sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 28 augustus 2009

Simone Veil heeft haar autobiografie, Mijn leven, in een ingetogen stijl geschreven. Niettemin en misschien zelfs wel daardoor geeft ze in het eerste deel van haar boek een aangrijpend beeld van haar jeugd en van de donkere tijden van bezetting en deportatie, een voor haar verdere leven beslissende tijd. Maar het tweede gedeelte van haar boek, haar gang door de Franse en Europese politiek, komt niet hemaal uit de verf. Het is niet erg spannend geschreven en je hebt steeds het gevoel dat ze nog wel meer te vertellen heeft. En dat is jammer, want Simone Veil heeft veel en belangrijk werk verricht, als minister van volksgezondheid in Frankrijk en als eerste voorzitter van het Europese parlement. Als minister van volksgezondheid heeft ze de in Frankrijk omstreden wet ter legalisering van abortus door het parlement geloodst. Ze deugt. Op latere leeftijd heeft ze goed werk verricht als voorzitter van de stichting ter herinnering aan de Sjoa, de stichting die in Frankrijk het van de Joden geroofde geld beheert en verdeelt. Ze werd voorzitter, schrijft ze, omdat ze een ex-gedeporteerde was en tevens onafhankelijk, lid van geen enkele Joodse organisatie. Op 21 november 2008 is Simone Veil opgenomen in de Académie Française. Op 81- jarige leeftijd.

Simone Veil is dus geboren in 1927. In Nice. Ze was de dochter van André Jacob en Yvonne Steinmetz. Simone Veil beschrijft het gezin, vader, moeder, één zoon en drie dochters, als een geassimileerde Joodse familie, patriottisch en niet-religieus. Als ze na de oorlog haar man Antoine Veil ontmoet, beschrijft ze diens familie op dezelfde manier: niet-religieuze, zeer ontwikkelde Joden die van Frankrijk hielden, waaraan ze hun integratie te danken hadden.

Haar vader was er trots op dat de Joden het volk van het Boek waren. Het betekende voor hem dat ze konden denken en schrijven. Men las in de familie Jacob de Franse klassieken, Michel de Montaigne, Jean Racine en ook Émile Zola en Anatole France. ‘Als ik denk aan die gelukkige vooroorlogse jaren verlang ik er intens naar terug’.

Toch wist men zich ook deel van de Joodse gemeenschap en men maakte daar geen geheim van. Haar moeder hield zich vanaf 1934 bezig met de opvang van de vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk. Maar toen was het paradijs uit de kinderjaren al bezig ten onder te gaan. En alles veranderde radicaal toen, na de Italianen, op 9 september 1943 de Duitsers Nice binnentrokken. Ook voor de familie Jacob. In maart 1944 zijn ze aangehouden. Eerst na de oorlog bleek dat haar vader en haar broer op transport naar Estland waren gesteld en vermoedelijk daar zijn omgekomen. Hoe is nooit bekend geworden. Eén van haar zusters is in het verzet gegaan en is uiteindelijk in Ravensbrück terecht gekomen. Ze heeft de oorlog overleefd. Simone, haar moeder en haar andere zuster zijn vanuit Drancy naar Auschwitz gedeporteerd. Ze zijn daar op 15 april 1944 aangekomen. Simone en haar zuster hebben het overleefd, de moeder niet.

De beschrijving van haar tijd in Auschwitz en van de barre tocht van Auschwitz langs verschillende andere concentratiekampen, Mauthausen, Bergen-Belsen, is onopgesmukt. Ze heeft het altijd van belang gevonden te vertellen wat haar toen is overkomen, in de hel, schrijft ze. Wilskracht en ook toeval hebben haar in alle ellende geholpen om toch in leven te blijven. Bij het overlijden van haar moeder, aan tyfus, schrijft ze: ‘Ze heeft me bezield en de wil om te handelen gegeven’.

Uit haar boek licht ik twee passages. Ze schrijft dat ze tegen koningin Beatrix haar bewondering erover uitsprak dat koningin Wilhelmina in mei 1940 onmiddellijk naar Londen was vertrokken. Koningin Beatrix moet haar toen hebben geantwoord dat dit niet zo eenvoudig is en dat er ook veel kritiek op is omdat Wilhelmina haar volk in de steek zou hebben gelaten. Simone Veil koppelt dit gesprek aan het door haar herhaald beklemtoonde feit dat in Nederland verhoudingsgewijs veel meer Joden zijn omgebracht dan in Frankrijk. ‘Gezien het politieke vacuüm dat in Nederland heerste, zijn Joden er heel vaak verraden. Dat was het geval met Anne Frank.’ Het is wel heel kort door de bocht. Natuurlijk hebben ook anderen het standpunt ingenomen dat de aard van het bezettingsregiem en het feit dat de Duitsers een goed werkend overheidsapparaat konden overnemen, mede van invloed is geweest op het verhoudingsgewijs groot aantal Nederlandse Joden dat de sjoa niet heeft overleefd. Maar er valt wel wat meer over te zeggen. Bovendien was de situatie in Frankrijk en in Nederland ook om andere redenen nogal verschillend. De discussie over dit onderwerp is nog niet verstomd. Tegen januari 2010 is een nieuw boek aangekondigd van twee onderzoekers, Pim Griffioen en Ron Zeller, over Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België, 1940-1945, overeenkomsten, verschillen, oorzaken.

Simone Veil haalt in haar autobiografie bovendien plotseling fel uit naar Hannah Arendt. Ineens niet meer ingetogen. Wat Hannah Arendt over de collectieve verantwoordelijkheid en de banaliteit van het kwaad naar voren heeft gebracht, noemt Simone Veil ‘het masochisme van intellectuelen. Zeggen dat iedereen schuldig is, komt erop neer dat men zegt dat niemand het is. Het is de wanhopige poging van een Duitse die tracht tot elke prijs haar land te redden en de verantwoordelijkheid van de nazi’s te laten opgaan in een meer diffuse, zo onpersoonlijke verantwoordelijkheid dat dit uiteindelijk niets meer betekent.’ Onheuse en ongenuanceerde kritiek.

Collectieve verantwoordelijkheid en collectieve schuld zijn geen eenvoudige begrippen en daarover schrijven gaat deze column te buiten, maar het zijn geen begrippen die zonder meer kunnen worden weggewimpeld. Simone Veil heeft op 26 januari 2006 de ‘Nooit meer Auschwitz’ lezing gehouden. Deze indrukwekkende lezing is op de website van het Auschwitz Comité te vinden. Ze gaat diep op haar onderwerp in en ze laat haar persoonlijke betrokkenheid doorklinken in haar algemene gedachtegang. En wat zegt Simone Veil in deze lezing? Zowel in Frankrijk als in Nederland was de eerste mythe die tot stand kwam die van het verzet, die vele jaren de werkelijke verantwoordelijkheid voor de deportatie van de Joden van deze landen maskeerde. De erkenning van de verantwoordelijkheid is langzaam tot stand gekomen, samen met het gevoel van collectieve schuld dat ons heden ten dage nog plaagt.

Verbijsterend is dat het begrip ‘de banaliteit van het kwaad’, door Hannah Arendt gebruikt als ondertitel voor haar boek over het proces Eichmann, kennelijk nog steeds tot misverstanden leidt. Hannah Arendt heeft geconstateerd dat Eichmann een zo te zien ‘normaal’ mens was, maar tevens een mens die niet in staat was recht van onrecht te onderscheiden. Afkomstig uit een burgerlijk milieu en zonder uitzichten op een daarbij passende loopbaan vond Eichmann in het bureaucratische derde rijk een omgeving die hem kansen bood om zich te ontplooien. Eichmann plooide zich echter geheel naar zijn omgeving. De samenhang tussen zijn onvoorwaardelijke keuze voor de groepering waaraan hij zich verbond en zijn onmacht om zich ook maar enigszins in andere mensen in te denken, maakte hem uiteindelijk tot de organisator van de sjoa. Hannah Arendt constateert dat Eichmann niet in staat was te denken. Naar de kern is dat de banaliteit van het kwaad zoals Hannah Arendt het zag. De vreselijke uitkomst van de banaliteit van het kwaad, beklemtoont Hannah Arendt, is het schipbreuk leiden van het eigen denken. Deze belangrijke notie, zo voeg ik hier aan toe, doet niets af aan het radicale kwaad van de sjoa en aan de verantwoordelijkheid van degenen die daaraan hebben meegedaan.

Hannah Arendt is altijd zelfstandig blijven denken. Onafhankelijkheid kenmerkt Simone Veil gelukkig ook.

Simone Veil, Mijn leven, Uitgeverij Atlas, 2009.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon