sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 25 juli 2014

‘Hoe is het toch mogelijk dat de gehele rechterlijke macht heeft gezwegen toen de Joodse leden daarvan in het eerste jaar van de bezetting opzij zijn geschoven en vervolgens in 1941 allen zijn ontslagen.’

In het Paleis van Justitie aan de Prinsengracht werden 28 december 1948 twee gedenkplaten onthuld, één ‘ter nagedachtenis aan de leden van de rechterlijke macht te Amsterdam, die vielen als slachtoffers van het Duitsche geweld’ en één ‘ter nagedachtenis aan de meer dan zeventig leden van de orde van advocaten bij het gerechtshof te Amsterdam die door ’s vijands toedoen aan de balie en aan hunnen arbeid zijn ontvallen.’

Het gerechtshof heeft de Prinsengracht verlaten en huist nu in een nieuw gebouw aan het IJ. De twee gedenkplaten zijn daar opnieuw aangebracht, op een centrale plek in de voor het publiek toegankelijke ruimte. Op 3 juli vond de (her)onthulling plaats en toen is bovendien een nieuwe druk gepresenteerd van het al in 1995 geschreven boek van Peter Kop, Slachtoffers van het Duitsche geweld, over de leden van rechtbank en hof die in de oorlogsjaren zijn vermoord. Uit dat boek is het citaat waarmee deze column begint.

De gedenkplaten in het nieuwe gebouw van het hof aan het IJ

Kop, oud-lid van het gerechtshof en van de Hoge Raad, heeft zijn boek uit 1995 op veel punten herzien en uitgebreid. In 2011 was intussen De Hoge Raad en de Tweede Wereldoorlog, Recht en rechtsbeoefening in de jaren 1930-1950, verschenen, geschreven door Corjo Jansen met medewerking van Derk Venema. Zie daarover mijn column van 23 december 2011. Bovendien schreef Jansen vorig jaar De lotgevallen en dilemma’s van het Hof Amsterdam tijdens de bezetting (doorgaan of stoppen in het kielzog van de Hoge Raad), net als het boek van Kop uitgekomen in de Prinsengrachtreeks, een gezamenlijke uitgave van het Gerechtshof Amsterdam en Ars Aequi Libri. De uitgave van 1995 was het eerste deel van deze reeks, die haar naam nog steeds verbindt met de gracht waaraan het hof zo lang was gevestigd.

Het herziene en uitgebreide boek van Kop bevat nu een algemene passage over de rechtspraak in oorlogstijd waardoor de geschiedschrijving over de rechterlijke macht in Amsterdam in een breder kader is geplaatst. Daarnaast heeft Kop details aan het licht weten te brengen over de leden van rechtbank en hof die achter de namen op de gedenkplaatsen schuilgaan. Zij kregen daardoor in zijn goed gedocumenteerde boek een gezicht.

Ook de leden van de rechterlijke macht hielden zich aan de ‘aanwijzingen’ van de regering uit 1937. Daarin is de opdracht aan de Nederlandse ambtenaren verwoord om in geval van een bezetting zo lang mogelijk in functie te blijven. Wat men dan ook deed, mede, zo was veelal de redenering, ‘om erger te voorkomen’.

Het eerste dilemma deed zich al spoedig voor. In oktober 1940 verlangde de bezetter van de ambtenaren het invullen van een ‘ariërverklaring’. De leden van de Hoge Raad voldeden hieraan met als gevolg de schorsing en daaropvolgend het ontslag van zijn Joodse president mr. L.E. Visser. Noch tegen het moeten invullen van de ariërverklaringen noch tegen het ‘opzij schuiven’ van Visser is openlijk geprotesteerd. De Hoge Raad, schrijft Kop, ‘liet zijn president wegjagen’. In mijn column van 23 december 2011 heb ik een en ander uitgebreider gememoreerd en aangegeven dat het de eerste stap was op een hellend vlak. Steeds opnieuw gingen de leden van de Hoge Raad, gezaghebbende juristen, nette mensen bovendien, door de knieën. Ik voegde daar indertijd aan toe dat veel lezers van het boek over de Hoge Raad in oorlogstijd zich de vraag zullen stellen hoe zij zich hadden gedragen als zijzelf voor zulke morele dilemma’s hadden gestaan.

Het stellen van die vraag doet aan het oordeel welke houding passend zou zijn geweest niet af. Ook Kop neemt een duidelijk standpunt in. ‘Je zou verwachten,’ schrijft hij, ‘dat de rechterlijke macht (…) op z’n minst openlijk tegen het ontslag van zijn Joodse leden zou hebben geprotesteerd. Dat is niet gebeurd en dat is (de leden van) die macht kwalijk te nemen.’

Het gaat hier om de norm. Om die norm in het vizier te houden, moet het oordeel over de gang van zaken duidelijk zijn. Een helder geformuleerde kwalificatie is dan zonder meer gerechtvaardigd. Eerst daarna komt de lastig te beantwoorden vraag of men zelf aan zo’n hoge norm had kunnen voldoen.

Het standpunt van Visser, zo las ik, is overgeleverd door zijn weduwe. Volgens Visser is het de ‘meest funeste fout’ van de Hoge Raad geweest niet te protesteren tegen ‘de eis van de Duitsers om de Nederlanders te onderscheiden naar hun ras en daardoor de Joden van hun medeburgers te scheiden.’ ‘Een principiële houding aan het begin van de oorlog zou de lagere organen der rechtspraak een steun hebben gegeven voor het betreden van het juiste pad.'

Het juiste pad vond men ook in Amsterdam niet. In de verslagen van de vergaderingen van het Amsterdamse hof, tot dit college beperk ik mij in deze column, heeft Kop geen aanwijzingen gevonden dat op enig moment protest is aangetekend tegen het invullen van de ariërverklaring en tegen het daarna schorsen en vervolgens ontslaan van de Joodse raadsheren mr. H.H. Boas en mr. S.G. Canes en de waarnemend griffiers mr. L. Bloch en mr. B. van Gelderen.

Henri Herman Boas, geboren in 1880, was tweemaal gepromoveerd, beide keren cum laude. Vanaf 1918 was hij rechter, eerst in Rotterdam, daarna in Amsterdam. In 1936 werd hij benoemd tot raadsheer in het hof. Al op 10 september 1942 is Boas in Auschwitz vermoord. In het Nederlands Juristenblad, van 1946, is hij herdacht als een ‘bescheiden, degelijk rechtsgeleerde’. ‘Wie hem gekend hebben behouden aan hem een dankbare herinnering.’

Samuel Gaim Canes, geboren in 1877, was eveneens cum laude gepromoveerd. Hij was rechter en vicepresident van de rechtbank Rotterdam tot zijn overstap, in 1937, naar het hof in Amsterdam. Omdat Canes een ‘höher Richter’ was, konden hij en zijn vrouw begin 1944 kiezen voor Theresienstadt. Oktober 1944 zijn zij vandaar naar Auschwitz gedeporteerd en nog dezelfde maand vermoord.

De waarnemend griffier, tevens advocaat, Leo Bloch, geboren in 1905, is op 18 juli 1942 in Auschwitz omgebracht, net als zijn twee kinderen. Zijn vrouw is tien dagen later in Auschwitz vermoord. Benjamin van Gelderen, geboren in 1905, was eveneens advocaat en waarnemend griffier. Hij is op 9 januari 1944 in Auschwitz vermoord. Zijn vrouw heeft de oorlog overleefd.

Ook het Joodse lid van de rechtbank, Mr. N. de Beneditty, is door de bezetter uit zijn functie verwijderd. De Beneditty is samen met zijn echtgenote in Auschwitz vermoord.

Er staan echter niet alleen namen van Joodse slachtoffers op de gedenkplaat in het gerechtsgebouw aan het IJ. Onder het hof ook mr. H.J. Hülsmann, raadsheer, en onder de rechtbank ook mr. W.J.H. Dons, vicepresident en mrs. R.P. s’Jacobs en A. Meerwaldt, waarnemend griffiers. s’Jacobs en Meerwaldt waren verzetsmensen, die het einde van de oorlog niet hebben gehaald. s’Jacobs is op 29 september 1941 gefusilleerd. Meerwaldt is op 8 januari 1945 in een ‘Aussenlager’ van Buchenwald omgekomen. Bij Dons en Hülsmann wil ik aan de hand van het boek van Kop nog wat langer stilstaan.

In 1941 is de NSB’er Feitsma tot procureur-generaal bij het Amsterdamse hof benoemd. In Amsterdam stond zijn naam onder de bordjes ‘Voor Joden verboden’, omdat hij in zijn functie van procureur-generaal tevens gewestelijk directeur van politie was. Op 2 februari 1945 is Feitsma door een verzetsman op de fiets neergeschoten, op de hoek Jacob Obrechtstraat en Johannes Verhulststraat.

De bezetter heeft bij wijze van represaille vijf mensen opgepakt en hen op 7 februari 1945 doodgeschoten op de fusilladeplaats Rozenoord aan de Amsteldijk. Onder hen Dons, vicepresident van de rechtbank, en Hülsmann, raadsheer in het hof. Hülsmann, in 1884 geboren, was in 1937 in het hof benoemd. Van hem is bekend dat hij zich op verschillende momenten waardig heeft gedragen. Dan is het temeer schrijnend dat het hof na herhaald intern beraad zijn werkzaamheden niet heeft gestaakt. Een openlijk protest van het hof tegen het fusilleren van Hülsmann bleef uit. Niet echter in de illegale pers.

In Trouw van maart 1945 stond het volgende commentaar op het fusilleren van Dons en Hülsmann:

Leden der rechterlijke macht worden als honden neergeknald en rechters en advocaten zetten hun arbeid voort alsof er niets gebeurd is. Dit is een diep beschamende houding van menschen, van wie wij in de eerste plaats mochten verwachten en verlangen, dat zij voor de handhaving van het recht op de bres zouden staan.


Peter Kop, Slachtoffers van het Duitsche geweld,
Prinsengrachtreeks 2014/2, Ars Aequi Libri, Nijmegen

Delen |

Reacties

Thijs ten Raa

zaterdag 26 juli 2014
Het collaboreren met de nazi's was wijdverbreid, in Duitsland en Nederland. Na de oorlog worden de misdaden gepresenteerd als een conflict tussen de twee landen, om het Nederlands blazoen te schonen. Reeds de kabinetten Colijn waren de Hitler regering behulpzaam, met het weren van Joden. Ik volg Leo in zijn waardering van "Slachtoffers van het Duitsche geweld," maar de titel is niet helemaal zuiver.

Leo Frijda

maandag 28 juli 2014
Beste Thijs,

Deze reactie lijkt me wat kort door de bocht. Het niet-protesteren van de leden van de rechterlijke macht tegen het ontslaan van de Joodse rechters, hoe verwerpelijk ook, kan niet zonder meer met collaboreren gelijkgesteld worden. Dan verwatert het begrip collaboreren.

Bovendien kan het niet-protesteren er niet aan afdoen dat het de Duitsers waren die de Joodse rechters hebben gedeporteerd en in concentratiekampen hebben vermoord. Vind je eigenlijk dat de schaamte over het niet-protesteren de rechterlijke macht had moeten weerhouden de omgebrachte collega's te gedenken? Zelf vind ik dat niet.

Tenslotte gaat het om de tekst op een gedenkplaat, overgenomen als titel van een boek, over alle rechters die door de Duitsers zijn vermoord, niet alleen Joden.

Groet. Leo

Thijs ten Raa

donderdag 16 oktober 2014
Het herdenken van de omgebrachte rechters vind ik goed en zou de advocatuur tot voorbeeld moeten strekken. Bureau Stibbe weigert dit, heeft zelfs maat Salomon Philip Frenkel uit de annalen weggeschreven.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon