sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 18 februari 2011

De columns van de afgelopen twee jaar gingen vaak over schrijvers die meenden het jodendom in meer of mindere mate achter zich te hebben gelaten maar daarna hardhandig een andere werkelijkheid onder ogen moesten zien. Het geldt stellig ook voor Stefan Zweig die daarvan in De wereld van gisteren, Herinneringen van een Europeaan, verslag heeft gedaan. Het boek verscheen in 1942 en wordt nog steeds herdrukt, ook in het Nederlands.

De Joden van de twintigste eeuw, schrijft Zweig aan het eind van zijn autobiografie, waren allang geen gemeenschap meer. Ze hadden geen gemeenschappelijk geloof, ze ervoeren hun Jood-zijn eerder als last dan als trots. Ze waren, meent hij, samengesmolten met andere volkeren, allang meer Fransman, Duitser, Engelsman, Rus dan Jood ... Nu pas werd de Joden voor het eerst sinds eeuwen weer een gemeenschappelijkheid opgedrongen, die ze allang niet meer voelden.

Stefan Zweig is 28 november 1881 in Wenen geboren. In een welvarend Joods gezin. Zijn vader, Moritz Zweig, was textielfabrikant en zijn moeder, Ida Brettauer, was afkomstig uit een bankiersfamilie. Dass man jüdisch war, wurde weder verleugnet noch besonders hervorgeheben, schrijft Oliver Matuschek, de biograaf van Zweig. Voor Zweig was het jodendom iets vanzelfsprekends, in zijn eigen woorden: ebenso wie ich meinen Herzschlag fühle, wenn ich daran denke, und ihn nicht fühle, wenn ich nicht daran denke. Hij was, zo is wel eens opgemerkt, toevallig Joods. In het kosmopolitische Wenen van vóór de Eerste Wereldoorlog heeft Zweig persoonlijk kennelijk weinig last gehad van antisemitisme. Ik moet bekennen, tekent hij op, dat ik noch op school, noch op de universiteit, noch in de letteren ooit maar de minste tegenwerking of geringschatting heb meegemaakt als Jood.

Het gaat Zweig in alle opzichten voor de wind. Al in 1902 komt hij in contact met Herzl die toen redacteur was van de Neue Freie Presse. In die kwaliteitskrant plaatst Herzl een vertelling, Die Wanderung, van de dan nog jonge en onbekende Zweig. Een schrijver was geboren. En Zweig is reislustig, hij gaat naar Berlijn, naar Parijs. Hij is in Engeland en in Italië. Hij ontmoet bekende persoonlijkheden en andere schrijvers. Op een avond in juli 1907 treffen Walther Rathenau en Stefan Zweig elkaar in Berlijn. Ze praten lang over literatuur en politiek en Rathenau geeft Zweig het advies verre reizen te maken, naar India of naar Amerika. Deze wat terloops gemaakte opmerking maakte zoveel indruk op Zweig dat hij vrijwel onmiddellijk naar India is afgereisd. Een aantal reisverhalen van Stefan Zweig is terug te vinden in de latere verzamelbundel Auf Reisen. Daarin staan ook de verslagen van zijn reizen naar India, in 1908 en 1909, en naar Amerika, in 1911. Hierna richt Zweig zijn blik weer op Europa. Nooit heb ik meer gehoopt, schrijft hij in zijn autobiografie, op een vereniging van Europa, nooit meer geloofd in zijn toekomst dan in die laatste jaren voor de Eerste Wereldoorlog, toen wij dachten een nieuw morgenrood te ontwaren. Niet alleen een schrijver was geboren, ook een Europeaan. Maar, voegt hij daar in 1942 aan toe, in werkelijkheid was het al de vurige gloed van de naderende wereldbrand. Ook daarvan doet de verzamelbundel Auf Reisen verslag. En eind jaren dertig beschrijft Zweig hoeveel mensen, voornamelijk Joden, in die tijd onderweg zijn, van huis en haard verdreven. Das jüdische Elend geht heute wie ein unaufhörlicher Strom durch die Welt. Maar nu loop ik op de geschiedenis vooruit.

Of Rathenau en Zweig in 1907 ook over Joodse onderwerpen hebben gesproken, is niet bekend. Ze kenden allebei Herzl persoonlijk en Der Judenstaat was toen al verschenen. Het is dus denkbaar dat ze daarover van gedachten hebben gewisseld. En dan zouden ze het eens zijn geweest want in het zionisme zagen ze allebei niets. De Europeaan Zweig heeft zich altijd verzet tegen nationalistische opvattingen. Joden moeten universeel en kosmopolitisch zijn, een eigen staat is een dwaalweg, zo meent hij. In een brief uit 1920 schrijft hij: Ich sehe die Aufgabe des Jüdischen politisch darin den Nationalismus zu entwurzelen in allen Ländern, um so die Bindung im reinen Geiste herbeizuführen. Zweig zag niet veel in het idee om in einem arabischen Winkel ein Natiönchen zu werden. Unser Geist ist Weltgeist, is zijn opvatting. Deshalb sind wir geworden, was wir sind und wenn wir dafür leiden müssen, so ist das unser Schicksal. Es hilft nichts stolz zu sein auf das Judentum oder beschämt – man muss es bekennen wie es ist und auch so leben, wie es eben unser Schicksal ist, nämlich heimatlos im höchsten Sinne.

Heimatlos im höchsten Sinne want Zweig woonde intussen in Salzburg, in een prachtig huis op de Kapuzinerberg. Midden in Europa. Zo zag hij het. Het worden de jaren van zijn succes met boeken als Sternstunden der Menschheit en Joseph Fouché. In de biografie van Matuschek staat een foto waarop Zweig in Den Haag, bij boekhandel Dijkhoffz, zijn boeken signeert.


De jaren van succes

Eén van de bekendste boeken van Stefan Zweig, Marie Antoinette, verscheen in 1932 en tijdens de kerstdagen van dat jaar stond het bovenaan de bestsellerslijst. Van dit boek waren 1 januari 1933 al 50.000 exemplaren verkocht. Het werd snel anders en de omslag kon niet groter zijn. Hitler kwam 30 januari 1933 aan de macht en 10 mei 1933 brandden in Berlijn ook de boeken van Stefan Zweig. Hij kan het nauwelijks geloven: Nicht ein Protest eines deutschen Schrifstellers gegen das Autodafé von Werfel, von Wassermann, von Schnitzler, von mir! Keiner, keiner, keiner! Nicht mal in einem privaten Brief! Zweig stuurt Freud een aan hem gewijd essay met de bittere opdracht: Dem verehrten Meister im Jahr der Verbrennung sein getreuer Stefan Zweig. En aan Thomas Mann schreef hij: ... die Lüge spannt frech ihre Flügel und die Wahrheit ist vogelfrei; die Kloaken stehen offen und die Menschen atmen ihren Stank wie einen Wohlgeruch.

Al spoedig zal ook Oostenrijk voor Stefan Zweig geen geschikte woonplaats meer zijn, al duurt het nog tot 30 april 1938, kort na de Anschluss, voordat ook in Salzburg zijn boeken worden verbrand. Eén van de studenten zei toen: Im Feuer werf ich das Buch des Juden Stefan Zweig, dass es die Flammen fressen wie alles jüdische Geschreibe. Zweig woonde toen al enkele jaren in Londen en had zijn Triumph und Tragik des Erasmus von Rotterdam al gepubliceerd. In 1934 had Zweig voor een biografie van Erasmus gekozen, omdat Erasmus de eerste bewuste Europeaan was, een strijdbare vredesvriend, die één ding echt heeft gehaat: het fanatisme. Niet ‘de ijdelheid van een enkele natie’, maar ‘een vereniging van Europa in de geest van de humaniteit’, zo leidt Zweig de opvattingen van zijn hoofdpersoon in. Joseph Roth schreef aan Zweig: Das ist das nobelste Buch, das Sie je geschrieben haben ... die Biographie Ihres Spiegelbildes. Zweig zal dat als een groot compliment hebben opgevat.

Maar de humaniteit die Zweig voorstond, heeft het moeten afleggen tegen het geweld. Het maakte hem pessimistisch en depressief. Zweig is steeds verder uit Europa verdreven, tot naar Brazilië waar hij vanaf 1941 is gaan wonen in Petropolis, in de bergen bij Rio de Janeiro. Zonder boeken en met weinig contacten. Hij kon er slecht tegen. Toch heeft hij in die laatste periode zijn wellicht bekendste en ook in Nederland meest gelezen boeken geschreven, De wereld van gisteren en Schaaknovelle. Maar toen Zweig die boeken af had en wist dat ze zouden worden uitgegeven, heeft hij het verschijnen daarvan niet meer afgewacht. Hij had het gevoel nergens meer te kunnen ontkomen aan de golf van onmenselijkheid: Wie weit ich mich auch entfernte von Europa, sein Schicksal ging mit mir. Samen met zijn tweede echtgenote, Lotte Altmann, pleegde hij 22 februari 1942 zelfmoord.

Over de Joden schreef hij in zijn autobiografie: Ze werden uit alle landen verdreven en kregen geen land. Ook Zweig is heimatlos gestorven. Hij is begraven op de katholieke begraafplaats in Petropolis. Hij had echter uitdrukkelijk om een Joodse begrafenis gevraagd en het was een rabbijn, Lemle, die volgens de Joodse gebruiken de begrafenis leidde en Kaddiesj zei.

Dat hij Jood was, heeft de verdreven Europeaan Zweig nooit onder stoelen of banken gestoken. Maar zie je dat ook terug in zijn boeken? Schreef hij ook over Joodse onderwerpen? Daarover volgende week.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon