sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 28 juni 2013

Mijn eerste column over Berliner Kindheit um neunzehnhundert, het zo bijzondere boek van Walter Benjamin, beëindigde ik met de opvatting van Hannah Arendt dat Proust en Kafka Benjamin het meest na stonden. De groeten van meneer onhandig, Ungeschickt läst grüssen typeert, meent Arendt, Benjamin maar ook Proust en Kafka.

Benjamin vertaalde twee delen van A la recherche du temps perdu in het Duits, samen met zijn vriend Franz Hessel. Benjamin had zich diepgaand in het werk van Proust ingeleefd. Een recensent sprak zelfs van der deutsche Proust. In 1929 schreef Benjamin het essay Zum Bilde Proust. En daarin komen enkele passages voor die Benjamin nog voor ogen zullen hebben gestaan toen hij enkele jaren later over zijn kinderjaren schreef. Ik citeer:

Man weiss, dass Proust nicht ein Leben wie es gewesen ist in seinem Werke beschrieben hat, sondern ein Leben, so wie der, der’s erlebt hat, dieses Leben erinnert. Und doch ist auch das noch unscharf und bei weitem zu grob gesagt. Denn hier spielt für den erinnernden Autor die Hauptrolle gar nicht, was er erlebt hat, sondern das Weben seiner Erinnerung, die Penelopearbeit des Eingedenkens. Oder sollte man nicht besser von einem Penelopewerk des Vergessens reden?
(…)
An jedem Morgen halten wir, erwacht, meist schwach und lose, nur an ein paar Fransen den Teppich des gelebten Daseins, wie Vergessen ihn uns gewoben hat, in Händen.
(…)
Gewiss treten die meisten Erinnerungen, nach denen wir forschen, als Gesichtsbilder vor uns hin. Und auch die freisteigenden Gebilde der mémoire involontaire sind noch zum guten Teil isolierte, nur rätselhaft präsente Gesichtsbilder.

Benjamin was zich zeer wel bewust van de invloed die Proust had op het boek over zijn Berlijnse kinderjaren. In Berliner Chronik geeft hij zich daar uitdrukkelijk en met zoveel woorden rekenschap van en in zijn Berliner Kindheit um neunzehnhundert graaft hij net als Proust steeds dieper in zijn herinneringen om de beelden van die kinderjaren naar boven te halen.

In het verhaal De mummerellen, zoals opgenomen in de Nederlandse vertaling van Berliner Kindheit um neunzehnhundert, vertelt Benjamin hoe hij zich als kind nooit kon vereenzelvigen met zijn eigen beeld en daarom radeloos werd bij de fotograaf. Zoals toen een foto van hem werd genomen voor een grof gepenseeld alpenlandschap. Maar, schrijft Benjamin, het gedwongen lachje om de lippen van de kleine alpenbewoner doet nog niet zo treurig aan als de blik die me van het kindergezicht, dat in de schaduw van een kamerpalm ligt, aanstaart. Hij is afkomstig uit een van de vele ateliers die met hun taboeretjes en statieven, gobelins en schildersezels iets van een boudoir en van een folterkamer hebben. Ik sta blootshoofds; in mijn linkerhand een enorme sombrero die ik met bestudeerde zwierigheid laat hangen.

De foto van Benjamin (en zijn broer) in een alpenlandschap, genomen omstreeks 1900, bestaat echt. De foto van een kind met in zijn linkerhand een enorme sombrero ook. Die foto is echter niet van Benjamin maar van een kleine Franz Kafka met wie Benjamin, in mijn linkerhand een enorme sombrero, zich vereenzelvigt.

Ook in het essay van Benjamin over Kafka wordt de kinderfoto van Kafka uitvoerig beschreven. Zelden, schrijft Benjamin in zijn essay, is de ‘arme, korte kindertijd’ aangrijpender in beeld gebracht. (…) Onmetelijk treurige ogen beheersen het voor hen geschapen landschap, waar de schelp van een groot oor in probeert door te dringen.

In het verhaal Het naaikistje komt eveneens een herkenbare verwijzing naar Kafka voor. Het zou Benjamin niet verbaasd hebben, staat daar, wanneer er tussen al die garenklosjes een had gelegen die praten kon, het klosje Odradek, dat ik bijna dertig jaar later leerde kennen.

Het klosje Odradek is afkomstig uit een kort verhaal van Kafka, De zorgen van een huisvader. Het staat in Een plattelandsdokter. Ook aan dit verhaal besteedt Benjamin uitvoerig aandacht in zijn essay over Kafka. Odradek noemt hij de zonderlingste bastaard welke de voorwereld bij Kafka samen met de schuld ter wereld heeft gebracht.

In de Fassung letzter Hand, de door Benjamin herziene versie van Berliner Kindheit um neunzehnhundert (het essay over Kafka was intussen geschreven) zijn de verhalen De mummerellen en Het naaikistje gehandhaafd, maar in verkorte vorm en zonder de reminiscenties aan Kafka. Maar daarmee is Kafka nog niet uit het zicht geraakt. Odradek is ook verbonden met Het bochelmannetje, het verhaal dat de Berlijnse herinneringen afsluit. Ik heb daaruit in mijn vorige column uitvoerig geciteerd. Wie de centrale betekenis van dat verhaal tot zich wil laten doordringen, moet naast het essay van Benjamin over Kafka ook het essay van Hannah Arendt over Benjamin lezen, waarin Arendt terecht schrijft: Er brauchte nicht Kafka zu lesen, um wie Kafka zu denken.

Het indringende essay van Benjamin over Kafka dateert uit 1934. Benjamin schreef toen:

Odradek is de vorm die de dingen, in vergetelheid geraakt, aannemen. Ze zijn vervormd. (…) Deze figuren van Kafka echter, zijn via een lange rij van gestalten verbonden met het oerbeeld van de misvorming, de bochelman. (…) Dit mannetje is de ingezetene van het uit het lood geraakte leven: het zal verdwijnen wanneer de Messias komt, van wie een grote rabbi heeft gezegd dat hij de wereld niet met geweld zal veranderen, maar haar enkel met een minieme ingreep in orde zal maken.

Ten slotte. Vorige keer schreef ik dat van de plaatsen waar Benjamin zijn kinderjaren doorbracht in het huidige Berlijn maar weinig is terug te vinden. Er is nog wel een gedenkplaat aan het laatste huis, Prinzregentenstrasse 66, Berlin-Wilmersdorf, waar Benjamin heeft gewoond.


(Wikipedia commons)

In het nieuwe boek van Wim de Wagt, De kunst van het herinneren, lees ik nu dat Daniel Libeskind portretten van enkele beroemde Berlijners bestudeerde voordat hij het Joods Museum in Berlijn ontwierp. Onder hen Walter Benjamin. Ik zocht het op in Breaking ground, de adventures in life and architecture van Libeskind. En inderdaad:

When I designed the Jewish Museum in Berlin (…), I sat for hours looking at images of people walking around Alexanderplatz in the 1930s. I stared at the faces of the twelve-tone composer Arnold Schoenberg and his friend the abstract painter Wassily Kandinsky; I committed to memory the piercing gaze of the literacy critic Walter Benjamin. You won’t see a direct link between the photos and the building that eventually went up. I didn’t imagine these men walking into it. But when I looked into their faces, I could feel something personal and primal and very human, which I tried to incorporate into my design.

Eerder in Breaking ground noemt Libeskind Einbahnstrasse van Benjamin zijn favoriete boek over Berlijn. Ik weet niet of hij ook diens Berliner Kindheit um neunzehnhundert kende toen hij zijn museum ontwierp. Dat zou wel goed geweest zijn. Hoe dan ook, toch nog een glimp van Benjamin in het Berlijn van vandaag.

Delen |

Reacties

Wim de Wagt

maandag 1 juli 2013
Beste heer Frijda,

Walter Benjamin is ook een van mijn favoriete literaire gidsen voor het Interbellum, en ik laat me graag door hem inspireren. In de bundel Stadsgezichten (ik heb hier een uitgave uit 1990), waarin hij zijn bezoek aan verschillende fantastische Europese steden beschrijft, kwam ik de volgende prachtige zin tegen: ’Want de kinderjaren vormen de wichelroede van de melancholie, en om de droefheid te kennen van zulke roemrijk stralende steden, moet je er kind geweest zijn.’ Hij schreef dit naar aanleiding van Marseille. Bij het ervaren van de droefheid van de steden die ik heb bezocht voor mijn boek, De kunst van het herinneren, kon ik dan wel niet putten uit eigen jeugdervaringen, ik had wel de mentale wereld van Benjamin bij de hand om die steden een beetje te doorgronden.

Dank voor uw column, en met een hartelijke groet,

Wim de Wagt

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon