sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 11 december 2015

Na de Hommage aan Andreas Burnier heb ik mij afgelopen zondag opnieuw naar de Rode Hoed gespoed voor het mede door Crescas georganiseerde symposium over Spinoza. Veel gerenommeerde sprekers met vaak zeer verschillende opvattingen. Tony Judt heeft ‘het talent voor verschil van mening’ één van de belangrijkste kenmerken van het jodendom genoemd.

Andreas Burnier zou, zo vermoed ik, zich hebben kunnen vinden in de opvatting van rabbijn Nathan Lopes Cardozo die op het symposium de banvloek een teken van zwakte noemde en discussie centraal stelde, vooral ook omdat het jodendom geen dogma’s kent. De denkbeelden van Spinoza wees Lopes Cardozo echter van de hand. Spinoza had volgens hem onvoldoende kennis van de Talmoed en leunde te sterk op Maimonides die het jodendom terugbracht tot ‘dertien principes’.

Ook Andreas Burnier heeft ‘de poging van de overigens geniale, middeleeuwse Joodse filosoof Maimonides het Joodse religieuze leven te systematiseren en dogmatiseren’ een ‘dieptepunt’ genoemd. Het valt te lezen in de door Daniel van Mourik en Manja Ressler onder de titel Ruiter in de wolken bezorgde Joodse essays 1990-2002. Daarin zijn de in de nalatenschap van Andreas Burnier aangetroffen artikelen en lezingen bijeengebracht, soms eerder gepubliceerd, soms ook niet. Een misschien niet te vermijden nadeel is dat als gevolg daarvan bepaalde passages nogal eens terugkomen. In enkele gevallen bijna letterlijk. Zo noemt Andreas Burnier in haar lezingen telkens weer Kafka’s verhaal Onderzoekingen van een hond. Kafka, meent zij, is een ‘proto-mysticus’; hij schrijft ‘vanuit een intuïtief vermoeden dat de wereld boven ons wel eens net zo immens groot, zo onzichtbaar en onbegrijpelijk zou kunnen zijn als onze mensenwereld voor de dieren’.

Andreas Burnier heeft Kafka’s verhaal gebruikt om eigen opvattingen te verduidelijken. Daar is zo bezien niets op tegen. Wel is het riskant om uit de inhoud van een verhaal de standpunten van de schrijver af te leiden. Bij Kafka geldt bovendien dat hij bewust de interpretatie van zijn romans en verhalen aan de lezer heeft overgelaten. Die interpretatie zegt meer van de lezer, in dit geval Andreas Burnier, dan van Kafka zelf. Andreas Burnier benadrukt de volgens haar door Kafka ‘gezochte verbinding met een orthodoxe, mystiek-Joodse levensstijl’. Daar kan wel een vraagteken bij worden gezet. In een lezing voor de Kafka-kring, 7 oktober jongstleden, over Kafka’s beleving van het jodendom, heb ik andere accenten gelegd. Die lezing, getiteld Met mijn vinger op de landkaart, is gepubliceerd op de website van de Nederlandse Kafka-kring. Ook mijn interpretatie, het valt niet uit te sluiten, kan mede gekleurd zijn door eigen opvattingen.

Laat ik maar met de deur in huis vallen. Ik kan niets met de opvatting van Andreas Burnier over de ziel, volgens haar ‘dat wat de brug vormt tussen onze materiële basis in deze wereld (…) en onze geestelijke wortels in de hogere werelden’. Ook kan ik niet veel met mystiek, met ‘een ervaring van je eigen verbondenheid met het Al’, zoals Andreas Burnier het in één van haar essays heeft geformuleerd.

Vooral de ontkenning van de onsterfelijkheid van de ziel was volgens Steven Nadler voor de ma'amad van de Portugese gemeente aanleiding de banvloek over Spinoza uit te spreken. Nadler schreef dit al in zijn boek De ketterij van Spinoza en hij herhaalde het tijdens het symposium van afgelopen zondag. Gelukkig zal in onze tijd niemand meer om deze opvatting in de ban worden gedaan. Evenmin volgt een banvloek indien men de onsterfelijkheid van de ziel wel omarmt.

De denkbeelden van Andreas Burnier zijn geënt op de Joodse traditie met een scala aan opvattingen en het is boeiend haar op de zoektocht naar haar hervonden jodendom te volgen. Andreas Burnier kon helder formuleren. Wel overdrijft ze soms om haar boodschap te onderstrepen, zoals bij het op zich terechte pleidooi om ‘Joods-Joods’ te blijven lezen. Daar gaat mijn hele boekenkast en een deel van onze geschiedenis, dacht ik zelfs even toen ik las wat zij vond van het lezen van bellettrie van Joden, ‘uiteindelijk’, zo meent ze, ‘toch maar een bijproduct van het jodendom’. Het is naar haar mening allemaal teveel ‘tijdgebonden’. Maar die nogal boude constatering had zij kennelijk nodig om een ‘pleidooi te houden voor terugkeer naar onze klassieken (Tora, Talmoed, Midrasj, Kabbala)’.

Andreas Burnier heeft zich in korte tijd grondig verdiept in die klassieken, in ‘Joods-Joodse’ boeken. Dat maakt de essaybundel de moeite van het lezen waard, ook al leidt, in de woorden van Bart Wallet, ‘het zoeken naar mystiek – waarbij Kabbala en de achttiende-eeuwse vroomheidsbeweging van het chassidisme soms al te exclusief op elkaar worden betrokken – in haar historische reconstructies tot enige overschatting’. De door haar verworven kennis heeft ze enthousiast gedeeld met anderen, buitenstaanders soms, maar vooral ook met leden van de liberaal-Joodse gemeenten. Het zou jammer zijn als de sporen daarvan verwaaien. De gebundelde essays kunnen helpen om dat te voorkomen.

In haar inleiding, De lange weg naar het jodendom, beschrijft Daniel van Mourik hoe Andreas Burnier najaar 1989 ‘in contact kwam met het religieuze jodendom’: ‘We seiderden, met grote intensiteit beleefden we de Hoge Feestdagen, mezoezot werden aangeslagen, en er kwam geen garnaal of uitgebakken spekje meer het huis in.’ En dan volgen de voor buitenstaanders misschien verrassende woorden: ‘Wij begonnen een Liberaal-Joods leven te leiden.’

Tegenover Ischa Meijer moet Andreas Burnier haar keuze voor het liberale jodendom zo hebben uitgelegd (geciteerd door Daniel van Mourik):

Als ik, God verhoede, als man was geboren, dan zou ik misschien een orthodoxe rabbijn zijn geweest. Maar omdat God, de Heer, mij heeft behoed voor dit lot en mij geboren heeft laten worden als vrouw en dankzij mijn ervaringen in de oorlog, kon ik deze uitgebreide omweg maken en heb ik uiteindelijk gekozen voor het zeer progressieve en zeer liberale jodendom.

Toch heeft Andreas Burnier in haar essays wel iets van een rabbijn, in ieder geval van een leermeester. Met niet alleen een warme belangstelling voor de traditie, vooral voor de mystieke kanten daarvan, maar ook met voldoende oog voor noodzakelijke veranderingen in de moderne tijd. Dat blijkt bijvoorbeeld als ze de vraag opwerpt welke weg het jodendom in de nabije toekomst zou kunnen gaan:

Gegeven de sterke neiging in het jodendom de traditie te behouden, maar deze steeds opnieuw te interpreteren naarmate de omstandigheden en het menselijk bewustzijn veranderen, lijkt een combinatie van traditionele elementen uit Tora en Talmoed, Kabbala en Reform, en dat alles drastisch geherinterpreteerd, een mogelijkheid.

Drastisch geherinterpreteerd. Er blijft dus nog steeds veel te debatteren. Dat zou Andreas Burnier, denk ik, hebben beaamd. En in dit verband ook dank aan Spinoza. Zijn opvattingen hebben afgelopen zondag aanleiding gegeven tot disputen waarvan ik heb genoten. Over Spinoza had Andreas Burnier wellicht haar wenkbrauwen gefronst. En dat was dan ook weer een reden voor debat geweest. Wat is jodendom op die manier toch verfrissend!


Andreas Burnier, Ruiter in de wolken, Joodse essays 1990-2002,
bezorgd door Daniel van Mourik en Manja Ressler,
Atlas Contact, Amsterdam 2015

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon