun 2013Hitte
jun 2013Rosj Chodesj Tammoez
jun 2013'De vijand'
mei 2013Een echte seculiere sjabbatsfeer
mei 2013Onderduiken in de apenrots
apr 2013In dienst gaan
apr 2013Zon en zingeving in Israël
mrt 2013Kitniyot
mrt 2013Chamsin
mrt 2013Rabbi Menachem Froman, van Goesj Emoeniem tot Jerusalem Peacemaker
mrt 2013Conflict bereikt tuinhekje
feb 2013David Hartman - zichrono livracha
jan 2013The day after
jan 2013Ontregeld
jan 2013Lemaleh et hachalal
dec 2012Chanoeka in Nachlaot
nov 2012Oorlog met Gaza (2)
nov 2012Oorlog met Gaza
nov 2012New York
okt 2012Noach, de Zondvloed en zonne-energie
okt 2012Op de Machane Yehuda
sep 2012High Times – thuiskweek in Israël