sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 13 januari 2012

Over Jakob Wassermann en Joseph Roth zijn twee boeken verschenen waarin wordt nagegaan hoe deze schrijvers in het vooroorlogse Nederland werden ontvangen. Ik hoop dat dit wijst op een hernieuwde belangstelling voor de betekenis van de exil-literatuur en de belangrijke rol die Nederlandse uitgevers daarin hebben gespeeld. Ook al gaan beide boeken daar slechts zijdelings over.

W.B. van der Grijn Santen schreef Jakob Wassermanns Rezeption in den Niederlanden, uitgegeven bij Köningshausen & Neumann, Würzburg 2011. Van der Grijn Santen was zo vriendelijk zijn boek toe te sturen. Els Snick promoveerde 9 december 2011 op Joseph Roth in Nederland en Vlaanderen, Bemiddeling, netwerking en orkestratie van een veelzijdig auteur in de Nederlandstalige context 1924-1940. Dit is de Nederlandse titel van het in het Duits geschreven proefschrift. Wallstein Verlag in Göttingen zal het proefschrift uitgeven. Het kan nu al worden gedownload of besteld op de site van de Universiteit Utrecht. Bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen zal dit najaar een Nederlandse vertaling verschijnen.

Beide schrijvers verwijzen naar het in 1973 verschenen boek, Literarischer Erfolg in sechzig Jahren, van de hand van Hans Elema. Elema heeft indertijd uitgezocht welke in het Nederlands vertaalde Duitstalige schrijvers in de periode 1900 tot 1960 het grootste lezersbereik hadden. Een van de door hem opgestelde lijsten is gebaseerd op het aantal boeken dat in die periode van een schrijver is vertaald. Dan zien we Courths-Mahler bovenaan staan, direct gevolgd door auteurs die nu vrijwel geheel vergeten zijn. Wassermann staat op plaats 17, onmiddellijk na Stefan Zweig. Roth echter komt pas op plaats 82. Van der Grijn Santen en Snick vermelden beiden dat Elema vertalingen heeft gemist. Wassermann en Roth hadden daarom iets hoger op de lijst moeten staan. Het maakt het beeld niet anders. De door Elema opgestelde lijst is bovendien van nogal relatieve betekenis. Elema zelf wijst daar al op en ook Van der Grijn Santen en Snick hebben de nodige reserves. Roem, zo blijkt in ieder geval, is vergankelijk. De hoger geplaatste Wassermann wordt in Nederland bijna niet meer gelezen, alleen Caspar Hauser of de traagheid des harten is nog in vertaling te koop. De veel lager geplaatste Roth staat veel meer in de belangstelling. Zijn romans worden nu één voor één in Nederlandse vertaling herdrukt.

Wassermann (1873-1934) was, concludeert Van der Grijn Santen, in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog een gerenommeerd schrijver in de kringen des niederländischen Bildungsbürgertums. Hij wordt in één adem genoemd met Thomas Mann en Romain Rolland. Van der Grijn Santen heeft uit allerlei Nederlandse kranten berichten verzameld waaruit dat blijkt. Een door hem geciteerd kort bericht uit Het Vaderland van 4 augustus 1933 betreft de oprichting van de Kulturbund der deutschen Juden met in het bestuur o.a. Leo Baeck, Max Liebermann en de bekende schrijver Jakob Wassermann.

Ik haal juist dit bericht aan omdat het mij heeft gefrappeerd hoe sommige door Van der Grijn Santen aangehaalde Nederlandse recensenten indertijd op het jodendom van Wassermann hebben gereageerd. In die recensies wordt het anders zijn van Joden vaak als iets vanzelfsprekends voorgesteld. Zo schreef Menno ter Braak kort na het overlijden van Wassermann over diens werk: dat de waardebepalingen zeer uiteenlopen, spreekt haast vanzelf. Wassermann heeft, als stylist in het algemeen en later door zijn positie als Jood, die Duitsch schreef in het bijzonder, uiteraard verschillende reacties uitgelokt. Van der Grijn Santen valt hier over. Ter Braak lijkt te suggereren dat de Jood Wassermann, die in het Duits schreef, daardoor, uiteraard nog wel, verschillende reacties uitlokte. Die reacties zeggen vaak meer over de recensenten dan over Wassermann. Daardoor bevat het boek van Van der Grijn Santen niet alleen de nodige wetenswaardigheden over Wasserman maar biedt het vooral een interessante kijk op hoe in het vooroorlogse Nederland een schrijver als Wassermann werd beoordeeld.

Een Jood, die Duitsch schreef. Wie Mein Weg als Deutscher und Jude heeft gelezen, weet dat Wassermann evenals meer schrijvers van zijn generatie een ‘echte’ Duitse schrijver heeft willen zijn. Ook al was hij tevens Jood. Hij hield van het landschap van zijn jeugd. Een zionist als Siegfried van Praag vond dat maar niets. En Ter Braak heeft daar een op zijn minst genomen merkwaardige conclusie aan verbonden door verwantschap te suggereren tussen het nationaalsocialisme en Wassermann, wiens integriteit hij overigens niet in twijfel trekt. De typisch-dualistische levensbeschouwing van den Jood, meende Ter Braak, raakt op veel meer punten de nationaal-socialistische romantiek dan men wel veronderstelt. In een brief van 14 september 1933 gaf Du Perron aan Ter Braak te kennen dat dit nu niet het goede moment is om tegen die menschen te schrijven. Het heeft Ter Braak niet weerhouden zijn artikel te publiceren.

Van der Grijn Santen citeert Wasserman zelf om aan te tonen dat het standpunt van Ter Braak Wassermann geen recht doet en haalt bovendien Joseph Roth aan die na het overlijden van Wassermann schreef: Denn er war ein Jude, wie man weiss, und ein deutscher Jude gehört zwiefach Deutschland an: er gehört in selbstloser und wirklich tragischer Liebe Deutschland an. Wassermann’s weg als Duitser en Jood heeft tot niets geleid. Dennoch sprach er von seiner Heimat mit der Liebe eines Deutschen und mit dem Gerechtigkeitsgefühl eines Juden.

De omvangrijke romans van Wassermann worden in Nederland vrijwel niet meer gelezen. Van der Grijn Santen veronderstelt dat deze romans als te gedateerd worden ervaren. Dat zal zeker het geval zijn. Toch vind ik Caspar Hauser en ook Der Fall Mauritius nog steeds de moeite van het lezen waard. Wassermann staat in deze boeken aan de kant van de menselijkheid en de gerechtigheid. Zijn afwijzing van het nationaalsocialisme was daarop geënt.

Wassermann, zo beëindigt Van der Grijn Santen zijn boek, steht symbolisch für den jüdischen Untertan im Kaiserreich, den jüdischen Mitburger in der Republik und den Nichtarier in den Anfängen der Nazizeit. Alles Qualifikationen, die an dem heutigen niederländischen Durchschnittsbürger vorbeigehen. Die Rezeption Jakob Wassermans in den Niederlanden ist damit abgeschlossen. Het gelijk van Van der Grijn Santen, zo zou men kunnen zeggen, is dan wel het deficit van het historisch besef.

Het proefschrift van Els Snick over Joseph Roth (1894-1939) gaat niet zozeer over de wijze waarop in Nederland en Vlaanderen tegen Joseph Roth werd aangekeken maar veel meer over de contacten die Roth met uitgevers, letterkundigen en anderen in die landen heeft onderhouden. Naast de uitgevers gaat het vooral om Nico Rost en Anton van Duinkerken. ‘Netwerking’ noemt Snick dat. En ‘orkestratie’, waarmee zij bedoelt dat Roth bewust van zijn netwerken gebruik heeft gemaakt. Roth, sinds 1933 uit Duitsland verdreven en steeds in geldnood, had contacten hier te lande nodig om zijn werk bij Nederlandse uitgevers onder te brengen en te laten vertalen.


Het Volk 9 mei 1935 met een artikel van Johan Winkler
(afbeelding uit het proefschrift van Els Snick)

Roth was in de jaren dertig enkele malen in Amsterdam. Ik heb daar 24 juni en 1 juli 2011 al eens columns aan gewijd naar aanleiding van de eerdere publicaties van Snick in het tijdschrift De Parelduiker. Op 18 december jl. heeft de VPRO in de radiorubriek Het spoor terug een uitzending aan Joseph Roth in Amsterdam gewijd. Daarin vertelt Els Snick enthousiast over de contacten die Roth in Amsterdam onderhield en de cafés die hij daar bezocht.

Snick heeft zo te zien alles onderzocht wat over Roth in relatie tot Nederland en Vlaanderen te vinden is. Dat maakt haar boek aantrekkelijk voor iedereen die in literatuur en in Roth geïnteresseerd is. Maar er was al veel bekend en een relevant nieuw licht op Roth biedt haar uitputtend onderzoek m.i. toch niet. Zo heeft Snick gevonden dat Roth in 1931 in Antibes een relatie heeft gehad met de Belgische Maria Gillès de Pélichy maar of dit nu, zoals ze schrijft, das Privatleben Roths in ein anderes Licht rückt, waag ik te betwijfelen. Voor andere vondsten, zoals enige gelijkenis tussen een roman van Maurits Dekker en Die Beichte eines Mörders van Roth, geldt hetzelfde. Een andere kijk op het werk van Roth heb ik er niet door gekregen.

Belangrijker is dat Snick enkele gebruikelijke aannames nuanceert. Uit de herinneringen van degenen die Roth in Amsterdam hebben ontmoet en daarover hebben bericht, krijgt men al gauw de indruk dat Roth, als hij in Amsterdam was, elke dag opnieuw en tot laat in de avond in het café te vinden was. Snick acht het aannemelijk dat die herinneringen enigszins aangedikt en gekleurd zijn. Bovendien schreef Roth kennelijk vooral in de kleine schrijfkamer van zijn Amsterdamse hotel Eden aan de Warmoesstraat en veel minder in cafés. Toch blijft staan dat hij wel degelijk vaak in het café kwam, ook in Amsterdam.

De tweede gebruikelijke aanname betreft het succes dat Roth’s boek Der Antichrist in Nederland zou hebben gehad. Dat is, constateert Snick, slechts in beperkte mate het geval geweest. In verschillende kringen had men bezwaren. Ook hier komen we Siegfried Van Praag en Menno ter Braak weer tegen. Had Van Praag in 1930 nog lovend geschreven over Hiob, in 1935 schreef hij een negatieve kritiek over Der Antichrist. Volgens Van Praag had Roth zijn jodendom verloochend. Der Antichrist is een door Roth te snel geschreven en minder goed boek maar het is wel bedoeld als strijdschrift tegen het opkomend nationaalsocialisme. Ter Braak onderkende dat, al had ook hij zo zijn bedenkingen. Maar anders dan bij Wassermann enkele jaren eerder, verpakte hij die, aldus Snick, höflich und zurückhaltend. Ter Braak noemt in zijn bespreking Roth en Wassermann bovendien in één adem: Zoals bij meer Joodsche schrijvers (ik herinner onder anderen aan wijlen Jakob Wassermann ...), is bij Roth het centrale punt, waarom alles draait, het probleem der gerechtigheid. Een uitvoeriger citaat nam ik op in mijn column van 24 juni 2011. Het negatieve beeld dat van Ter Braak in het begin van mijn column kan zijn ontstaan, is daarmee bijgesteld.

Snick valt moeilijk te verwijten dat haar boek, vol met informatie over Roth’s Nederlandse en Vlaamse contacten, toch geen relevant nieuw licht op Roth werpt. Roth was nu eenmaal, in de woorden van Snick zelf, een kameleon die zich niet gemakkelijk liet kennen. In zijn ‘netwerking’ in Amsterdam was dat niet anders. Maar, voegt Snick daar aan toe, Roth blieb allerdings in einem Punkt konstant: Er lehnte Hitler und die Nationalsozialisten vehement ab.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon